Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.39

Bhāratabhāvadīpa 6.39

Language
Sanskrit

6.39.1

pūrvādhyāyānte sukhasyaikāntikasya pratiṣṭhā parākāṣṭhāhamityuktaṃ tatra kiṃ lakṣaṇaṃ tatsukhaṃ kena vā āvṛtaṃ kena vā sādhanenāsyāvaraṇabhaṅgaḥ kena vādhikāriṇā tatprāpyamityādivarṇayituṃ pañcadaśo'dhyāyaḥ ārabhyate -- ūrdhvamūlamiti | “ānandāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante” iti śrutiprasiddhaṃ mānuṣānandamārabhyottarottaraśataguṇavivṛddhānandasopānapaṅkterupari sthitaṃ paramānandādvayaṃ vastu ūrdhvaṃ tadeva mūlaṃ mūlakāraṇamasya saṃsārāśvatthasya tamūrdhvamūlam | adhaḥśākham ūrdhvādadho'dhaḥ sopānasthānīyāḥ śākhā iva śākhāḥ avyaktamahadahaṅkārapañcatanmātrāṣoḍaśavikārahiraṇyagarbhavirāṭprajāpatisuragandharvāsuranaratiryaksthāvararūpā yasya so'dhaḥśākhastam | na śvo'pi sthātuṃ yogyamanṛtatvādaśvatthaṃ saṃsāravṛkṣam | tathāpyavyayaṃ mūḍhānāmanādyanantaṃ prāhurvedāḥ | “ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ” ityādayaḥ | chandāṃsi vedāstadupalakṣitā yajñādayasta eva parṇāni parṇasaṅghātavacchobhāhetavo yasya tarostamaśvatthaṃ yo veda mithyātvena sa eva vedavit viditavedya ityarthaḥ | atrāśvattharūpakeṇa saṃsāro varṇyate ||

6.39.2

adhaśca mānuṣebhyastiryaksthāvarādayo'vīcyantāḥ | ūrdhvaṃ ca mānuṣebhya evopari ca gandharvayakṣādihiraṇyagarbhaparyantaṃ prasṛtāḥ prasaraṃ prāptāstasya śākhāḥ guṇaiḥ satvādibhiḥ prakarṣeṇa vṛddhāḥ guṇapravṛddhāḥ | viṣayā eva rañjakatayā komalapallavarūpāṇi pravālāni yāsāṃ tāḥ | saṃsāravṛkṣasyoparimūlaṃ brahma uktam | adhaśca iha manuṣyaloke ca tasya mūlāni vāsanārūpāṇi avāntaramūlāni anusantatāni pravāhanityāni | yataḥ karmānubandhīni karmaiva dharmādharmākhyam anubandhaḥ paścādbhāvi yeṣāṃ tāni karmānubandhīni vāsanābhyaḥ karmāṇi karmabhyo vāsanā ityanavaratasantāno'yaṃ vṛkṣa ityarthaḥ ||

