The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.38
Bhāratabhāvadīpa 6.38
- Language
- Sanskrit
6.38.1
pūrvādhyāyānte bhūtaprakṛtimokṣaṃ ca ye viduste paraṃ yāntītyuktaṃ, tatra kā vā bhūtaprakṛtiḥ kimāśrayeṇa tasyā bhūtajanakatvaṃ kathaṃ vā bandhakatvaṃ kathaṃ ca tato mokṣaḥ kiñca muktānāṃ lakṣaṇamityetadarthajātaṃ vivarītuṃ caturdaśo'dhyāya ārabhyate | tatra rucyutpādanārthaṃ paraṃ jñānaṃ stuvan śrībhagavānuvāca -- paramiti | paraṃ sarvotkṛṣṭaṃ brahmaviṣayatvāt jñānaṃ bhūyaḥ punaḥ asakṛduktamapi pravakṣyāmi | kiṃ tatsvarūpam āha | jñānānāmamānitvādīnāṃ yajñādīnāṃ jñānasādhanānāṃ madhye yaduttamaṃ mokṣaphalatvādantaraṅgaṃ tadeva tat | ahaṃ ghaṭaṃ jānāmītyatrāhamarthasya ghaṭākāravṛtterghaṭasya ca jñānamastīti viṣayabhedāt jñānatrayamasti | tatrādyadvayaṃ nāntarīyakaṃ, yacca uttamaṃ caramaṃ ghaṭaprakāśaphalarūpaṃ jñānaṃ tadeva paraṃ brahmetyarthaḥ | yathoktaṃ vārtikakāraiḥ “parāgarthaprameyeṣu yā phalatvena sammatā | saṃvitsaiveha jñeyo'rtho vedāntoktipramāṇataḥ” iti | yat jñānaṃ jñātvā vedāntavākyajanyayā dhīvṛttyā aparokṣīkṛtya parāṃ siddhiṃ mokṣamitaḥ saṃsārātsaṃsāraṃ vihāya gatāḥ prāptāḥ ||
6.38.2
idaṃ jñānaṃ viṣayaviṣayirūpavikalpavinirmuktam upāśritya mama īśvarasya sādharmyaṃ sarvātmatvaṃ sarvaniyantṛtvaṃ sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvamityādidharmasāmyaṃ sādharmyamāgatāḥ | tathā ca śrutayaḥ “ya evaṃ vedāhaṃ brahmāsmīti sa idaṃ sarvaṃ bhavati |”, “sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ”, “sa na sādhunā karmaṇā bhūyānno evāsādhunā kanīyān” iti jñānaphalam īśvarasādharmyaprāptimāhuḥ | kiñca bhuśuṇḍīprabhṛtayo jñānabalādeva sarge'pi na jāyante? pralayakāle ca tattadbhūtabhāvaṃ gacchanto na pralayāgnyādibhirvyathante vyathāṃ prāpnuvanti | idaṃ ślokadvayaṃ bhāṣye vakṣyamāṇajñānastutyarthatvenaiva vyākhyātam | tajjñānamupāśritya jñānasādhanamanuṣṭhāyeti padārthaḥ | śeṣaṃ spaṣṭam ||
6.38.3
athedānīṃ kā vā bhūtaprakṛtiḥ kimāśrayeṇa tasyā bhūtajanakatvaṃ tadāha -- mameti | mama śuddhacinmātrasya yoniḥ praveśasthānam | mahadbrahma mahattattvasya prathamakāryasya brahma bṛṃhakaṃ kāraṇamavyaktāvyākṛtāparaparyāyaṃ triguṇātmakamāyākhyaṃ tasmin garbhaṃ svapratibimbarūpaṃ dadhāmyarpayāmi ahaṃ cidātmā | tato matpratibimbagarbhitā yā māyā tataḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ bhavanadharmāṇāṃ mahadādīnāṃ hiraṇyagarbhādīnāṃ ca sambhava utpattirbhavati he bhārata ! etena citpratibimbasāpekṣatvopapādanena prakṛteḥ sāṅkhyābhimataṃ svātantryaṃ nirastam ||
6.38.4
kiñca sarveṣu bhūteṣu yoniṣu upādānabhūteṣu pṛthivyāmoṣadhaya iva yā mūrtayaḥ śarīrāṇi suranaratiryaksthāvarātmakāni caturvidhāni sambhavanti tāsāṃ mūrtīnāṃ brahmamahatpūrvoktaṃ mahato brahma brahmamahat | rājadantāditvādupasarjanasya paranipātaḥ | māyaiva yonirityarthaḥ | ahaṃ tu tāsāṃ bījapradaḥ pitā tāsvapi svapratibimbasyārpayitā | yathā puruṣo bhāryāyāmanuśayisampṛktaṃ reto niṣiñcati tato bhāryātaḥ piṇḍotpattiḥ retoṃśatastatra caitanyotpattiriti caitanyaviśiṣṭasya piṇḍasya pitā'haṃ mātā ca māyetyarthaḥ ||
6.38.5
evam īśvarāśrayeṇa prakṛtirbhūtāni sṛjatītyuktam | idānīṃ sā kathambhūtā nibadhnātīti taducyate -- sattvamiti | prakṛtiḥ sattvarajastamasāṃ sāmyāvasthā | tataḥ sakāśātparasparāṅgāṅgibhāvena vaiṣamyeṇa udricyamānāḥ prakṛtisambhavā ityucyante, na tu prakṛtito vaiśeṣikāṇāmiva dravyādguṇā anye ete he mahābāho ! dehe avyayamavikāriṇamapi dehinaṃ sthūṇāyāṃ vatsamiva raśanābhūtā guṇā nibadhnanti ||
6.38.6
tatra kaḥ kena saṅgena badhnātītyucyate -- tatreti | tatra teṣu guṇeṣu sattvaṃ nirmalatvādduḥkhamohākhyamalarāhityāt prakāśakam ālokavatsarvārthāvadyotakam, yato'nāmayaṃ rajastamobhyāmanabhibhūtam | tatsukhasaṅgena jñānasaṅgena ca naram avidyayā tirohitasvarūpajñānānandam ahaṃ sukhī ahaṃ jñānītyabhimānena antaḥkaraṇavṛttidharmayoḥ sukhajñānayorātmani āropeṇa badhnāti | he anagha avyasanin ||
6.38.7
rajoguṇo rāgo rañjanā tadātmakaṃ viddhi | tṛṣṇā prāpyamāṇeṣvapyartheṣvatṛptiḥ | saṅgaḥ prāpte viṣaye manasaḥ prītilakṣaṇaḥ saṃśleṣastayoḥ samudbhavaṃ nidānabhūtaṃ tadrajo he kaunteya? karmasaṅgena dṛṣṭādṛṣṭārtheṣu karmasu saṅgastatparatā tena nibadhnāti dehinaṃ dehābhimāninam ||
6.38.8
tamoguṇastu pūrvābhyāṃ vilakṣaṇaḥ | ajñānaṃ māyāyā āvaraṇaśaktistata udbhūtam ajñānajaṃ viddhi | ataḥ sarveṣāṃ dehināṃ mohanaṃ bhrāntihetuḥ | pramādo'navahitatvaṃ sa ca sattvakāryaprakāśavirodhī | ālasyaṃ jaḍatā tacca rajaḥkāryapravṛttivirodhi | ubhayakāryanirodhinī tamoguṇālambanā vṛttirnidrā tābhistattamo nitarāṃ badhnāti | he bhārata ! dehinamityanuvartate ||
6.38.9
sattvamutkṛṣṭaṃ sat sukhe duḥkhakāraṇamabhibhūya sañjayati saṃśleṣaṃ janayati | evamuttaratrāpi | jñānaṃ prakāśam āvṛttya pramāde avaśyakartavyasyākaraṇe ||
6.38.10
sattvādayaḥ kadā svasvakārye prabhavantītyāśaṅkyetaretarayorabhibhave satītyāha -- raja iti | rajastamasī abhibhūya sattvaṃ bhavati vardhate | evaṃ rajopi satvatamasī abhibhūya bhavati | tathā tamo'pi sattvarajasī abhibhūya bhavatītyarthaḥ ||
6.38.11
tattadguṇodbhavaliṅgānyāha tribhiḥ -- sarveti | asmindehe yadā sarveṣu dvāreṣu bāhyābhyantaraviṣayopalabdhisādhaneṣu bāhyābhyantarakaraṇeṣu | prakāśaḥ svasvaviṣayāvaraṇavirodhī pariṇāmaviśeṣo jāyate, tena ca jñānaṃ śabdādiviṣayasya yāthātmyena prakāśo yadā jāyate tadā sattvaṃ vivṛddhamiti vidyājjānīyāt | uta api sukhādiliṅgenāpi jānīyādityarthaḥ ||
6.38.12
lobhaḥ prāptādhike gardhaḥ | pravṛttiḥ agnihotrādau | ārambho gṛhādeḥ | karmaṇām aśamaḥ satāmasatāṃ vā kāryāṇāmanuparamaḥ | spṛhā dṛṣṭe paradhanādāvupāditsā | rajasi vivṛddhe sati etāni liṅgāni jāyante he bharatarṣabha ||
6.38.13
satyapi bodhake gurvādau aprakāśaḥ sattvakāryaprakāśānudayaḥ | apravṛttiḥ satyapi pravṛttinimitte rajaḥkāryapravṛttyanudayaḥ | pramādaḥ kāryākāryavivekarāhityam | moho nidrālasyādirūpaḥ ||
6.38.14
pralayaṃ maraṇam | uttamavidāṃ hiraṇyagarbhādyupāsakānāṃ devānāṃ vā lokān | amalānnirduḥkhān ||
6.38.15
karmasaṅgiṣu śrautasmārtakarmānuṣṭhātṛṣu manuṣyeṣu | mūḍhayoniṣu tiryaksthāvaracāṇḍālādiṣu ||
6.38.16
sukṛtasya sāttvikasya karmaṇaḥ phalaṃ nirmalaṃ duḥkhājñānamalaśūnyaṃ sāttvikaṃ jñānavairāgyādikam | rajaso rājasasya karmaṇaḥ phalaṃ duḥkham | tamasastāmasasya karmaṇaḥ phalam ajñānam | sātvikādikarmalakṣaṇaṃ ca niyataṃ saṅgarahitam ityādinā'ṣṭādaśe vakṣyati ||
6.38.17
etādṛśaphalavaicitrye pūrvoktameva hetumāha -- sattvāditi ||
6.38.18
yataḥ sattvādibhyo jñānādīni jāyante'taḥ sattvādivṛddhikāle pralayaṃ gacchantaḥ | krameṇottamamadhyamādhamāsu yoniṣu jāyanta ityāha -- ūrdhvamiti | ūrdhvaṃ devabhāve | madhye mānuṣabhāve | adhaḥ narakatiryaksthāvarabhāve | jaghanyaṃ nindyaṃ yadguṇavṛttaṃ nidrālasyapramādādi tatsthāstāmasāḥ ||
6.38.19
kathaṃ prakṛtiḥ puruṣaṃ badhnātītyasyottaramuktam | kathaṃ vā tato'sya muktirityasyottaramāha -- nānyamiti | guṇebhyaḥ kāryakāraṇaviṣayākārapariṇatebhyo'nyaṃ dṛśimātram ātmānaṃ draṣṭā jīvaḥ kartāraṃ nānupaśyati vivekamanu na paśyati | kintu guṇā eva kartāra ityeva paśyati na tvahaṃ karteti | tathā guṇebhyaḥ paraṃ guṇavyāpārasākṣibhūtaṃ māṃ yadā vetti tadā sa veditā madbhāvaṃ brahmabhāvaṃ gacchati | anyathā tu guṇabhāvaṃ gato bhavati ||
6.38.20
kathaṃ tvadbhāvaṃ gacchatīti tatrāha -- guṇāniti | etānguṇān mahadāditrayoviṃśativikārātmanā,pariṇatān dehasamudbhavān sthūladehasya samudbhavo yebhyastānatītya jīvannevātikramya nirvikalpakasamādhyabhyāsena bādhitvā'mṛtaṃ mokṣamaśnute prāpnoti | etenānandāvāptirguṇātyayaprayojanamuktam | yato mukto janmamṛtyujarāduḥkhairvimuktaḥ sanniti tvanarthanivṛttiruktā ||
6.38.21
prakṛtito muktiprakāre ukte'tha muktalakṣaṇāni pṛcchannarjuna uvāca -- kairiti | kairliṅgaiścihnaistrīnguṇānetānvyākhyātānatīto bhavati pumān he prabho? sa ca kimācāraḥ ko'syācāraḥ kathaṃ kena ca prakāreṇaitāṃstrīnguṇānatikramya vartate ||
