The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.8
Bhāratabhāvadīpa 6.8
- Language
- Sanskrit
6.8.1
varṣāṇāmiti ||
6.8.2
dakṣiṇena tviti | yadyapi śvetasya dākṣiṇe nīlastasya dakṣiṇe niṣadhastathā'pi niṣadhottaratvamastyevetyavirodhaḥ | ramaṇakaṃ yatpūrvaṃ nīlāduttarataḥ śvetāddakṣiṇataśca śvetavarṣamityuktaṃ tasyaiva ramaṇakamiti sañjñāntaram | dakṣiṇena tu nīlasya nīlamālyavatornīlagandhamādanayośca sandhāvityarthaḥ | niṣadhasyottareṇa tathaiva tayoreva sandhidvaya ityarthaḥ ||
6.8.8
śṛṅgāṇi śṛṅgavataḥ ṣaṣṭhasya varṣaparvatasya sānūni ||
6.8.10
śṛṅgasya śṛṅgavataḥ ||
6.8.11
śṛṅgaṃ śṛṅgavat yasmāt sarvadhātuvicitraśca śṛṅgavānnāma parvata ityuktamahimnā parvatena paricchannamidamairāvatākhyaṃ varṣaṃ tasmāt | ataḥ pūrvoktādvarṣagaṇāt paraṃ śreṣṭhamidaṃ varṣamityarthaḥ | etadevāha - na tatretyādinā ||
6.8.13
aniṣyandā asvedāḥ devatulyā ityarthaḥ ||
6.8.15
ādityatāpataptāste viśanti śaśimaṇḍalamiti virāḍbhāvaṃ tyaktvā sūtrātmabhāvaṃ gacchantītyuktaṃ sthūlasūkṣmarūpaṃ kāryadvayam | idānīṃ pippalaṃ tu vadiṣyasītyuktaḥ sañjayo'vasaraṃ prāpya pippalākhyaṃ kāraṇamapyāha - kṣīrodasyeti | tatrādhidaivaṃ lavaṇekṣusurāsarpirdadhikṣīraśuddhodakānāṃ saptasamudrāṇāmupāntyaḥ kṣīrodaḥ adhyātmam | annamayaḥ kośa ātmā prāṇamayastu indriyamayaprāṇamayabhedena dvividha iti dvau | caturtho manomayaḥ | pañcamovijñānamayaḥ | ṣaṣṭha ānandamayaḥ | sarvakāraṇabhūtaḥ saptamaḥ | śuddhaṃ brahmeti | tatra kṣīrodātparato mahāviṣṇorjagajjanmādihetoḥ sthānamasti yadidaṃ daharādyupāsakaiḥ prāpyate | yatrāraṇyaścārṇavau yatra prabhuvimitaṃ hiraṇmayaṃ veśma yatrāśvatthasomasavana ityādi cihnamuktaṃ śrutiprasiddhaṃ sa prabhurantaryāmī hariḥ sarvasaṃhartā vaikuṇṭho'kuṇṭhitasāmarthyaḥ śakaṭe śakaṭavadacetane kanakāmaye kanakavadbhāsvarajyotirmaye | 'anyebhyo'pi dṛśyate' iti dīrghaḥ | cinmaye śarīre vasati ||
6.8.16
asya vastuvṛttyā yadyapi cinmayatvaṃ tathāpi hi lokaprasiddham aṣṭacakram aṣṭābhirbhagavattanubhiruhyata iti aṣṭhacakraṃ yānam ihalokaparalokagatisādhanam | aṣṭau cakrāṇi tu karmendriyapañcakaṃ jñānendriyapañcakaṃ mana ādicatuṣkaṃ prāṇapañcakaṃ sūkṣmabhūtapañcakam avidyā kāmaḥ karma ceti puryaṣṭakātmakaṃ liṅgaṃ śakaṭavadacetanamacalamapi bhūtayuktaṃ bhūtena nityasiddhena brahmaṇā anupraviṣṭaṃ sat manojavaṃ śīghragaṃ bhavati prāṇanādikriyāḥ karotītyarthaḥ | ata eva śrūyate 'ko hyevānyātkaḥ prāṇyāt yadeṣa ākāśa ānando na syāt' iti | agnivarṇa agnivat varṇo varṇanā yasya | atyantaṃ saṃsāraduḥkhapradamityarthaḥ | mahātejaḥ anekavidhajñānendriyapradhānam | jāmbūnadaṃ divyasuvarṇaṃ cetoharaṇaṃ vāsanājālaṃ tena vibhūṣitaṃ tanmayamityarthaḥ | adhidaivaṃ tu spaṣṭa evārthaḥ ||
6.8.17
sa prabhuriti | yo'smin śakaṭe vasati sa eva sarveṣāṃ jīvānāṃ prabhurniyantā | vibhurvyāpakaḥ | saṅkṣepaḥ saṃhartā | vistaraḥ sasyakviracayitā | kartā jīvarūpeṇa | kārayitā īśvararūpeṇa ||
6.8.18
evamadhyātmādidaivarūpatvamukttvā adhibhūtādhiyajñarūpatvamapi tasyaivāha - pṛthicīti | sarveṣāṃ bhūtānāṃ sambandhī yathādhikāraṃ nirvartyo yajñaḥ sa eva āsyaṃ tasya hutāśanaḥ | viśeṣatastu sa yajñenaiva tṛpyatīti bhāvaḥ ||
6.8.19
evaṃ sañjayena uktaḥ upadiṣṭo dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ mahat pippalāparaparyāyaviśvarūpadarśanayogyaṃ mano yasya sa evambhūto dhyānaṃ savikalpasamādhim anvagamat sañjayavākyaśravaṇamanuprāptavān ||
6.8.21
tatra ca yathā'rjunena viśvarūpadarśanakāle bhāvī kṣatrakṣayo dṛṣṭastadvatso'pi naranārāyaṇābhyāṃ kriyamāṇaṃ sarvakṣatrakṣayaṃ dṛṣṭvā svaputrān prati vicintya punarevābravīt | tadeva vacanamāha - asaṃśayamiti | iha loke tvadukte jambūkhaṇḍe śāśvataṃ śaśvadbhavaṃ mervādikamapi nāsti kiṃ tu sarvaṃ dṛṣṭanaṣṭasvabhāvaṃ saṅkalpamātrottham | kiṃ tarhi śāśvatamasti naro nārāyaṇaśceti jīveśvarāveva śāśvatau netyāha ubhayaṃ militvā eka eva sarvajñaḥ sarvabhūtahṛcca tameveśvaraṃ devā vaikuṇṭhamāhuḥ adhidaivaṃ sa eva vaikuṇṭhādhipatirityucyata ityarthaḥ | narāṃ jīvāstu tameva viṣṇum adhyātmam antaḥpraviṣṭaṃ janānāṃ śāstāram aṣṭacakrasya śakaṭasya cālakamāhuḥ | tathāpi prabhuṃ kṛtvā'pi lepaśūnyam ata īśvarasya cikīrṣitaḥ kṣatrakṣayo nāsmaddoṣaja iti bhāvaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit