Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.4

Bhāratabhāvadīpa 6.4

Language
Sanskrit

6.4.1

evamukttveti ||

6.4.4

na vā śāmyanti naiva śāmyanti yamakṣayaṃ yamalokam ||

6.4.8

divyeti | yathā dīpenāndhakāre nāśite cakṣuṣā ghaṭo dṛśyate evaṃ dhīvṛttyā sarvaviṣayāvarakājñānatamasi nāśite sati cidātmarūpeṇa cakṣuṣā sarvaṃ prakāśata ityarthaḥ ||

6.4.9

śāstracakṣuriti | yadā'haṃ brahmāsmīti vākyotthayāḥ dhiyā''tmānaṃ yogī paśyati tadā'ndho'pyanandho bhavati tathā ca śrutiḥ | 'taṃ vā etaṃ setuṃ tīrttvā'ndhaḥ sannanandho bhavati' iti | setuṃ maryādāvidhārakaṃ parameśvaraṃ tīrtvā prāpyeti śrutipadayorarthaḥ | anenaivābhiprāyeṇāvekṣasvetyāha - namasta iti | vinayaḥ svasyopadeṣṭṛtvavāraṇāya vyāsenaiva tvamupadiṣṭo'sīti bhāvaḥ ||

6.4.10

trasānāṃ jaṅgamānāṃ yonirutpattisthānam | aṇḍajāḥ pakṣisarīsṛpādyāḥ | svedajāḥ yūkālikṣādyāḥ | jarāyujāḥ manuṣyapaśvādyāḥ ||

6.4.11

yeṣu caturdaśasu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ te mānavāstraivarṇikāḥ | paśavaśca go'jādyā jarāyujānāṃ madhye pravarā iti yojanā ||

6.4.13

grāmyāṇāṃ vakṣyamāṇānāṃ paśūnāṃ madhye tathā'raṇyavāsināmityapi | 'puruṣaṃ vai devāḥ paśumālabhanta tasmāttrayaḥ paśūnāṃ hastādānāḥ puruṣo, hastī, markaṭaḥ' iti vidhyarthavādādiṣu puruṣe'pi paśutvamasyeveti grāmyapaśuṣu puruṣasya gaṇanam ||

6.4.14

udbhijjāḥ bhūmimudbhidya jātāḥ vṛkṣā aśvatthādayaḥ | gulmāḥ kuśakāśādistambāḥ | latā vṛkṣādyārūḍhā guḍūcyādayaḥ | vallyo bhūmiprasārā varṣamātrasthāyinyaḥ kūṣmāṇḍyādyāḥ | tvaksārā veṇvādayaḥ | ta eva tṛṇajātayo na tu vṛkṣāḥ ||

6.4.15

teṣāmiti | sapta grāmyāḥ paśavaḥ saptāraṇyāḥ pañcodbhijjā ityekonaviṃśatisaṅkhyānāṃ vikārāṇāṃ prakṛtibhūteṣu pañcasu mahābhūteṣu prakṣepe sati caturviṃśatyakṣarasaṅkhyāsāmyāt prakṛtivikṛtyātmikā gāyatrīyaṃ bhavati | atra svedajānāmudbhijeṣvantarbhāvaḥ | te hi bhūmimudbhidya jāyante svedajāstu jalamudbhidya jāyanta iti sāmyāt | tṛtīyenāvarodhaḥ saṃśokajasyeti nyāyācca aṇḍajānāmapi maithunajatvasāmyājjarāyujeṣvevāntarbhāvaḥ | jarāyurgarbhaveṣṭanaṃ tadrūpasya aṇḍasyaiva tatra sattvādityāśayena caturviṃśatiḥ | tadidaṃ kāryakāraṇasamudāyātmakaṃ gāyatryākhyaṃ brahma | 'gāyatrī vā idaṃ sarvaṃ bhūtam' ityupakramya 'saiṣā catuṣpadā ṣaḍvidhā gāyatrī' tadetadṛcābhyanūktam | 'etāvānasya mahimā tato jyāyāṃśca pūruṣaḥ | pādo'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi' iti chāndogye upasaṃhāradarśanāt ||

6.4.21

yasya bhūmiriti | rājā hi sārvabhaumo rājasūyeneṣṭvā svārājyaṃ prāpnoti aśvamedheneṣṭvā kramamuktisthānaṃ prāpnotīti yasya kṛtsnā bhūmistasya idaṃ sarvaṃ yajñadvārā vaśe bhavati tathā ca vājasaneyake śrūyate | 'puruṣo ha vai nārāyaṇo'kāmayatātpratiṣṭheyaṃ sarvāṇi bhūtānyahamevedaṃ sarvaṃ syāmiti sa etaṃ puruṣamedhaṃ pañcarātrayajñakratumapaśyat' ityādinā ||

Linked texts (1)