The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.40
Bhāratabhāvadīpa 6.40
- Language
- Sanskrit
6.40.1
navamādhyāye rākṣasī āsurī daivī ceti tisraḥ sampada uktāstāsu rākṣasīmāsuryāmevāntarbhāvya dve eva sampadāvatra vyutpādyete “dvayā ha prājāpatyā devāścāsurāśca” iti śrutāvabhayasattvaśuddhyādidhīvṛttayo devāḥ, dambhadarpādidhīvṛttayo'surā iti dvairāśyasyaiva darśanāt | pūrvādhyāyānte ‘idamuktaṃ mayānagha’ ityarjunaṃ sambodhayatā'naghatvaṃ daivasampattimattvaṃ tadviparyayastvāsurīsampaditi darśayituṃ śrībhagavānuvāca -- abhayamiti | abhayaṃ svocchedabuddhyabhāvaḥ | sattvasaṃśuddhiḥ cittanairmalyam | jñānaṃ śravaṇādijanyaṃ? yogo jñāte'rthe cittapraṇidhānaṃ tayorvyavasthitirniṣṭhā(nirdiṣṭā), eṣā mukhyā daivīsampat | dānaṃ yathāśakti saṃvibhāgo'nnādīnām | damo bāhyendriyaniyamaḥ | yajñaḥ śrautasmārtādiḥ | svādhyāyo vedādhyayanam | tapo vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ śārīrāditrividham | ārjavam ṛjutvaṃ sarvadā ||
6.40.2
kiñca ahiṃsā prāṇipīḍāvarjanam | satyamapriyānṛtavarjanaṃ yathābhūtārthabhāṣaṇam | akrodhaḥ parairākruṣṭasyābhihatasya vā prāptasya krodhasyopaśamanam | tyāgaḥ sarvakarmasannyāsaḥ pūrvaṃ dānasyoktatvāt | śāntirantaḥkaraṇasyoparamaḥ | paiśunaṃ paradoṣaprakāśanamapaiśunaṃ tadvarjanam | dayā duḥkhiteṣu bhūteṣu kṛpā | aloluptvamindriyāṇāṃ viṣayasannidhāvapyavikriyā | mārdavaṃ mṛdutā | hrīrlajjā | acāpalam asati prayojane vākpāṇipādādīnāmavyāpārayitṛtvam ||
6.40.3
kiñca tejaḥ prāgalbhyaṃ na tūgratā | kṣamā ākruṣṭasya tāḍitasya vāntarvikriyānutpattiḥ | utpannāyā vikriyāyāḥ praśamanamakrodha ityuktam | dhṛtirdehendriyeṣvavasādaṃ prāpteṣu tasya pratiṣedhako'ntaḥkaraṇavṛttiviśeṣo yenottambhitāni dehādīni nāvasīdanti | śaucaṃ dvividhaṃ mṛjjalābhyāṃ bāhyam? āntaraṃ manobuddhyornairmalyaṃ māyārāgādikāluṣyābhāvaḥ | adrohaḥ parajighāṃsāyā abhāvaḥ | nātimānitā atyantaṃ mānarāhityam | etāni abhayādīni daivīṃ sattvapradhānāṃ sampadam abhilakṣya jātasya svabhāvato bhavanti he bhārata ||
6.40.4
athedānīṃ rajastamomayī āsurī sampaducyate -- dambha iti | dambho dharmadhvajitvam | darpaḥ dhanābhijananimitta utsekaḥ | abhimāna ātmani pūjyatābuddhiḥ | krodhaḥ prasiddhaḥ | pāruṣyaṃ niṣṭhurabhāṣaṇam | ajñānam avivekajanito mithyāpratyayaḥ | ete āsurīṃ sampadamabhilakṣya jātasya bhavanti he pārtha ||
6.40.5
anayoḥ sampadoḥ kāryamāha -- daivīti | daivī pūrvoktā | arjunasya śaṅkā kimahamāsuryāṃ sampadi jāto'smīti tāmapanudati mā śuca iti ||
6.40.6
dvau dvisaṅkhyau bhūtasargau bhūtānāṃ svabhāvau me madvacanācchṛṇu ||
6.40.7
pravṛttiṃ vidhivākyaṃ nivṛttiṃ niṣedhavākyaṃ na viduḥ | dharmādharmayoriṣṭāniṣṭahetutvajñānarahitā ityarthaḥ ||
6.40.8
asatyaṃ satyavarjitaṃ jagatprāṇijātam | tathā'pratiṣṭhaṃ dharmādharmākhyā pratiṣṭhā āśrayastacchūnyam | anīśvaram aniyantṛkam āhuḥ | aparasparasambhūtaṃ “aparasparāḥ kriyāsātatye” iti suṭ | bījāṅkuravatparasparakāraṇībhūtānāṃ dharmādharmatadvāsanānāṃ yatsātatyaṃ tasmātsambhūtam | kimanyalloke'sti na kiñcidapi dharmādyapekṣayā utpadyate? kintu sarvaṃ kāmahaitukaṃ strīpuṃsayormithunībhāvaḥ kāmastadutthameva | svabhāvādeva janturjāyate na tvadṛṣṭādityarthaḥ ||
6.40.9
etānmanupadoktāṃ laukāyatikānāmabhipretāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya tāmāśritya naṣṭātmānaḥ, kāmādivaśena naṣṭadhairyāḥ | yato'lpe kṣudre dṛṣṭasukhe eva buddhiryeṣāṃ te'lpabuddhayaḥ | ahitāḥ hiṃsrāḥ ||
6.40.10
asadgrāhān vaśyākarṣaṇanidhyañjanakāyasiddhyādisādhaneṣu asatsu asamīcīneṣu grāhā nirbandhā atyantābhiniveśāstān gṛhītvā aśucīni madyamāṃsādisāpekṣāṇi vratāni niyamaviśeṣā yeṣāṃ te tathābhūtāḥ santaḥ kumārgapravartanena pravartante jagataḥ kṣayāyeti sambandhaḥ ||
6.40.11
cintāṃ yogakṣemaviṣayām | pralayāntāṃ maraṇāvadhim | etāvat deha evātmā kāmabhoga eva puruṣārtha ito'nyannāsti iti niścitāḥ niścayavantaḥ | tathā ca bārhaspatyaṃ sūtraṃ “caitanyaviśiṣṭaḥ kāmaḥ puruṣaḥ” | “kāma evaikaḥ puruṣārthaḥ” iti ca ||
6.40.12
anyāyena paravañcanādinā arthasañcayān dhanarāśīn īhante lipsante ||
6.40.13
āśāpāśānvivṛṇoti -- idamadyeti ||
6.40.14
krodhaparāyaṇatvaṃ kāmaparāyaṇatvaṃ ca pūrvottarābhyāmarthābhyāmāha -- asāviti | īśvaraḥ samarthaḥ sarveṣāṃ nigrahe | siddhaḥ labdhākhilabhogasādhanaḥ | balavān viṣayopabhoge samarthaḥ | ataeva sukhī ||
6.40.15
āḍhyo dhanī | abhijanavān kulīnaḥ | ajñānena avivekena mohitāḥ vividhaṃ bhramaṃ prāpitāḥ ||
6.40.16
anekaṃ nāsti ekaṃ cintanīyaṃ yasya tadanekaṃ bahuṣu viṣayeṣu pūrvokteṣu lagnaṃ cittaṃ yeṣāṃ te anekacittāste ca te vibhrāntāśca | kimidamādau sādhanīyamidamādau sādhanīyamiti viśeṣeṇa bhrāntyākulā anekacittavibhrāntāḥ | mohaḥ asatsvapi sadbuddhistadeva jālaṃ tena samyagāvṛtāḥ | prasaktāḥ prakarṣeṇa lagnāḥ | aśucau viṇmūtrādimaye ||
6.40.17
ātmanaivātmānaṃ mahāntaṃ manyante te ātmasambhāvitāḥ | stabdhāḥ apraṇatāḥ | dhananimitto māno garvo mada unmattatā tābhyāmanvitāḥ dhanamānamadānvitāḥ | nāmayajñairnāmamātrairyajñaiḥ | dambhena dharmadhvajitayā avidhipūrvakaṃ yathoktadhanajñānasvayamṛtvikpatnyādiśuddhirahitaṃ yajante ||
6.40.18
ahaṅkāro'hameva sarvaśreṣṭha iti buddhiḥ | balaṃ śārīraṃ dhanābhijananimittaṃ ca | darpaṃ parāvajñām | kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ | māṃ sarvadeheṣu praviṣṭam | ātmadehe svadehaśoṣaṇena ‘karṣayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmamacetasaḥ | māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tānviddhyāsuraniścayān’ iti vakṣyamāṇadiśā paradehe ca hiṃsādinā pradviṣantaḥ | abhyasūyakāḥ sarvatra guṇeṣu vedokteṣu śamādiṣu aśaktatvādilakṣaṇaṃ doṣamāropayantaḥ ||
6.40.19
teṣāṃ phalamāha -- tāniti | sarvabhūtasamo'pyahaṃ tān vedoktaśāsanātigān bhūtadrohakartṝn | ahamantarātmā na tu taṭastho yena mama vaiṣamyaṃ syāt | pūrvasaṃskārātte tathaiva pāpaṃ kurvanti tadanurūpaṃ phalaṃ ca prāpnuvantītyarthaḥ ||
6.40.20
āsurayoniprāpterapi phalamāha -- āsurīmiti | adhamāṃ nārakīm | tiryaksthāvarādirūpāṃ vā ||
6.40.21
saṅkṣepamāsuryāḥ sampatterāha -- trividhamiti ||
6.40.22
kāmāditrayatyāge kiṃ syādata āha -- etairiti | tamodvāraiḥ tamaso narakasya duḥkhamohātmakasya dvārabhūtairvimuktaḥ san | ātmanaḥ śreyaḥ kalyāṇaṃ bhagavadārādhanādikamācarati | tataḥ parāṃ gatiṃ mokṣaṃ yāti tasmātkāmāditrayaṃ tyajediti ||
6.40.23
na kevalaṃ kāṣṭhatapasvivatkāmādityāgamātreṇocchāstravartī sidhyatītyāha -- ya iti | śāstravidhiṃ śāstreṇa iṣṭasādhanatayā'niṣṭasādhanatayā ca jñāpitaṃ “brāhmaṇo yajeta”, “na surāṃ pibet” ityādinā vihitaṃ niṣiddhaṃ ca utsṛjya vihitamakaraṇena niṣiddhamācaraṇena ca utsṛjya yo vartate kāmakārata icchayā sa siddhiṃ cittaśuddhiṃ,sukhaṃ vairāgyādijanitāṃ tṛptiṃ parāṃ gatiṃ mokṣaṃ ca nāvāpnoti ||
6.40.24
yasmācchāstrātigaḥ śuddhyādikaṃ trayaṃ nāpnoti tasmātte tava śuddhyādikāmasya śāstrameva pramāṇaṃ kiṃ kāryaṃ kiṃ na kāryamityasyāṃ vyavasthāyām | evaṃ jñātvā śāstram idaṃ kartavyamidaṃ na kartavyamiti śāsanaṃ vedājñārūpam | vidhānaṃ ca tadullaṅghane pratisamādhānam | agnihotrādyakaraṇe'yaṃ doṣastatparihārārthamidaṃ kṛcchrādikaṃ prāyaścittam | brahmahatyādikaraṇe'yaṃ doṣastatparihārārthamidamaśvamedhādi anyadvā prāyaścittam | śāstraṃ ca vidhānaṃ ca tābhyāmuktaṃ karma iha manuṣyaloke kartumarhasi | lokāntare karmasvanadhikāraṃ darśayitumihetyuktaṃ tadevaṃ śāstrānuvartina eva cittaśuddhyādikaṃ nānyasyeti siddham ||
Linked texts (2)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
- Bārhaspatyasūtra (fragments) — Sanskrit