6.39.3

nanu śvo'pi sthātumanarhaścāvyayaścetyukte pratikṣaṇavināśivijñānasantānarūpo vā vrīhyādivatpravāhanityo vāyaṃ saṃsārastarhi durucchedyo vāsanānāṃ karmaṇāṃ ca bījāṅkuravadanyonyajanmahetutvasyāvarjanīyatvādityāśaṅkya sattvāsattvābhyāmanirvacanīyo'yamityevaṃ pakṣamāśritya pariharati -- na rūpamiti | rajjūragasyevāsya rūpaṃ samyagdṛśā vīkṣyamāṇaṃ sannopalabhyate | iha jīvatyeva dehe | yathā pūrvamajñānadaśāyāṃ tathā nopalabhyate jñānadaśāyām | tenāsya mṛṣātvamanubhavaikavedyamityuktam | etenānupalabhyarūpatvavacanena svaprakāśānāṃ vijñānānāṃ rūpavatāṃ bījādīnāṃ ca sādṛśyasya vyāvṛttiḥ | tarhi śaśaviṣāṇavattuccha evāyaṃ syādityata āha -- nānto na cādiriti | upādānasya mūlājñānasyādyantaśūnyatvādayamapyādyantaśūnya ityarthaḥ | tarhi ātmavadaparihāryaḥ syādityāśaṅkyāha -- na ca sampratiṣṭhā | asya pratiṣṭhākhyaṃ layasthānaṃ vṛkṣasya bhūmiriva nāsti | na cāyaṃ brahmaṇo vikāro yena tatraiva līyeta | na ceṣṭāpattiḥ brahmaṇaḥ kauṭasthyabhaṅgāpatteḥ | kiṃ tarhi tucchamajñānamasyopādānaṃ tasmiṃśca jñānena vinaṣṭe samūlasyāsyocchedo bhavati | ajñānasya ca tucchatvaṃ “tucchyenābhvapihitaṃ yadāsīt” ityādiśrutyā | tatkāryasya rajjūragādeḥ pralaye tadanupalambhasyānubhavena ca siddham | tasmādasya pratiṣṭhā nopalabhyata iti yuktamevoktam | tamenamaśvatthaṃ vāsanānāṃ dārḍhyāt suvirūḍhamūlaṃ dṛḍhataramūlamapi asaṅgaśastreṇa | saṅgo dehāditādātmyabuddhistadvarjanamasaṅgaḥ, sa eva śastraṃ, tena dṛḍhena paripakvena chittvā | tataḥ padaṃ tatparimārgitavyamityuttareṇānvayaḥ | yadyapi sthūlasūkṣmayoḥ saṃsārayorasaṅgaḥ suṣuptau svayameva jāyate tena tanmūlavāsanābhirapyātmano'saṅgo'numīyate tathāpi vāsanāmūlasyājñānasya jñānenānucchedānnāsaṅgadhīrdṛḍhā bhavati tasmānnirvikalpasamādhyabhyāsena kāraṇaśarīrasyāpyasaṅgaḥ sādhyaḥ | tena cāsaṅgaśastreṇāsya cchedo mūlocchedo lavaṇodakavadrajjūragavadvā pravilāpanarūpaḥ kartavyaḥ | na tu sāṅkhyānāmiva svarūpeṇa sataḥ parivarjanamātram ||

6.39.4

tamimamaśvatthaṃ chittvā kiṃ kartavyamata āha -- tata iti | na kevalaṃ nirvikalpasamādhinā tadasaṅṅgamātreṇa kṛtārthatā | kiṃ tarhi ? tato'saṅgāntaraṃ tat śrutiprasiddhaṃ padaṃ padanīyaṃ brahma parimārgitavyaṃ, śrutiyuktibalenāhameva brahmāsmīti jñātavyam | yasminpade nirvikalpe gatāḥ prāptāḥ santo na nivartanti na punarnivartante | tameva pratyagānandamādyaṃ puruṣaṃ puri śarīre śayānamahamapi prapadye śaraṇāgato'smīti bhāvayet | bhagavata eva vā idaṃ vacanaṃ lokaśikṣārthaṃ varta eva ca karmaṇītivat | ko'sau puruṣaḥ yataḥ purāṇī ādyā pravṛttiḥ “so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya” ityevaṃrūpā prasṛtā asmāsvapi pravṛttā | yato vayamapi idānīṃ kāmayāmahe,dhanādinā vayaṃ bhūyāṃsaḥ syāma prajayā prajāyemahīti ceti | yeneyaṃ pravṛttirdarśitā tatpraṇāmenaiva sā nivartiṣyata ityarthaḥ ||

6.39.5

evamaikāntikasya sukhasyācchādakaṃ saṃsārāśvatthaṃ tacchedakamasaṅgaśastraṃ coktvā tasya sukhasya prāptāvadhikāriṇaṃ tasya svarūpaṃ cāha dvābhyām -- nirmāneti | māno darpaḥ | moho viparyayastadrahitāḥ nirmānamohāḥ | jitaḥ saṅgaḥ kartāhamityabhimānaḥ doṣo rāgādiśca yaiste jitasaṅgadoṣāḥ | adhyātmam ātmani nityāḥ niṣṭhāvantaḥ ātmadhyānaparā iti yāvat | vinivṛttakāmāḥ tyaktasarvaparigrahāḥ | dvandvaiḥ sukhaduḥkhetyupalakṣaṇaṃ śītoṣṇādīnāmapi | tairvimuktāstitikṣāvanta ityarthaḥ | amūḍhāḥ vidyayā'vidyānāśaṃ kṛtavantaḥ | tatpadam avyayam apunarāvṛtti gacchanti ||

6.39.6

nanu yadi tadūrdhvaṃ padaṃ gacchanti tarhi tataḥ pāto'pyavaśyambhāvī “patanāntāḥ samucchrayāḥ” iti nyāyāt | tataśca yasmin gatā na nivartantītyanupapannamityāśaṅkya tasya padasya svarūpamāha -- na taditi | tatpadaṃ sūryo na bhāsayati | rūpādihīnatvena cakṣurayogyatvāt | etena sarveṣāṃ bāhyendriyāṇāṃ nivṛttiḥ | yaddhi rūpavaccakṣuryogyaṃ tatsūryeṇa cakṣuranugrāhakeṇa bhāsyaṃ, idaṃ tu na tathetyarthaḥ | na śaśāṅkaścandro'pi bhāsayati | yanmanogrāhyaṃ vastu taccandreṇa manonugrāhakeṇa bhāsyaṃ, idaṃ tu na tathā | “yanmanasā na manute” iti śrutyā'sya manogrāhyatvaniṣedhāt | nāpi pāvakaḥ bhāsayati | yaddhi vācā grāhyaṃ tattadanugrāhakeṇa pāvakena bhāsyaṃ, idaṃ tu na tathā | “yadvācānabhyuditam” iti śrutyāsya vāggocaratvaniṣedhāt | “na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā” ityādi śrutyantaraṃ ca | yataścakṣurmanovācāmagamyaṃ tena sthūlasūkṣmakāraṇaprapañcātītaṃ pratyagadvayam “nāntaḥprajñaṃ na bahiḥprajñaṃ”, “asthūlamanaṇu” ityādiśrutibhiḥ sarvaviśeṣarahitaṃ yatpratipāditaṃ tat mama paramaṃ dhāma vṛttirūpajñānādaparamādanyajyotiścinmātram | mameti sambandho rāhoḥ śira itivadupacārāt | madabhinnaṃ jyotiḥ svayamprakāśamityarthaḥ | ataeva yadgatvā prāpya jñātvetyarthaḥ | na nivartante nivṛttikāraṇasya mūlājñānasyābhāt | evaṃ vyākhyāne hi “yadā hyevaiṣa etasminnadṛśyenātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate | atha so'bhayaṃ gato bhavati” iti śrutyarthānugamo dṛśyate | adṛśye iti dṛgayogyatvena sūryabhāsyatvaṃ paryudasyate | anātmye, ātmano manaso yogyam ātmyaṃ tadanyatra anātmye iti manaso'pyayogyatvena candramobhāsyatvaṃ nirasyate | anilayane nilīyate'sminsarvaṃ sthūlasūkṣmamiti nilayanaṃ kāraṇaṃ tadbhinne | ataevānirukte nirvacanāyogye | vācāmagocara ityarthaḥ | tena pāvakāprakāśye iti siddham | ye tu sūryādyaprakāśyamarcirādimārgagamyaṃ satyalokādapyuparitanamaprākṛtaṃ vaiṣṇavaṃ padaṃ nityaṃ deśāntare'sti tadgatvā punarna nivartanta iti vyācakṣate, teṣāṃ “na rūpamasyeha tathopalabhyata” iti dṛśyasya tucchatvādeva tādṛśasyāpi tucchatvamaparihāryaṃ dṛśyatvāviśeṣāt | tasmādyathokta eva ślokārthaḥ ||