6.38.22
tatrādyasyottaramāha -- prakāśamiti | prakāśapravṛttimohāḥ sattvarajastamasāṃ kāryāṇi | vyutthānāvasthāyāṃ tāni samyak pravṛttāni | sāmānye napuṃsakam | tānsampravṛttānna dveṣṭi | nāpi samādhyavasthāyāṃ tāni nivṛttāni santi kāṅkṣati | so'yaṃ nityasamādhistho brahmavidvariṣṭhaḥ yaṃ prakṛtya śrībhāgavate smaryate “dehaṃ ca naśvaramavasthitamutthitaṃ vā siddho na paśyati” iti | atra vāsiṣṭhe saptayogabhūmaya uktāḥ “jñānabhūmiḥ śubhecchākhyā prathamā samudāhṛtā | vicāraṇā dvitīyā tu tṛtīyā tanumānasā | sattvāpattiścaturthī syāttato'saṃsaktināmikā | padārthābhāvanī ṣaṣṭhī saptamī turyagā smṛtā” iti | tatra yathoktā sādhanasampat mumukṣāntā prathamā | śravaṇamananākhyavicārātmikā dvitīyā | nididhyāsanarūpā tṛtīyā | etāḥ sādhanabhūmayaḥ | sattvāpattirbrahmasākṣātkārarūpā caturthī phalabhūtā | yasyāṃ yogī kṛtārtho'pi jīvanmuktisukhaṃ puṣkalaṃ nānubhavati | parāstisro jīvanmukteravāntarabhedāḥ | tatrāpi pañcamyāṃ bhūmau svayaṃ sthitaḥ svayameva vyuttiṣṭhati | ṣaṣṭhyāṃ paraprayatnena saptamyāṃ tu na svataḥ parato vā vyuttiṣṭhati | so'yaṃ nityasamādhisthaḥ prakāśamityanena ślokenoktaḥ ||
6.38.23
atha ṣaṣṭhyāṃ padārthābhāvanyāṃ gato brahmavidvarīyānucyate -- udāsīnavaditi | yo'yaṃ samādhāvudāsīna ivāste vyutthāne kimapi prayojanamapaśyan | idaṃ mama kartavyamastīti vāsanāśūnyatvāt | ya āste eva na tu paraprayatnamantareṇa kadācidapi guṇairvicālyate | pareṇa vyutthāpito'pi guṇānpaśyan guṇā vartanta ityeva jñātvā yo'vatiṣṭhati stabdha eva vartate na tu guṇakṛtairiṣṭāniṣṭasparśairiṅgate calati | ayamarthaḥ -- yathā kaścidbhuñjāno rasanāmauḍhyātsvayaṃ śākādirasaṃ na vindati | pareṇa jñāpito'pi kañcidrasaviśeṣamupalabhyāpi tatrodāsīna evāste | jhaṭityeva viśeṣadarśanasya tirodhānānna tatkṛtaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ vā paśyati tadvadayaṃ jñeyaḥ ||
6.38.24
atha pañcamyāṃ bhūmāvasaṃsaktināmikāyāṃ sthito brahmavidvara ucyate -- sameti | samādhau same duḥkhasukhe yasya sa samaduḥkhasukhaḥ | svasthaḥ svenaiva svecchayaiva tiṣṭhatīti svasthaḥ | yadā tu na samādhāvicchā tadā svayameva vyuttiṣṭhatīti bhāvaḥ | so'pi vyutthānāvasthāyāṃ samaloṣṭāśmakāñcano virakta ityarthaḥ | tulyapriyāpriyaḥ tulyanindātmasaṃstutiśca | priyāpriyayornindāstutyośca prāptau tulyo harṣaviṣādaśūnyaḥ | atra heturdhīra iti | yathā kaścicchūrastīvraprahāravedanārto'pi na vyāmuhyati dhairyādvedanāṃ cānubhavati tadvadayaṃ harṣaviṣādāvanubhavannapi dhairyānna calati | pūrvasya tu jātāyāmapi vedanāyāṃ harṣādyudaya eva nāsti | tatpūrvasya tu vedanaiva nāstīti bhedaḥ | etena ślokatrayeṇa sarveṣāṃ jīvanmuktānāṃ samādhau liṅgāni tatsaṃvedyānyācārāśca parasaṃvedyāni liṅgānyuktāni ||
6.38.25
atha caturthyāṃ bhūmau sattvāpattisañjñāyāṃ sthitasya yoginaḥ samādhisukhābhāvena svasaṃvedyaliṅgābhāvāttattvaniścayena dvaitasya bādhālliṅgamācāraśca parasaṃvedya eva tadāha -- māneti | yathāhi parīkṣakaḥ kūṭakārṣāpaṇasya lābhe vināśe vā harṣaviṣādaśūnyo na ca tallābhārthaṃ yatnamārabhate? mūḍhastu tābhyāṃ bādhyate tallābhārthaṃ yatnaṃ cārabhate? evaṃ vidvān dvaitaṃ marumarīcikāhradasamānaṃ paśyan tatra mānāpamānayorvā mitrāripakṣayorvā tulya eva na tvanyataralābhāya parihārāya vā yatnamārabhate ato guṇātīta ityucyate | sarvatra padārthaḥ spaṣṭaḥ ||
6.38.26
atha kathaṃ trīnguṇānativartata ityasyottaraṃ vivakṣan sādhanabhūtāsu tisṛṣu bhūmiṣu tṛtīyāṃ tanumānasāmāha -- māṃ ceti | yaśca sādhako māṃ pratyagātmānam | cakārastvarthe pūrvabhūmisthāpekṣayāsya vailakṣaṇyaṃ dyotayati | avyabhicāreṇa vṛttyantarānantaritena bhaktiyogena mayi bhagavati tailadhārāvadavicchinnavṛttipravāhimanaḥpraṇidhānarūpeṇa,yogena sevate dhyāyati sa evaṃ sūkṣmīkṛtacitta etān guṇān samatītya dhyānaparipākānte sattvamapi bādhitvā brahmabhūyāya brahmabhāvāya kalpate yogyo bhavati |bhuvo bhāve iti bhavaterbhāve kyap ||
6.38.27
viṣayapradarśanadvārā vicāraṇākhyāṃ dvitīyāṃ bhūmimāha -- brahmaṇo hīti | brahmaṇo vedasya pratiṣṭhā tātparyeṇa paryavasānasthānamahameva | amṛtasya karmabrahmobhayadarśanadvārā'mṛtasādhanasya | avyayasya anāditvādanantatvāccāpauruṣeyatvenāprāmāṇyaśaṅkākalaṅkaśūnyasya | svataḥpramāṇabhūtasyetyarthaḥ | etenopakramopasaṃhārādiparyālocanayā vedāviruddhatarkopakaraṇayā kṛtsnasya vedasya tātparyaṃ maddarśanakāmena nirṇetavyamiti vicāraṇākhyā dvitīyā bhūmiruktā | hetuphalopadarśanamukhena śubhecchākhyāṃ prathamāṃ bhūmimāha -- śāśvatasyeti | kāmyadharmavatphaladānena nāśābhāvāt bhagavatyarpito nityo dharmaḥ śāśvataḥ | vividiṣādipāramparyeṇa mokṣākhyaśāśvataphalahetutvāt | śāśvatasya ca dharmasya pratiṣṭhā paramaṃ prāpyaṃ phalamahameva | tathā aikāntikaṃ viṣayasaṅgajanyasukhavyabhicāri svarūpabhūtaṃ mokṣasukhaṃ tasyāpi pratiṣṭhā parākāṣṭhā ahameva | evaṃ niṣkāmadharmeṇa viśuddhacittasyaikāntikasukhecchā bhavati seyaṃ śubhecchākhyā prathamā bhūmiḥ | atra parāṃ parāṃ bhūmimāroḍhumaśaktasya pūrvā pūrvā bhūmirupadiśyate | yathā dhyānenātmani paśyantītyatra nididhyāsanāśaktasya sāṅkhyanāmā vicārastatrāpyaśaktasya karmayoga upadiśyate tadvat ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit