The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.39
Bhāratabhāvadīpa 6.39
- Language
- Sanskrit
6.39.1
pūrvādhyāyānte sukhasyaikāntikasya pratiṣṭhā parākāṣṭhāhamityuktaṃ tatra kiṃ lakṣaṇaṃ tatsukhaṃ kena vā āvṛtaṃ kena vā sādhanenāsyāvaraṇabhaṅgaḥ kena vādhikāriṇā tatprāpyamityādivarṇayituṃ pañcadaśo'dhyāyaḥ ārabhyate -- ūrdhvamūlamiti | “ānandāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante” iti śrutiprasiddhaṃ mānuṣānandamārabhyottarottaraśataguṇavivṛddhānandasopānapaṅkterupari sthitaṃ paramānandādvayaṃ vastu ūrdhvaṃ tadeva mūlaṃ mūlakāraṇamasya saṃsārāśvatthasya tamūrdhvamūlam | adhaḥśākham ūrdhvādadho'dhaḥ sopānasthānīyāḥ śākhā iva śākhāḥ avyaktamahadahaṅkārapañcatanmātrāṣoḍaśavikārahiraṇyagarbhavirāṭprajāpatisuragandharvāsuranaratiryaksthāvararūpā yasya so'dhaḥśākhastam | na śvo'pi sthātuṃ yogyamanṛtatvādaśvatthaṃ saṃsāravṛkṣam | tathāpyavyayaṃ mūḍhānāmanādyanantaṃ prāhurvedāḥ | “ūrdhvamūlo'vākśākha eṣo'śvatthaḥ sanātanaḥ” ityādayaḥ | chandāṃsi vedāstadupalakṣitā yajñādayasta eva parṇāni parṇasaṅghātavacchobhāhetavo yasya tarostamaśvatthaṃ yo veda mithyātvena sa eva vedavit viditavedya ityarthaḥ | atrāśvattharūpakeṇa saṃsāro varṇyate ||
6.39.2
adhaśca mānuṣebhyastiryaksthāvarādayo'vīcyantāḥ | ūrdhvaṃ ca mānuṣebhya evopari ca gandharvayakṣādihiraṇyagarbhaparyantaṃ prasṛtāḥ prasaraṃ prāptāstasya śākhāḥ guṇaiḥ satvādibhiḥ prakarṣeṇa vṛddhāḥ guṇapravṛddhāḥ | viṣayā eva rañjakatayā komalapallavarūpāṇi pravālāni yāsāṃ tāḥ | saṃsāravṛkṣasyoparimūlaṃ brahma uktam | adhaśca iha manuṣyaloke ca tasya mūlāni vāsanārūpāṇi avāntaramūlāni anusantatāni pravāhanityāni | yataḥ karmānubandhīni karmaiva dharmādharmākhyam anubandhaḥ paścādbhāvi yeṣāṃ tāni karmānubandhīni vāsanābhyaḥ karmāṇi karmabhyo vāsanā ityanavaratasantāno'yaṃ vṛkṣa ityarthaḥ ||
6.39.3
nanu śvo'pi sthātumanarhaścāvyayaścetyukte pratikṣaṇavināśivijñānasantānarūpo vā vrīhyādivatpravāhanityo vāyaṃ saṃsārastarhi durucchedyo vāsanānāṃ karmaṇāṃ ca bījāṅkuravadanyonyajanmahetutvasyāvarjanīyatvādityāśaṅkya sattvāsattvābhyāmanirvacanīyo'yamityevaṃ pakṣamāśritya pariharati -- na rūpamiti | rajjūragasyevāsya rūpaṃ samyagdṛśā vīkṣyamāṇaṃ sannopalabhyate | iha jīvatyeva dehe | yathā pūrvamajñānadaśāyāṃ tathā nopalabhyate jñānadaśāyām | tenāsya mṛṣātvamanubhavaikavedyamityuktam | etenānupalabhyarūpatvavacanena svaprakāśānāṃ vijñānānāṃ rūpavatāṃ bījādīnāṃ ca sādṛśyasya vyāvṛttiḥ | tarhi śaśaviṣāṇavattuccha evāyaṃ syādityata āha -- nānto na cādiriti | upādānasya mūlājñānasyādyantaśūnyatvādayamapyādyantaśūnya ityarthaḥ | tarhi ātmavadaparihāryaḥ syādityāśaṅkyāha -- na ca sampratiṣṭhā | asya pratiṣṭhākhyaṃ layasthānaṃ vṛkṣasya bhūmiriva nāsti | na cāyaṃ brahmaṇo vikāro yena tatraiva līyeta | na ceṣṭāpattiḥ brahmaṇaḥ kauṭasthyabhaṅgāpatteḥ | kiṃ tarhi tucchamajñānamasyopādānaṃ tasmiṃśca jñānena vinaṣṭe samūlasyāsyocchedo bhavati | ajñānasya ca tucchatvaṃ “tucchyenābhvapihitaṃ yadāsīt” ityādiśrutyā | tatkāryasya rajjūragādeḥ pralaye tadanupalambhasyānubhavena ca siddham | tasmādasya pratiṣṭhā nopalabhyata iti yuktamevoktam | tamenamaśvatthaṃ vāsanānāṃ dārḍhyāt suvirūḍhamūlaṃ dṛḍhataramūlamapi asaṅgaśastreṇa | saṅgo dehāditādātmyabuddhistadvarjanamasaṅgaḥ, sa eva śastraṃ, tena dṛḍhena paripakvena chittvā | tataḥ padaṃ tatparimārgitavyamityuttareṇānvayaḥ | yadyapi sthūlasūkṣmayoḥ saṃsārayorasaṅgaḥ suṣuptau svayameva jāyate tena tanmūlavāsanābhirapyātmano'saṅgo'numīyate tathāpi vāsanāmūlasyājñānasya jñānenānucchedānnāsaṅgadhīrdṛḍhā bhavati tasmānnirvikalpasamādhyabhyāsena kāraṇaśarīrasyāpyasaṅgaḥ sādhyaḥ | tena cāsaṅgaśastreṇāsya cchedo mūlocchedo lavaṇodakavadrajjūragavadvā pravilāpanarūpaḥ kartavyaḥ | na tu sāṅkhyānāmiva svarūpeṇa sataḥ parivarjanamātram ||
6.39.4
tamimamaśvatthaṃ chittvā kiṃ kartavyamata āha -- tata iti | na kevalaṃ nirvikalpasamādhinā tadasaṅṅgamātreṇa kṛtārthatā | kiṃ tarhi ? tato'saṅgāntaraṃ tat śrutiprasiddhaṃ padaṃ padanīyaṃ brahma parimārgitavyaṃ, śrutiyuktibalenāhameva brahmāsmīti jñātavyam | yasminpade nirvikalpe gatāḥ prāptāḥ santo na nivartanti na punarnivartante | tameva pratyagānandamādyaṃ puruṣaṃ puri śarīre śayānamahamapi prapadye śaraṇāgato'smīti bhāvayet | bhagavata eva vā idaṃ vacanaṃ lokaśikṣārthaṃ varta eva ca karmaṇītivat | ko'sau puruṣaḥ yataḥ purāṇī ādyā pravṛttiḥ “so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya” ityevaṃrūpā prasṛtā asmāsvapi pravṛttā | yato vayamapi idānīṃ kāmayāmahe,dhanādinā vayaṃ bhūyāṃsaḥ syāma prajayā prajāyemahīti ceti | yeneyaṃ pravṛttirdarśitā tatpraṇāmenaiva sā nivartiṣyata ityarthaḥ ||
6.39.5
evamaikāntikasya sukhasyācchādakaṃ saṃsārāśvatthaṃ tacchedakamasaṅgaśastraṃ coktvā tasya sukhasya prāptāvadhikāriṇaṃ tasya svarūpaṃ cāha dvābhyām -- nirmāneti | māno darpaḥ | moho viparyayastadrahitāḥ nirmānamohāḥ | jitaḥ saṅgaḥ kartāhamityabhimānaḥ doṣo rāgādiśca yaiste jitasaṅgadoṣāḥ | adhyātmam ātmani nityāḥ niṣṭhāvantaḥ ātmadhyānaparā iti yāvat | vinivṛttakāmāḥ tyaktasarvaparigrahāḥ | dvandvaiḥ sukhaduḥkhetyupalakṣaṇaṃ śītoṣṇādīnāmapi | tairvimuktāstitikṣāvanta ityarthaḥ | amūḍhāḥ vidyayā'vidyānāśaṃ kṛtavantaḥ | tatpadam avyayam apunarāvṛtti gacchanti ||