6.39.7

nanu yadi sūryādyabhāsyajyotīrūpastvaṃ “kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi” iti svasyaiva kṣetrajñatvaṃ brūṣe, tarhi kṣetrajñasya satastava ghaṭādiprakāśe kimiti sūryādyapekṣā dṛśyate | nahi svayaṃ jyotīrūpaḥ svaviṣayāvabhāsane jyotirantaramapekṣate dīpādiṣvadarśanādityāśaṅkyāha tribhiḥ -- mamaiveti | yadyasmādīśvaro jagatsraṣṭā śarīram avāpnoti “sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ”, “tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat” ityādiśrutibhya īśvara eva śarīradhārī tathā yadyasmāddhetoḥ | apiśabdo'vadhāraṇārthe | caḥ samuccayārthe | “kasminnahamutkrānta utkrānto bhaviṣyāmi kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti sa prāṇamasṛjata” iti śruteḥ | prāṇadhāraṇenopādhinā īśvara eva ca utkrāmati | tato hetudvayājjīvaloke saṃsāre yo jīvabhūtaḥ prāṇī sa sanātanaḥ sarvadaikarūpo'hameveti vaktavye “yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā vyuccarantyevamevaitasmādātmanaḥ sarva eva ātmāno vyuccaranti” iti vahnivisphuliṅganyāyena sa ‘mamaivāṃśa’ ityaṃśāṃśibhāvoktiḥ | yadyapi vahnau bhedaḥ parimāṇaṃ ca svagataṃ na dṛśyate, tathāpi tūpādhigatameva tadubhayaṃ tatrāpyupacaryate ayamagnirasmādagnerbhinnaḥ ayamasya sphuliṅgaḥ ayamasmādalpa iti | “evamasthūlamanaṇvahrasvamadīrgham” iti śruteścaturvidhaparimāṇaśūnye brahmaṇi mamaivāṃśa ityaṃśāṃśibhāvena bhedo'lpatvamahattve copacārādaupādhike dhyeye | tathā ca śrutiḥ “buddherguṇenātmaguṇena caiva hyārāgramātro hyavaro'pi dṛṣṭaḥ” iti “samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhistribhirlokaiḥ” iti ca | tathā ca visphuliṅgo vahnireva na tu vahnyaṃśaḥ | evaṃ jīvo'pi brahmaiva, na tu brahmāṃśaḥ “brahmadāśā brahmadāsā brahmeme kitavā uta” iti dāśādiṣvapi piṇḍeṣu gotvasyeva kārtsnyena ekaikasmin brahmabhāvaparisamāptidarśanāt | niraṃśe'ṃśāṃśikalpanāyā ayogyatvācca sa evaṃ jīvabhūta īśvaro mamaivāṃśa ivāṃśo,rūpabhedo manaḥ ṣaṣṭhaṃ yeṣu tāni manasā saha ṣaḍindriyāṇi prakṛtisthāni indriyāṇāṃ prakṛtiḥ svabhāvo viṣayaprāvaṇyaṃ tatra sthitāni | karṣati suptipralayasamādhikāleṣu saṅkocayati ||

6.39.8

tathaitānyeva āśayāt svalayasthānāt gṛhītvā saṃyāti viṣayadeśaṃ prati gacchati prabodhasargavyutthānakāleṣu | tatra dṛṣṭāntaḥ | vāyurgandhānivāśayāt | gandhāśayātpuṣpāt ||

6.39.9

kāni tāni ? manaḥṣaṣṭhāni | tāni gṛhītvā gatvā cāyaṃ kiṃ karotītyata āha -- śrotramiti | adhiṣṭhāya vyāpāravanti kṛtvā viṣayān śabdādīnupasevate prakāśayati | yathā dīpaḥ svasya vṛttilābhāya tailavartyādyapekṣamāṇo'pi svaviṣayāvabhāsane svayameva prabhuḥ evaṃ jīvo'pi ghaṭākāratvalābhāya manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi sūryādīṃścāpekṣate tathāpi ghaṭāvabhāsaṃ svayameva karoti netarāṇi indriyasūryādīni svabhāsyatvāttailavartyādivadityāśayaḥ ||

6.39.10

tamevambhūtaṃ manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prāṇaṃ cādhiṣṭhāya teṣāmutkramaṇenotkrāmantaṃ, teṣāṃ sthityā sthitaṃ, teṣāṃ bhogena bhuñjānaṃ, teṣāṃ satvarajastamoguṇayuktatvena guṇānvitaṃ, ghaṭasūryamiva ghaṭākāśamiva vā ghaṭagamanādinā gamanādimantaṃ, svatastūtkramaṇādiśūnyamapi vimūḍhāstāttvikarūpaṃ nānupaśyanti jñānacakṣuṣastu paśyanti | upādherevotkramaṇādikaṃ na tūpahitasyātmana iti jānantyevetyarthaḥ ||

6.39.11

yatanto yatnaśīlā yoginaśca enam ātmani buddhāvavasthitaṃ vibhumutkrāntyādihīnamasaṅgaṃ paśyanti | yatanto'pi akṛtātmānaḥ ye yajñādibhiraśodhitacittāḥ enaṃ na paśyanti | yataḥ acetaso'nirjitacittāḥ | pāṣāṇatulyā ityarthaḥ ||

6.39.12

kathaṃ tarhi sūryādīnāmapi bhāsakatvaṃ loke dṛśyate tadapi madāveśādevetyāha -- yadādityeti | atrāpyādityādipadaiḥ karaṇādhiṣṭhātryo devatāstadadhiṣṭheyāni karaṇāni ca tantreṇaiva gṛhyante | yadādityādiṣu bāhyakaraṇādhiṣṭhātṛṣu tattadadhiṣṭheyeṣu bāhyakaraṇeṣu ca gataṃ vidyamānaṃ tejo viṣayaprakāśanasāmarthyaṃ sarvaṃ jagadbhāsayate tattejo māmakaṃ madīyaṃ viddhi | “yena sūryastapati tejaseddhaḥ”, “yena cakṣūṃṣi paśyanti” ityādiśrutibhyaḥ | evaṃ manaścandramasoryadāntaraprapañcaprakāśanasāmarthyaṃ tadapi māmakameva tathā yadvāgagnyoravyākṛtādiviṣayaprakāśanasāmarthyaṃ tadapi māmakamevetyarthaḥ | akṣarayojanā spaṣṭā ||

6.39.13

na kevalamādityādigataprakāśanasāmarthyaṃ māmakamapi tu pṛthivyādigataṃ bhūtadhāraṇavyāpanasāmarthyamapi madīyamevetyāha -- gāmiti | gāṃ pṛthivīmāviśya tāṃ pṛthivīṃ dṛḍhāṃ kṛtvā bhūtānyahameva dhārayāmi ojasā balena | anyathā pṛthivī sikatāmuṣṭivadviśīryeta | tathā ca mantravarṇaḥ “yena dyaurugrā pṛthivī ca dṛḍhā” iti | “sa dādhāra pṛthivīṃ” iti | ca tathāhameva somo rasātmako jalātmakaḥ “raso jalaṃ raso harṣaḥ” ityanekārthamañjarī | jalamayo bhūtvā sarvā oṣadhīḥ puṣṇāmi ca rasavatīḥ puṣṭāśca karomi | somo hi svātmarasānupraveśena sarvā oṣadhīḥ puṣṇātīti prasiddham ||

6.39.14

ahaṃ vaiśvānarasañjña udarastho'gnirbhūtvā prāṇināṃ sarveṣāṃ dehamāśritaḥ san prāṇāpānābhyāṃ vāyubhyāṃ samāyuktaḥ samuddīpitaścaturvidhamannamadanīyaṃ bhakṣyaṃ dantavyāpārāpekṣamapūpādi | bhojyaṃ tadanapekṣaṃ pāyasādi | lehyaṃ guḍaśarkarādi | coṣyaṃ niścoṣya tyajyamānamikṣudaṇḍādi | etena sarvatra sarvā śaktiryā dṛśyate sā madīyaiveti bhāvaḥ | tadevaṃ bhoktā vaiśvānaro'gnirbhojyamannaṃ somastadevamubhayamagnīṣomau sarvamiti paśyato'nnadoṣalepo na bhavatītyapi draṣṭavyam ||

