The Great Epic of the Bhārata dynasty 7.202
Bhāratabhāvadīpa 7.202
- Language
- Sanskrit
7.202.1
tasminniti | tadevaṃ viṣṇoḥ śivamayatvaṃ vyākhyāya viṣṇutrāṇāttanmayasya jagatastrāṇamapi śaivameva karmetyuktam | tasminnityata ārabhya parvasamāptiparyantasya pranyasya tātparyamapi bhūbhārāvatārehaturapi śiva eveti ||
7.202.3
yadṛcchayā daivena ||
7.202.4
nyahanaṃ śatrūnityatra nighnataḥ śatrūniti pāṭhe śaraughaiḥ śatrunnighnata mamāgrato yāntaṃ puruṣamahaṃ lakṣaye ityanvayaḥ ||
7.202.9
prajānāṃ sargasthityantakartṛtvena patīnāṃ brahmaviṣṇurudrāṇāṃ prathamaṃ prathayitāraṃ kāraṇamityarthaḥ | taijasaṃ svārthe taddhitaḥ cinmātrarūpaṃ puruṣaṃ sarvapūrṣu śarīraguhāsu śayānamata eva prabhumantaryāmitvena śāstāraṃ bhuvanaṃ dyauḥ bhūḥ pṛthivī bhuvamantarikṣaṃ trailokyaśarīramityarthaḥ | daivaṃ dyotamānaṃ sarvalokeśvaram | prabhumiti rājavadbahiḥ sthitvāpi niyamayantamityarthaḥ ||
7.202.10
īśānamananyādhipatiṃ varadaṃ śreṣṭhānāmapi khaṇḍayitāraṃ bhuvaneśvaraṃ bhuvanavyāpinam ||
7.202.11
jaṭilaṃ śikhinamiti rūpabhedābhiprāyeṇa viśeṣaṇadvayaṃ yojyam ||
7.202.12
jagatprītiṃ jagadānandakaram | adhīśvaramīśvarādapyadhikaṃ nirupādhicinmātrāmatyarthaḥ ||
7.202.13
jagadyoniṃ jagadbījamiti jagatāṃ mātṛpitṛrūpam ||
7.202.14
viśvanaraṃ viśvasya netāram bhūtasya bhavyasya bhavasya vartamānasya codbhavam ||
7.202.15
yogaṃ karmayogādirūpam | yogeśvaraṃ yogināmīśaṃ yogānāṃ phalapradaṃ vā sarvaṃ sarvātmakam ||
7.202.17
sudurjayam atyantaṃ duṣprāpamanadhikāribhiḥ ||
7.202.18
jñānātmānaṃ jñānasvarūpaṃ jñānagabhyaṃ paravidyāprāpyaṃ jñānaśreṣṭhaṃ cinmātrarūpatvenaiva praśasyatamam | ata eva sudurvidamaviṣayatvāddurjñeyam ||
7.202.19
pāriṣadā gaṇāḥ ||
7.202.23
pradharṣayet abhibhavet ||
7.202.27
bhaktāḥ bhajanta śata bhaktāḥ ||
7.202.28
namaskaraṇaṃ prahvībhāvastaṃ kuruṣva | śitikaṇṭhāya nīlagrīvāya kaniṣṭhāya sūkṣmāyeti prāñcaḥ | kanī dīptau dīptatamāya ||
7.202.29
iryakṣaḥ piṅgākṣaḥ kuberaḥ ||
7.202.30
yāmyāya yāmakartre kālāya | avyaktakeśāya avyaktaṃ māyāśabalaṃ keśavadraśmimātraṃ yasya | sadvṛtte bhakte śaṅkarāya sukhakarāya ||
7.202.31
muṇḍāya yajamānamūrtitvāt | kṛśāya taponiṣṭhatvāt uttāraṇāya saṃsārāditi śeṣaḥ | raṃhase vegavate ||
7.202.32
sarve ayāḥ śubhāvahā vidhayaḥ priyāḥ yasya | tasmai sarvāya priyāya priyavāsase somāya vāsasaḥ somadaivatyatvāt uṣṇīṣiṇe śiroveṣṭanavate mīḍhuṣe vṛṣṭikartre ||
7.202.33
giriśāya parvataśāyine | cīraṃ valkalaṃ hiraṇyabāhave suvarṇālaṅkṛtabhujāya ||
7.202.35
vṛkṣairvraścanayogyairdehairāvṛtakāyāya ācchāditasvarūpāya madhyamāya antaryāmiṇe sruvahastāya adhvaryave bhārgavāya rāmāya ||
