<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.19 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [The Mahābhārata and its versions](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata) › [Mahābhārata](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa) › [Bharatabhavadipa](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha) › 6.26.19

# The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.26.19

Bhāratabhāvadīpa 6.26.19

- **Language:** Sanskrit

### [6.26.19](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.19)

nanu ‘nāsato vidyate bhāvaḥ’ iti nyāyenāsato mātrādermithyātvena niḥsvarūpatvātkartṛtvaṃ na sambhavati | ataḥ sata eva kartṛtvaṃ bandhamokṣabhāktvaṃ ca vācyam | anyathā'ntaḥkaraṇe bandha ātmanaśca mokṣa iti tayorvaiyadhikaraṇyaṃ syāt | tathā yena sarvamidaṃ tatamiti sato dehādyupādānatvaṃ coktam | tathā ca hananakriyāṃ pratyekasyaiva kartṛtvaṃ karmatvaṃ cāpatati | tacca viruddham, svātmani svavyāpārāyogāt | nahi vahnirvahniṃ dahatīti yuktamityāśaṅkyāha - ya enamiti | yaśca tārkikādirenamātmānaṃ hantāraṃ hananakriyāyāḥ kartāraṃ manyate yaśca cārvākādirenaṃ hataṃ hananakriyāyāḥ karmībhūtaṃ manyate tāvubhāvapi na jānītaḥ | ātmatattvamiti śeṣaḥ | yasmānnāyaṃ hanti na hanyate | nahi yaḥ kartā sa ātmā nāpi deha ātmā tayoḥ prāgevānātmatvāvadhāraṇāt | ayaṃ bhāvaḥ - yathāyaḥpiṇḍe vahnisambandhādeva dagdhṛtvaṃ na tu svataḥ evaṃ mātrādyudayasamaniyataṃ kartṛtvaṃ mātrādidharma eva nātmanaḥ | ātmani tu kartṛtvapratītirmātrādisambandhādeva | ato mātrādiviśiṣṭasyaiva bandho na kevalasya | mokṣaśca mātrādiviyoga eveti na bandhamokṣayorvaiyadhikaraṇyam | na ca mātrāderniḥsvarūpatvamasti | sattvāsattvābhyāmanirvacanīyasya vyavahārayogyasya brahmajñānaikabādhyasya svapnamāyāgandharvanagarāditulyasya tatsvarūpasyābhyupagamāt | tasmānna kartṛtvamātmadharmaḥ | yathoktam - “ātmā kartrādirūpaścenmā kāṅkṣīstarhi muktatām | nahi svabhāvo bhāvānāṃ vyāvartetauṣṇyavadraveḥ ||” iti | kiñca kartṛtvaṃ rāgadveṣādivikāravata eva sambhavati | tadvāṃśca duḥkhītyātmano'nubhūyamānaṃ sākṣitvaṃ bādhyeta | yathoktam - “narte syādvikriyāṃ duḥkhī sākṣitā kā vikāriṇaḥ | dhīvikriyāsahasrāṇāṃ sākṣyato'hamavikriyaḥ ||” iti | na ca sato dehādyupādānatvena hananakriyākarmatvaṃ sambhavati | vivartavādābhyupagamāt | nahyadhyastasya dharmairadhiṣṭhāne vikāro dṛśyate | yathoktaṃ bhāṣye “yatra yadadhyastaṃ sattatkṛtena guṇena doṣeṇa vā'ṇumātreṇāpi na sambadhyate” iti | vivṛtaṃ caitadvṛddhaiḥ “nahi bhūmirūṣaravatī mṛgatṛṭjalavāhinīṃ saritamudvahati | mṛgavāripūraparipūravatī na nadī tathoṣarabhuvaṃ spṛśati ||” iti | etena kartṛtvakarmatvayoranātmadharmatvādanātmanaścānekarūpatvādekatrātmani tadubhayavirodhodbhāvanamapi nirastaṃ veditavyam | evaṃ cārvākatārkikābhimatau dehātmakartrātmavādau | “hantā cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti ca hanyate ||” iti kāṭhakoktena mantreṇa pūrvārdhe pāṭhabhedātpaṭhitena parihṛtau veditavyau ||

- [Previous: 6.26.18](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.18)
- [Next: 6.26.20](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.20)
- [Up: 6.26](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26)

## Linked texts (1)

- [Mahābhārata](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa.6.24.19) — Vyāsa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.19](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.19) · Pramāṇa