6.39.15

kiñca sarvasya prāṇijātasyāhaṃ hṛdi sanniviṣṭa ātmetyarthaḥ | ato matta ātmanasteṣāṃ smṛtirjñānaṃ ca puṇyavatām | pāpināṃ tu tayorapohanaṃ vismaraṇamajñānaṃ ca bhavati | tathā ca sarvairvedaiḥ karmopāstijñānakāṇḍātmakairahameva,paramātmā vedyo vedāntakṛt vedāntoktavidyāsampradāyakṛt vedavidvedārthaviccāhameva | etena vedāntavidvedavicca svavibhūtirityuktaṃ bhavati ||

6.39.16

sarvaśāstrahṛdayaṃ saṅgṛhṇāti -- dvāvimāviti | loke prasiddhau imau dvāveva puruṣau | kṣaro vināśī sa ca sarvāṇi bhūtāni prāṇavanti karmakṣaye suptipralayakaivalyādāvupādhināśamanu vināśaśīlo jīvo brahmapratibimbabhūto jalārkopamaḥ | “prajñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati” iti śruteḥ | kūṭastho nirvikāro māyopādhirakṣaraḥ | tadupādherakarmajatvena nāśāsambhavāt | upādhidoṣeṇāvaśīkṛtatvāccāsau na kṣarati svarūpānna cyavata ityakṣaraḥ ||

6.39.17

etābhyāṃ kāryakāraṇopādhibhyāmanyo nirupādhiruttamaḥ puruṣaḥ yo'sau paramātmetyudāhṛtaḥ śāstre | yo'sau māyayā īśvaro bhūtvā lokatrayamuttamamadhyamādhamaśarīrarūpamāviśya praviśya dhārayati śarīratrayam | athāpi avyayaḥ sarvajñatvena īśvaradharmeṇa alpajñatvena jīvadharmeṇa vā na vyeti vardhate kṣīyate vetyarthaḥ ||

6.39.18

yasmāditi | kṣaram upādhim akṣaraṃ ca upādhim atīto'tikramya sthito'hamato'kṣarādapi ceti caśabdāt kṣarādapi uttama utkṛṣṭatamaḥ | jaḍātkṣararūpādupādherutkṛṣṭastadupahito jīvaścetanatvāt? tato'pyutkṛṣṭataro māyopādhiḥ svatantratvāt | tato'pyutkṛṣṭatamo'nupādhiranāgantukarūpatvāt | akṣarārthaḥ spaṣṭaḥ ||

6.39.19

etadvijñānaphalamapi bhaktirevetyāha -- yo māmiti | asammūḍhaḥ mama puruṣottamatve saṃśayaviparyāsādihīnaḥ, sa eva sarvavit | yato māṃ puruṣottamaṃ jānāti tatphalaṃ ca māṃ sarvabhāvena sarvātmanā sarvaiḥ prakārairbhajati ||

6.39.20

asminnadhyāye bhagavattattvajñānasya mokṣaphalatvamuktvā'thedānīṃ tatstauti -- itīti | iti etadguhyatamam atyantarahasyaṃ śāstram | yadyapi iyamaṣṭādaśādhyāyī kṛtsnā śāstraṃ, tathāpyasminnadhyāye kṛtsnasya śāstrārthasya pradarśanādayamapi śāstram | atra hi kāryakāraṇavibhāgaḥ saṃsāravṛkṣasyānityatvaṃ bhagavato vibhūtayaḥ ‘yastaṃ veda sa vedavit’, ‘vedaiśca sarvairahameva vedyaḥ’ ityādinā sarvaḥ śāstrārtho darśito'sti | idaṃ mayā uktaṃ he anagha nirvyasana ! etat rahasyaṃ buddhvā buddhimān jñānī syādātmavidbhavet | tāvatā kṛtakṛtyaḥ | sarvaṃ hi kṛtyaṃ paramātmāvagatiparyantaṃ tatraiva kṛtsnapuruṣārthasamāpteḥ | cātprāptaprāpaṇīyaśca syāt bhavati nātaḥparaṃ kartavyamavaśiṣyate ityarthaḥ ||

Linked texts (1)