7.202.36
muñjo valkalaṃ tṛṇatantavo vā tanmayavāsase ||
7.202.38
avyagramanākulam ||
7.202.39
kapardinaṃ jaṭājūṭavantam | vṛṣāvartaṃ vṛṣāṇāṃ śreṣṭhānāṃ brahmādīnāmāvartayitāram | tānapi bhrāmayantaṃ māyayetyarthaḥ | vṛṣanābhaṃ sarvalokāśrayatvena praśastatamagarbham | vṛṣadhvajaṃ nandivāhanam | vṛṣadarpaṃ vṛṣaḥ samarthastrailokyasaṃhārakṣamo darpo'haṅkāro yasya tam | vṛṣasya dharmasya patim | tatphalapradātṛtvena vṛṣo dharma eva parāpararūpo viśvavapuṣaḥ śrṛṅgabhūta uccataro yasya tam | ata eva vṛṣarṣabhaṃ vṛṣāṇāṃ phalavarṣiṇāmindrādīnāmṛṣabhaṃ śreṣṭham ||
7.202.40
vṛṣo balīvardoṅke dhvaje yasya taṃ vṛṣāṅkam | vṛṣabhodāraṃ vṛṣabheṣu dharmeṇa bhāsamāneṣu udāraṃ bahuphalapradam | ata eva vṛṣabhaṃ vṛṣeṇa dharmeṇa nimittena bhānaṃ sākṣātkāro yasya taṃ vṛṣabhaṃ yogadharmaikagamyam | vṛṣabhekṣaṇaṃ spaṣṭārtham | vṛṣāyudhaṃ śreṣṭhapraharaṇam | vṛṣo viṣṇuḥ śaro yasya taṃ vṛṣaśaram | vṛṣabhūtaṃ dharmaikavapuṣam | vṛṣasya dakṣayajñasyeśvaraṃ niyantāram ||
7.202.41
mahadanekakoṭibrahmāṇḍāśrayabhūtamudaraṃ yasya taṃ mahodaram | mahākāyaṃ trailokyaśarīraṃ dvīpicarmanivāsinaṃ vyāghracarmaṇā nitarāṃ chāditam ||
7.202.42
khaḍgadharaṃ khaḍgamātradharam ||
7.202.44
sudhanvine śobhanā dhanvino dhanurdharāḥ pārṣadā asya santi tasmai | svayamapi dhanurdharāya | ata eva priyadhanvāya dhanuḥpriyāya | dhanvadhanuḥprerakatvenāsyāstīti tasmai bāṇāya ||
7.202.45
dhanvantarāya dhanuṣi antare madhye'stīti dhanvantaraṃ maurvī tadrūpāya | sandhirārṣaḥ | dhanuṣe dhanuḥsvarūpāya | dhanvācāryāya dhanurvedagurave ||
7.202.47
bhagaghnāya bhaganetrabhide ||
7.202.52
guhāgatāḥ pātālagatā apītyarthaḥ | na sukhamedhantītyuktaṃ tadevāha - dakṣasyetyādinā ||
7.202.57
tamasā saṃvṛtā na prākāśanta na prājñāyanta ||
7.202.58
cakrurṛṣaya iti sambandhaḥ ||
7.202.59
pūṣāṇe pūṣaṇam ||
7.202.60
natā līnāḥ santaḥ niścakramuryajñadeśādapakrāntāḥ devānāṃ līnānāmapi vadhāyeti śeṣaḥ ||
7.202.61
taṃ śarānmuñcantamiti śeṣaḥ ||
7.202.63
atikopena atikrāntakopena śāntenetyarthaḥ | tataḥprabhṛti pūrvaṃ bhagnāḥ santo'dyāpi bhītāḥ santītyarthaḥ ||
7.202.71
vaṃśadhvajau alpau dhvajau pārśvadvayasthau | mahādhvajastu meruriti vakṣyate ||
7.202.73
aṇī yugāntabandhane dvī nāgau | yūpaṃ yugam avanāhaṃ triveṇuyugabandhanarajjum ||
7.202.74
yoktrāṇi | aṅgāni cākarṣādīni | sattvāni sarīsṛpaparvatādīni ca ||
7.202.75
upavedān āyurvedadhanurvedagāndharvavedapaścimāmnāyān | khalīnān kaḍīyāḻītiprasiddhān | gāyatrīsāvitryau pragrahaṃ raśmīn ||
7.202.77
vājābhyāṃ pakṣābhyāṃ pakṣayorityarthaḥ ||
7.202.78