6.39.6
nanu yadi tadūrdhvaṃ padaṃ gacchanti tarhi tataḥ pāto'pyavaśyambhāvī “patanāntāḥ samucchrayāḥ” iti nyāyāt | tataśca yasmin gatā na nivartantītyanupapannamityāśaṅkya tasya padasya svarūpamāha -- na taditi | tatpadaṃ sūryo na bhāsayati | rūpādihīnatvena cakṣurayogyatvāt | etena sarveṣāṃ bāhyendriyāṇāṃ nivṛttiḥ | yaddhi rūpavaccakṣuryogyaṃ tatsūryeṇa cakṣuranugrāhakeṇa bhāsyaṃ, idaṃ tu na tathetyarthaḥ | na śaśāṅkaścandro'pi bhāsayati | yanmanogrāhyaṃ vastu taccandreṇa manonugrāhakeṇa bhāsyaṃ, idaṃ tu na tathā | “yanmanasā na manute” iti śrutyā'sya manogrāhyatvaniṣedhāt | nāpi pāvakaḥ bhāsayati | yaddhi vācā grāhyaṃ tattadanugrāhakeṇa pāvakena bhāsyaṃ, idaṃ tu na tathā | “yadvācānabhyuditam” iti śrutyāsya vāggocaratvaniṣedhāt | “na cakṣuṣā gṛhyate nāpi vācā” ityādi śrutyantaraṃ ca | yataścakṣurmanovācāmagamyaṃ tena sthūlasūkṣmakāraṇaprapañcātītaṃ pratyagadvayam “nāntaḥprajñaṃ na bahiḥprajñaṃ”, “asthūlamanaṇu” ityādiśrutibhiḥ sarvaviśeṣarahitaṃ yatpratipāditaṃ tat mama paramaṃ dhāma vṛttirūpajñānādaparamādanyajyotiścinmātram | mameti sambandho rāhoḥ śira itivadupacārāt | madabhinnaṃ jyotiḥ svayamprakāśamityarthaḥ | ataeva yadgatvā prāpya jñātvetyarthaḥ | na nivartante nivṛttikāraṇasya mūlājñānasyābhāt | evaṃ vyākhyāne hi “yadā hyevaiṣa etasminnadṛśyenātmye'nirukte'nilayane'bhayaṃ pratiṣṭhāṃ vindate | atha so'bhayaṃ gato bhavati” iti śrutyarthānugamo dṛśyate | adṛśye iti dṛgayogyatvena sūryabhāsyatvaṃ paryudasyate | anātmye, ātmano manaso yogyam ātmyaṃ tadanyatra anātmye iti manaso'pyayogyatvena candramobhāsyatvaṃ nirasyate | anilayane nilīyate'sminsarvaṃ sthūlasūkṣmamiti nilayanaṃ kāraṇaṃ tadbhinne | ataevānirukte nirvacanāyogye | vācāmagocara ityarthaḥ | tena pāvakāprakāśye iti siddham | ye tu sūryādyaprakāśyamarcirādimārgagamyaṃ satyalokādapyuparitanamaprākṛtaṃ vaiṣṇavaṃ padaṃ nityaṃ deśāntare'sti tadgatvā punarna nivartanta iti vyācakṣate, teṣāṃ “na rūpamasyeha tathopalabhyata” iti dṛśyasya tucchatvādeva tādṛśasyāpi tucchatvamaparihāryaṃ dṛśyatvāviśeṣāt | tasmādyathokta eva ślokārthaḥ ||
6.39.7
nanu yadi sūryādyabhāsyajyotīrūpastvaṃ “kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi” iti svasyaiva kṣetrajñatvaṃ brūṣe, tarhi kṣetrajñasya satastava ghaṭādiprakāśe kimiti sūryādyapekṣā dṛśyate | nahi svayaṃ jyotīrūpaḥ svaviṣayāvabhāsane jyotirantaramapekṣate dīpādiṣvadarśanādityāśaṅkyāha tribhiḥ -- mamaiveti | yadyasmādīśvaro jagatsraṣṭā śarīram avāpnoti “sa eṣa iha praviṣṭa ānakhāgrebhyaḥ”, “tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśat” ityādiśrutibhya īśvara eva śarīradhārī tathā yadyasmāddhetoḥ | apiśabdo'vadhāraṇārthe | caḥ samuccayārthe | “kasminnahamutkrānta utkrānto bhaviṣyāmi kasminvā pratiṣṭhite pratiṣṭhāsyāmīti sa prāṇamasṛjata” iti śruteḥ | prāṇadhāraṇenopādhinā īśvara eva ca utkrāmati | tato hetudvayājjīvaloke saṃsāre yo jīvabhūtaḥ prāṇī sa sanātanaḥ sarvadaikarūpo'hameveti vaktavye “yathāgneḥ kṣudrā visphuliṅgā vyuccarantyevamevaitasmādātmanaḥ sarva eva ātmāno vyuccaranti” iti vahnivisphuliṅganyāyena sa ‘mamaivāṃśa’ ityaṃśāṃśibhāvoktiḥ | yadyapi vahnau bhedaḥ parimāṇaṃ ca svagataṃ na dṛśyate, tathāpi tūpādhigatameva tadubhayaṃ tatrāpyupacaryate ayamagnirasmādagnerbhinnaḥ ayamasya sphuliṅgaḥ ayamasmādalpa iti | “evamasthūlamanaṇvahrasvamadīrgham” iti śruteścaturvidhaparimāṇaśūnye brahmaṇi mamaivāṃśa ityaṃśāṃśibhāvena bhedo'lpatvamahattve copacārādaupādhike dhyeye | tathā ca śrutiḥ “buddherguṇenātmaguṇena caiva hyārāgramātro hyavaro'pi dṛṣṭaḥ” iti “samaḥ pluṣiṇā samo maśakena samo nāgena sama ebhistribhirlokaiḥ” iti ca | tathā ca visphuliṅgo vahnireva na tu vahnyaṃśaḥ | evaṃ jīvo'pi brahmaiva, na tu brahmāṃśaḥ “brahmadāśā brahmadāsā brahmeme kitavā uta” iti dāśādiṣvapi piṇḍeṣu gotvasyeva kārtsnyena ekaikasmin brahmabhāvaparisamāptidarśanāt | niraṃśe'ṃśāṃśikalpanāyā ayogyatvācca sa evaṃ jīvabhūta īśvaro mamaivāṃśa ivāṃśo,rūpabhedo manaḥ ṣaṣṭhaṃ yeṣu tāni manasā saha ṣaḍindriyāṇi prakṛtisthāni indriyāṇāṃ prakṛtiḥ svabhāvo viṣayaprāvaṇyaṃ tatra sthitāni | karṣati suptipralayasamādhikāleṣu saṅkocayati ||
6.39.8
tathaitānyeva āśayāt svalayasthānāt gṛhītvā saṃyāti viṣayadeśaṃ prati gacchati prabodhasargavyutthānakāleṣu | tatra dṛṣṭāntaḥ | vāyurgandhānivāśayāt | gandhāśayātpuṣpāt ||
6.39.9
kāni tāni ? manaḥṣaṣṭhāni | tāni gṛhītvā gatvā cāyaṃ kiṃ karotītyata āha -- śrotramiti | adhiṣṭhāya vyāpāravanti kṛtvā viṣayān śabdādīnupasevate prakāśayati | yathā dīpaḥ svasya vṛttilābhāya tailavartyādyapekṣamāṇo'pi svaviṣayāvabhāsane svayameva prabhuḥ evaṃ jīvo'pi ghaṭākāratvalābhāya manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi sūryādīṃścāpekṣate tathāpi ghaṭāvabhāsaṃ svayameva karoti netarāṇi indriyasūryādīni svabhāsyatvāttailavartyādivadityāśayaḥ ||
6.39.10
tamevambhūtaṃ manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prāṇaṃ cādhiṣṭhāya teṣāmutkramaṇenotkrāmantaṃ, teṣāṃ sthityā sthitaṃ, teṣāṃ bhogena bhuñjānaṃ, teṣāṃ satvarajastamoguṇayuktatvena guṇānvitaṃ, ghaṭasūryamiva ghaṭākāśamiva vā ghaṭagamanādinā gamanādimantaṃ, svatastūtkramaṇādiśūnyamapi vimūḍhāstāttvikarūpaṃ nānupaśyanti jñānacakṣuṣastu paśyanti | upādherevotkramaṇādikaṃ na tūpahitasyātmana iti jānantyevetyarthaḥ ||
6.39.11
yatanto yatnaśīlā yoginaśca enam ātmani buddhāvavasthitaṃ vibhumutkrāntyādihīnamasaṅgaṃ paśyanti | yatanto'pi akṛtātmānaḥ ye yajñādibhiraśodhitacittāḥ enaṃ na paśyanti | yataḥ acetaso'nirjitacittāḥ | pāṣāṇatulyā ityarthaḥ ||
6.39.12
kathaṃ tarhi sūryādīnāmapi bhāsakatvaṃ loke dṛśyate tadapi madāveśādevetyāha -- yadādityeti | atrāpyādityādipadaiḥ karaṇādhiṣṭhātryo devatāstadadhiṣṭheyāni karaṇāni ca tantreṇaiva gṛhyante | yadādityādiṣu bāhyakaraṇādhiṣṭhātṛṣu tattadadhiṣṭheyeṣu bāhyakaraṇeṣu ca gataṃ vidyamānaṃ tejo viṣayaprakāśanasāmarthyaṃ sarvaṃ jagadbhāsayate tattejo māmakaṃ madīyaṃ viddhi | “yena sūryastapati tejaseddhaḥ”, “yena cakṣūṃṣi paśyanti” ityādiśrutibhyaḥ | evaṃ manaścandramasoryadāntaraprapañcaprakāśanasāmarthyaṃ tadapi māmakameva tathā yadvāgagnyoravyākṛtādiviṣayaprakāśanasāmarthyaṃ tadapi māmakamevetyarthaḥ | akṣarayojanā spaṣṭā ||
6.39.13
na kevalamādityādigataprakāśanasāmarthyaṃ māmakamapi tu pṛthivyādigataṃ bhūtadhāraṇavyāpanasāmarthyamapi madīyamevetyāha -- gāmiti | gāṃ pṛthivīmāviśya tāṃ pṛthivīṃ dṛḍhāṃ kṛtvā bhūtānyahameva dhārayāmi ojasā balena | anyathā pṛthivī sikatāmuṣṭivadviśīryeta | tathā ca mantravarṇaḥ “yena dyaurugrā pṛthivī ca dṛḍhā” iti | “sa dādhāra pṛthivīṃ” iti | ca tathāhameva somo rasātmako jalātmakaḥ “raso jalaṃ raso harṣaḥ” ityanekārthamañjarī | jalamayo bhūtvā sarvā oṣadhīḥ puṣṇāmi ca rasavatīḥ puṣṭāśca karomi | somo hi svātmarasānupraveśena sarvā oṣadhīḥ puṣṇātīti prasiddham ||
6.39.14
ahaṃ vaiśvānarasañjña udarastho'gnirbhūtvā prāṇināṃ sarveṣāṃ dehamāśritaḥ san prāṇāpānābhyāṃ vāyubhyāṃ samāyuktaḥ samuddīpitaścaturvidhamannamadanīyaṃ bhakṣyaṃ dantavyāpārāpekṣamapūpādi | bhojyaṃ tadanapekṣaṃ pāyasādi | lehyaṃ guḍaśarkarādi | coṣyaṃ niścoṣya tyajyamānamikṣudaṇḍādi | etena sarvatra sarvā śaktiryā dṛśyate sā madīyaiveti bhāvaḥ | tadevaṃ bhoktā vaiśvānaro'gnirbhojyamannaṃ somastadevamubhayamagnīṣomau sarvamiti paśyato'nnadoṣalepo na bhavatītyapi draṣṭavyam ||
6.39.15
kiñca sarvasya prāṇijātasyāhaṃ hṛdi sanniviṣṭa ātmetyarthaḥ | ato matta ātmanasteṣāṃ smṛtirjñānaṃ ca puṇyavatām | pāpināṃ tu tayorapohanaṃ vismaraṇamajñānaṃ ca bhavati | tathā ca sarvairvedaiḥ karmopāstijñānakāṇḍātmakairahameva,paramātmā vedyo vedāntakṛt vedāntoktavidyāsampradāyakṛt vedavidvedārthaviccāhameva | etena vedāntavidvedavicca svavibhūtirityuktaṃ bhavati ||
6.39.16
sarvaśāstrahṛdayaṃ saṅgṛhṇāti -- dvāvimāviti | loke prasiddhau imau dvāveva puruṣau | kṣaro vināśī sa ca sarvāṇi bhūtāni prāṇavanti karmakṣaye suptipralayakaivalyādāvupādhināśamanu vināśaśīlo jīvo brahmapratibimbabhūto jalārkopamaḥ | “prajñānaghana evaitebhyo bhūtebhyaḥ samutthāya tānyevānuvinaśyati” iti śruteḥ | kūṭastho nirvikāro māyopādhirakṣaraḥ | tadupādherakarmajatvena nāśāsambhavāt | upādhidoṣeṇāvaśīkṛtatvāccāsau na kṣarati svarūpānna cyavata ityakṣaraḥ ||
6.39.17
etābhyāṃ kāryakāraṇopādhibhyāmanyo nirupādhiruttamaḥ puruṣaḥ yo'sau paramātmetyudāhṛtaḥ śāstre | yo'sau māyayā īśvaro bhūtvā lokatrayamuttamamadhyamādhamaśarīrarūpamāviśya praviśya dhārayati śarīratrayam | athāpi avyayaḥ sarvajñatvena īśvaradharmeṇa alpajñatvena jīvadharmeṇa vā na vyeti vardhate kṣīyate vetyarthaḥ ||
6.39.18
yasmāditi | kṣaram upādhim akṣaraṃ ca upādhim atīto'tikramya sthito'hamato'kṣarādapi ceti caśabdāt kṣarādapi uttama utkṛṣṭatamaḥ | jaḍātkṣararūpādupādherutkṛṣṭastadupahito jīvaścetanatvāt? tato'pyutkṛṣṭataro māyopādhiḥ svatantratvāt | tato'pyutkṛṣṭatamo'nupādhiranāgantukarūpatvāt | akṣarārthaḥ spaṣṭaḥ ||
6.39.19
etadvijñānaphalamapi bhaktirevetyāha -- yo māmiti | asammūḍhaḥ mama puruṣottamatve saṃśayaviparyāsādihīnaḥ, sa eva sarvavit | yato māṃ puruṣottamaṃ jānāti tatphalaṃ ca māṃ sarvabhāvena sarvātmanā sarvaiḥ prakārairbhajati ||
6.39.20
asminnadhyāye bhagavattattvajñānasya mokṣaphalatvamuktvā'thedānīṃ tatstauti -- itīti | iti etadguhyatamam atyantarahasyaṃ śāstram | yadyapi iyamaṣṭādaśādhyāyī kṛtsnā śāstraṃ, tathāpyasminnadhyāye kṛtsnasya śāstrārthasya pradarśanādayamapi śāstram | atra hi kāryakāraṇavibhāgaḥ saṃsāravṛkṣasyānityatvaṃ bhagavato vibhūtayaḥ ‘yastaṃ veda sa vedavit’, ‘vedaiśca sarvairahameva vedyaḥ’ ityādinā sarvaḥ śāstrārtho darśito'sti | idaṃ mayā uktaṃ he anagha nirvyasana ! etat rahasyaṃ buddhvā buddhimān jñānī syādātmavidbhavet | tāvatā kṛtakṛtyaḥ | sarvaṃ hi kṛtyaṃ paramātmāvagatiparyantaṃ tatraiva kṛtsnapuruṣārthasamāpteḥ | cātprāptaprāpaṇīyaśca syāt bhavati nātaḥparaṃ kartavyamavaśiṣyate ityarthaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit