<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.29 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Epic, Poetry, Drama & Narrative](https://indike.org/pramana/in.lit) › [The Mahābhārata and its versions](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata) › [Mahābhārata](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa) › [Bharatabhavadipa](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha) › 6.26.29

# The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.26.29

Bhāratabhāvadīpa 6.26.29

- **Language:** Sanskrit

### [6.26.29](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.29)

nanu vajrapañjaratulyasya sarvapramāṇasiddhasya viyadādiprapañcasya kathaṃ rajjūragādivadajñānaprabhavatvenātyantatucchatvamucyate ? kathaṃ vā karmajñānakāṇḍāpekṣitamātmano yajñādikartṛtvaṃ śravaṇādikartṛtvaṃ cāpahnūyata ityāśaṅkyāha - āścaryavaditi | kaścit jñātātmatattva enamatītānantaraślokoktaṃ bhūtagrāmamāścaryavat āścaryamadbhutaṃ svapnamāyendrajālādikaṃ tena tulyamāścaryavat tathābhūtaṃ paśyati | tathā kaścidenam āścaryavadvadati sattvena asattvena vā nirvaktumaśakyamapi anirvacanīyenaiva lokāprasiddhena rūpeṇopapādayati | tathāhi rajjūragavatprapañcaḥ saṃścet “neha nānāsti kiñcana” iti śrutyā na bādhyeta, asaṃścenna pratīyeta | tasmādanirvacanīyo'yamiti | tadidaṃ sarvavyavahārāspadasyāpi prapañcasya mithyātvopapādanamatyāścaryamityarthaḥ | tathā enaṃ prapañcamanya āścaryavat śṛṇoti | “ime lokā ime devā ime vedā idaṃ sarvaṃ yadayamātmā” iti pratyakṣeṇānātmatayā upalabhyamānasyāpi prapañcasya yat pratyagabhinnatvena śravaṇaṃ tadatyantamāścaryam | na hīyaṃ śrutiḥ ‘yajamānaḥ prastaraḥ’ ityādivadupacaritārthā | prapañcasyātmanaḥ pṛthaktve “ātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditaṃ bhavati” ityekavijñānātsarvavijñānapratijñoparodhāpatteḥ | na ca pratijñāpyaupacārikī | pradeśāntare śrutasya “yathā saumyaikena mṛtpiṇḍena sarvaṃ mṛnmayaṃ vijñātaṃ syāt” iti dṛṣṭāntasyoparodhāpatteḥ | tasmātpratijñādṛṣṭāntanigamanānāmekavākyatvāt na prapañcasyātmānyatvam | tacca bhedagrāhipratyakṣavirodhādāścaryamiva śrṛṇoti | tathā kaścidenaṃ prapañcaṃ pratyagananyatvena śrutvā apiśabdāt uktvā svapnādidṛṣṭāntairupapādya dṛṣṭvā dhyānena ca sākṣātkṛtvāpi tattvato na veda na jānāti | tathāhi prāptāpi prajñā tīvravikṣepavataḥ parihīyata iti vakṣyati | tasmādātmaikyātsambhavatyeva prapañcasya rajjūragāditulyatvena tucchatvam | yadvā enam ātmānaṃ kartṛtvabhoktṛtvaduḥkhitvānityatvajaḍatvasaṅgitvaparicchinnatvādidharmavattayā prasiddhamapi tattvamasītyāgamotthayā brahmākārāntaḥkaraṇavṛttyā brahmavidyākhyayā akartāramabhoktāramānandaghanaṃ satyacidrūpamasaṅgamanantamaparokṣīkarotīti mahadāścaryam | yat paśyati tadāścaryavaditi kriyāviśeṣaṇaṃ vā | āvidyakamapi darśanamavidyāṃ svātmānaṃ ca katakarajovannivartayatīti | yadvā yaḥ paśyati sa āścaryavaditi kartṛviśeṣaṇam | yata eka eva vidvān samādhivyutthānayoḥ parasparaviruddhamātmano brahmabhāvaṃ jīvabhāvaṃ ca yāvadārabdhakarmakṣayamanubhavatīti tathā vāṅmanasātītamapyātmānaṃ yadvācā vadati tadapyāścaryam | agṛhītasaṅgatikenāpiśabdena yathā suptaḥ prabodhyate tadvat | yathoktaṃ vārtike “agṛhītvaiva sambandhamabhidhānābhidheyayoḥ | hitvā nidrāṃ prabudhyante suṣupte bodhitāḥ paraiḥ | jāgradvanna yataḥ śabdaṃ suṣupte vetti kaścana | dhvaste'to jñānato'jñāne brahmāsmīti bhavetphalam | avidyāghātinaḥ śabdādyāhaṃ brahmeti dhīrbhavet | naśyatyavidyayā sārdhaṃ hatvā rogamivauṣadham |” iti | tathā yaḥ śṛṇoti so'pi āścaryavat atidurlabha ityarthaḥ | śravaṇāyāpi bahubhiryo na labhyaḥ iti śruteḥ | śṛṇvanto'pi bahavo yaṃ na viduḥ iti śrutidvitīyapādārthaṃ saṅgṛhṇāti - śrutvāpyenamiti | āścaryo vaktā kuśalo'sya labdhā āścaryo jñātā kuśalenānuśiṣṭaḥ iti uttarārdhastu ślokapūrvārdhena saṅgṛhīta iti jñeyam | durvijñeyo'yamātmā atastvaṃ tajjñānārthaṃ yatasveti bhāvaḥ ||

- [Previous: 6.26.28](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.28)
- [Next: 6.26.30](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.30)
- [Up: 6.26](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26)

## Linked texts (1)

- [Mahābhārata](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa.6.24.29) — Vyāsa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.29](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa!nilakantha.6.26.29) · Pramāṇa