vidyut vidyutaṃ niśrāṇaṃ niśitam ||
7.202.80
sthānaṃ sthīyate'sminniti yogādvyūham ||
7.202.81
sthāṇuracalaḥ sametāni samasūtragatāni ||
7.202.82
triparvaṇā trīṇi viṣṇuvāyuvaivasvatākhyāni śarapakṣapuṅkharūpāṇi parvāṇi yasya tena | triśalyena gārhapatyadakṣiṇāgnyāhavanīyarūpāgnitrayaśalyena ||
7.202.83
purāṇītyādisārdhaḥ | pūrvaṃ dakṣayajñavidhvaṃsanamuktaṃ tasya tātparyam - īśvare'narpito yajño vidhvaṃsate | tataśca yajñakartā ṛtvijaśca naśyatītyuktaṃ teneśvaraprītyarthaṃ karmāṇi kāryāṇīti darśitam | tatastripuravadha uktastasya tātparyaṃ sthūlasūkṣmakāraṇāni trīṇi śarīrāṇi purāṇi kramādbahuprītyalpasukhakaratvābhyāṃ mohamayatvena ca sauvarṇarājatāyasāni | kāmādayo'surāḥ śamādayo devāsteṣāṃ prītikaro rudra ātmā śarīraṃ pṛthivyākhyaṃ rathamāsthāya tasya cālake candrasūryākhye manaścakṣuṣī cakre | vedāśca gamyasthānaprāpakatvena hayāḥ śaro viṣṇvadhiṣṭhitā sūkṣmabuddhistadaikāgryeṇa śarīratrayabhede turye brahmaṇi sākṣātkṛte sati kāmādayo naśyanti phalabhūtāśca śamādayo vardhante | teṣu ca vardhamāneṣu rudro bālavadrāgadveṣaśūnyo brahmavidyāparanāmnyā umāyā vaśago bhavatītyetadatra pradarśyate ||
7.202.85
asūyataśca śakrasyetyāditātparyaṃ - brahmabhūtaṃ dviṣantaḥ karmaṭhāstena yogamahimnā nirjitāḥ santastameva śaraṇaṃ gacchantīti ||
7.202.96
gatiḥ pālakaḥ | parāyaṇaṃ layasthānam ||
7.202.97
bhava utpattikāraṇam ||
7.202.98
īśaḥ śikṣakaḥ | nāthaḥ nāyakaḥ | patiḥ pālakaḥ ||
7.202.102
sa vai rudra ityādinā punareva sārvātmyamucyate ||
7.202.116
dve tanū ityukte tanū punarvyākhyāti - tasya devasyeti | vaḍavāmukhāravyā ghorā tanuḥ ||
7.202.117
eṣa caiveti | aghorā śmaśānākhyā kāśī 'yā te rudra śivā tanūraghorā pāpakāśinī' iti liṅgādapāpasya brahmaṇaḥ prakāśakatvāt | etaccānyatrāpyavimuktākhyāṃ tāmeva prakṛtyā''mnātam | atra hi jantoḥ prāṇeṣūtkramamāṇeṣu rudrastārakaṃ brahma vyācaṣṭe yenāsāvamṛtī bhūtvā mokṣī bhavati | tasmādavimuktameva niṣevetāvimuktaṃ na vimuñcediti | tatra śmaśāne kāśyām enaṃ rudraṃ janā upāsakāḥ yajanti ārādhayanti | etadapi tatraiva śrutam | ya eṣo'nanto'vyakta ātmā so'vimukta upāsyaḥ so'vimukte pratiṣṭhita iti | vīrasthāne vīrāṇāṃ ṣaḍvargajayināṃ sannyāsināṃ sthāne avimukte | yathoktaṃ yatīnprakṛtya smṛtiṣu - “aṣṭau māsān vihāraḥ syādvārṣikāṃścaturo vaset | avimukte praviṣṭānāṃ vihāro naiva vidyate' iti | na cātra śmaśānaśabdārtho lokaprasiddho grahītuṃ yuktaḥ | tasyāśucitvena yāgabhūmitvāsambhavena yajantyenaṃ janāstatreti vākyaśeṣavirodhāt | na ca vīrasthāne ityukterasurāṇāṃ nindyamārgajuṣāṃ tadapi yajanasthānamiti vācyam | ānuśāsanike umāmaheśvarasaṃvāde śmaśānasadṛśaṃ pavitraṃ sthānaṃ trailokye nāstīti maheśvaravacasaiva sthāpitatvāt tasmānmahāśmaśānamiti lokaprasiddheḥ pavitraṃ devayajanasthānaṃ śmaśānākhyaṃ vārāṇasyeva | atraiva saṃvartādīnāmajñātavāso jābālādau śrūyamāṇo dānadharmeṣu maitreyabhikṣāyāmāśvamedhīye saṃvartamaruttīye copabṛṃhita iti sarvamanavadyam ||
7.202.118
asyeti | cādaghorāṇi ||
7.202.119
nirucyante -
'aiśvaryāccaiva kāmānāmīśvaraśca sa ucyate |
maheśvaraśca mahatāṃ bhūtānāmīśvaraśca saḥ |
’
ityevañjātīyakaiḥ ślokairvyākhyāyante ||
7.202.120
śatarudriyaṃ 'namaste rudramanyave' iti yājuṣaḥ prapāṭhakaḥ | upasthānaṃ rudropasthānamantrabhūtam ||
7.202.121
kāmānāṃ divyānāṃ mānuṣārṇā ca sa prabhurdātā vibhurvyāpakaḥ | viśvaṃ vyāpnoti kanakakuṇḍalavat | na tvākāśavadvibhumātraṃ nāpi pradhānavat ||
7.202.122
yataḥ prabhurīśvaraścetana iti yāvat | jyeṣṭhaṃ praśastatamaṃ trividhaparicchedaśūnyaṃ bhūtaṃ nityasiddham | eṣa eva prathamaḥ prajāpatiḥ ||
7.202.123
paśūn jīvān atra pāti pālayati | pibati sādaraṃ paśyati śoṣayati cetyarthānabhipretya ḍatyantasya pāteḥ patiśabda utpannastena paśupatiśabdasyāpyarthatrayamityagre vijñeyam ||
7.202.124
brahmacaryeṇa divyatvāt | yathāsthitatvācca liṅgamityapyasya nāma | āliṅgatyayaṃ prapañcaṃ sattāsphūrtipradānenāliṅgatyenaṃ prapañcaḥ pralīyamāna iti hetorayaṃ liṅgapadavācyaḥ divyatvādasaṅgatvādyathāsthitatvātkūṭasthatvācca pradhānādanyatvamityarthaḥ | mahayan pūjayan sa cāsau īśvaraśceti maheśvaraḥ ||
7.202.125
liṅgayati sarvānkāmān gamayati | ataḥ sarvotkṛṣṭatvādūrdhvamūrdhvatvācca ṛṣyādīnāmarcyaṃ liṅgati bhaktasamarpitaṃ patrapuṣpādi gacchati prāpnotītyanena hetunā liṅgamityuttarasyārthaḥ ||
7.202.127
bhaye vartamānam ||
7.202.128
ekamakṣyasya vahnimayaṃ jājvaladatyantaṃ dīptamāste yatra praviṣṭaṃ sarvaṃ tattādātmyaṃ prāpnotītyanena sarantyenaṃ bhūtānīti vā saratyayaṃ sarvāṇi bhūtānyanantalocanatvāditi vā sarvaḥ | jājvalannityasyaiva vivaraṇaṃ - krodhāditi | śarva iti tālavyādipāṭhe'pi śṛṇoti hinastīti śarva iti nirvacanam ||
7.202.129
dhūmrā krodhavatī jaṭiḥ svarūpamasyeti vigrahe varṇalopāddhūrjaṭirityāha - dhūmreti | rūpaśabdo devavācītyabhipretyāha - viśve iti ||
7.202.130
trailokyaṃ bhajate pālayatīti tryambaka ityāha - tistra iti ||
7.202.131
samedhayatīti yasmāddhanādivardhanena lokānāṃ śivaṅkarastasmācchiva ityarthaḥ ||
7.202.132
mahānti puruṣabhedena bahutvādvibhutvādvā vyāpakākhyāni devaśabditānīndriyāṇyasyeti vā mahato viśvasya devo rājā vā mahādeva ityabhipretyāha - sahasreti ||
7.202.133
sa īkṣāṃ cakre sa prāṇamasṛjatprāṇācchraddhāmityādinā śrutau īkṣaṇakartā īśvaro mahānuktaḥ | prāṇo jīvopādhistena jīva uktaḥ | śraddhādikaṃ jīvasya liṅgaśarīraṃ caramaṃ kāryam | tatra mahata īśātprāgupādhyaspṛṣṭena rūpeṇa tata upahitena sākṣirūpeṇa tadupādhyabhimāninā kartrādirūpeṇa cāsthito'pi sthitaliṅgaḥ avikriyasvarūpatayā tiṣṭhatīti yogāt sthāṇurityucyata ityāha- mahaditi ||
7.202.134
sūryācandramasorityagnerapyupalakṣaṇam - ruco dīptayaḥ tryakṣe sūryacandrāgninetre vyomni keśā raśmayo yasyeti vigrahaḥ ||
7.202.139
śarīreṣu viṣamairdaśavidhai rūpaistiṣṭhatīti viṣamasthaḥ prāṇināṃ dehābhimānināṃ sarveṣāṃ samaḥ priyatvāt na hyātmani kadācipyapriyatvaṃ kasyāpi dṛṣṭaṃ sa eṣa śiva eva vāyurūpī prāṇāpānādibhedena viṣamastheṣu puṇyapāpiṣu śarīriṣu jīveṣu sthitaḥ sarvasama ityarthaḥ ||
7.202.140
vigrahaṃ pratimām ||
7.202.141
ūrubhyāmityādiślokatrayeṇa punastanūdvayaṃ vibhajate - ūrubhyāmiti | tatrādyaśloke'gniriti bhoktā soma iti ca bhogyamucyate | atra mukhabāhūrupādebhyo jātāścatvāro varṇāḥ karmaphalabhūtavṛṣṭyādicāreṇa samastaprāṇikalyāṇakaratvādrudrasya śivā tanūrityucyate | tatra ūruśabdena tadārabhyādhastanaḥ pradeśa ucyate | tatrārdhamāgneyaṃ pariśeṣādardhaṃ somaḥ vaiśyo bhoktā śūdro bhojyam ityarthaḥ | ātmano rudrasya tathā ca ūrubhyāmupari ardhaṃ śirobhāgo brāhmaṇo'gnirbhoktā pariśeṣādardhaṃ bāhubhāgaḥ kṣatriyaḥ somo bhojyaṃ tathā punarapyetaducyate ardhamāgneyamardhaṃ soma iti tena brahmakṣatre bhoktārau vaiśyaśūdrau bhojyau tathā ca bhoktrā bhojyaṃ rakṣyaṃ bhojyena ca bhoktā vardhanīya iti tathā ca cāturvarṇyaṃ trailokyasthitihetutvādātmano rudasya śivā tanurityarthaḥ ||
7.202.142
taijasīti | 'na ha vai devā aśnanti na pibantyetadevāmṛtaṃ dṛṣṭvā tṛpyanti' iti śruterdevānāṃ bhogyā somarūpāsya śivā tanuḥ svarge'sti tathā bhuvi mānuṣeṣu ghorā bhoktrī jaṭharāgnirūpā sarvānarthanidānabhūtā'stīti bhāvaḥ ||
7.202.143
brahmacaryamiti | eṣa mānuṣaḥ tayā tanvā brahmacaryaṃ carati yā'sya śivā tanūrdaivī sampat śamadamādirūpā sarvānarthanidānaṃ ghoratarā kāmakrodhādirūpā yā'sya śivasya mūrtistayā sa sarvānatti krodhādyāviṣṭo hi pitrādīnapi hinastīti prasiddham ||
7.202.144
evamasyaiva kārayitṛtvādayamevārādhyo'smādbhetavyamityāśayenāha - yannirdahatīti | nirdahatyagnivat tīkṣṇaḥ śastravat ugro yamavat pratāpavān kālavacca bhūtvā sarvān rodayati ruṇaddhi vā sarvagrāsitvādrudra ityucyate ayameva bhayakṛdbhayanāśanaścetyārādhanīyo na tu helanīya iti bhāvaḥ ||
7.202.150
caturvidhaṃ śuddhaśabalasūtravirāṭbhedena bhagavadrūpasya cāturvidhyātstotramapyasya caturvidham ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit