The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.26: adhyāyaḥ 026
Southern recension 6.26
- Language
- Sanskrit
adhyāyaḥ 026
6.26.0
sañjaya uvāca .
6.26.1
taṃ tathā kṛpayāviṣṭamaśrupūrṇākulekṣaṇam .
viṣīdantamidaṃ vākyamuvāca madhusūdanaḥ ..
śrībhagavānuvāca .
6.26.2
kutastvā kaśmalamidaṃ viṣame samupasthitam .
anāryajuṣṭamasvargyamakīrtikaramarjuna ..
6.26.3
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitattvayyupapadyate .
kṣudraṃ hṛdayadaurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa ..
arjuna uvāca .
6.26.4
kathaṃ bhīṣmamahaṃ saṅkhye droṇaṃ ca madhusūdana .
iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāvarisūdana ..
6.26.5
gurūnahatvā hi mahānubhāvān śreyo bhoktuṃ bhekṣamapīha loke .
hatvārthakāmāṃstu gurūnihaiva bhuñjīya bhogānrudhirapradigdhān ..
6.26.6
na caitadvīdmaḥ kataranno garīyo yadvā jayama yadi vā no jayeyuḥ .
yāneva hatvā na jijīviṣāma- ste'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ ..
6.26.7
kārpaṇyadoṣopahatasvabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharmasaṃmūḍhacetāḥ .
yacchreyaḥ syānniścitaṃ brūhi tanme śiṣyaste'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam ..
6.26.8
na hi prapaśyāmi mamāpanudyā- dyacchokamucchoṣaṇamindriyāṇām .
avāpya bhūmāvasapatnamṛddhaṃ rājyaṃ surāṇāmapi cādhipatyam ..
sañjaya uvāca .
6.26.9
evamukatvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaṃ paraṃtapa .
na yotsya iti govindamuktvā tūṣṇīṃ babhūva ha ..
6.26.10
tamuvāca hṛṣīkeśaḥ prahasanniva bhārata .
senayorubhayormadhye viṣīdantamidaṃ vacaḥ ..
śrībhagavānuvāca .
6.26.11
aśocyānanvaśocastvaṃ prajñāvādāṃśca bhāṣase .
gatāsūnagatāsūṃśca nānuśocanti pāṇḍitāḥ ..
6.26.12
natvevāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ .
na caiva nabhaviṣyāmaḥ sarve vayamataḥ param ..
6.26.13
dehino'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā .
tathā dehāntaraprāptirdhīrastatra na muhyati ..
6.26.14
mātrāsparśāstu kaunteya śītoṣṇasukhaduḥkhadāḥ .
āgamāpāyino'nitsyāstāṃstitikṣasva bhārata ..
6.26.15
yaṃ hi vyathayantyete puruṣaṃ puruṣarṣabha .
samaduḥkhasukhaṃ dhīraṃ so'mṛtatvāya kalpate ..
6.26.16
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ .
ubhayorapi dṛṣṭo'ntastvanayostattvadarśibhiḥka ..
6.26.17
avināśi tu tadviddhi yena sarvamidaṃ tatam .
vināśamavyayasyāsya na kaścitkartumarhati ..
6.26.18
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ .
anāśino'prameyasya tasmādyudhyasva bhārata ..
6.26.19
ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam .
ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate ..
6.26.20
na jāyate mriyate vā kadāci- nnāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ .
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hantaye hanyamāne śarīre ..
6.26.21
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enamajamavyayam .
kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam ..
6.26.22
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāni naro'parāṇi .
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇā- nyanyāni saṃyāti navāni dehī ..
6.26.23
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ .
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ ..
6.26.24
acchedyo'yamadāhyo'yamakledyo'śoṣya eva ca .
nityaḥ sarvagataḥ sthāṇuracalo'yaṃ sanātanaḥ ..
6.26.25
avyakto'yamacintyo'yamavikāryo'yamucyate .
tasmādevaṃ viditvainaṃ nānuśocitumarhasi ..
6.26.26
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam .
tathāpi katvaṃ mahābāho nainaṃ śocitumarhasi ..
6.26.27
jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca .
tasmādaparihārye'rthe na tvaṃ śocitumarhasi ..
6.26.28
avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata .
avyaktanidhanānyena tatra kā paridevanā ..
6.26.29
āścaryavatpaśyati kaścidena- māścaryavadvadati tathaiva cānyaḥ .
āścaryavaccainamanyaḥ śrṛṇoti śrutvā'pyenaṃ veda na caiva kaścit ..
6.26.30
dehī nityamavadhyo'yaṃ dehe sarvasya bhārata .
tasmātsarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitumarhasi ..
6.26.31
svadharmamapi cāvekṣya na vikampitumarhasi .
dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate ..
6.26.32
yadṛcchayā copapannaṃ svargadvāramapāvṛtam .
sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha lante yuddhamīdṛśam ..
6.26.33
atha cettvamimaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi .
tataḥ svadharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpamavāpsyasi ..
6.26.34
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te'vyayām .
saṃbhāvitasya cākīrtirmaraṇādatiricyate ..
6.26.35
bhayādraṇāduparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ .
yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam ..
6.26.36
avācyavādāṃścaka bahūnvadiṣyanti tavāhitāḥ .
nindantastava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim ..
6.26.37
hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm .
tasmāduttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛtaniścayaḥ ..
6.26.38
sukhaduḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau .
tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpamavāpsyasi ..
6.26.39
eṣā te'bhihitā sāṅkhye buddhiryoge tvimāṃ śrṛṇu .
buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi ..
6.26.40
nehābhikramanāśo'sti pratyavāyo na vidyate .
svalpamapyasya dharmasya trāyate mahato bhayāt ..
6.26.41
vyavasāyātmikā buddhirekeha kurunandana .
bahuśākhā hyanantāśca buddhayo'vyavasāyinām ..
6.26.42
yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadantyavipaścitaḥ .
vedavādaratāḥ pārtha nānyadastīti vādinaḥ ..
6.26.43
kāmātmānaḥ svargaparā janmakarmaphalapradām .
kriyāviśeṣabahulāṃ bhogaiśvaryagatiṃ prati ..
6.26.44
bhogaiśvaryaprasaktānāṃ tayā'pahṛtacetasām .
vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate ..
6.26.45
traiguṇyaviṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna .
nirdvandvo nityasatvastho niryogakṣema ātmavān ..
6.26.46
yāvānartha udapāne sarvataḥ saṃplutodake .
tāvānsarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ ..
6.26.47
karmaṇyevādhikāraste mā phaleṣu kadā ca na .
mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi ..
6.26.48
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya .
siddhyasiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate ..
6.26.49
dūreṇa hyavaraṃ karma buddhiyogāddhanaṃjaya .
buddhau śaraṇamanviccha kṛpaṇāḥ phalahetavaḥ ..
6.26.50
buddhiyukto jahātīhaka ubhe sukṛtaduṣkṛte .
tasmādyogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam ..
6.26.51
karmajaṃ buddhiyuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ .
janmabandhavinirmuktāḥ padaṃ gacchantyanāmayam ..
6.26.52
yadā te mohakalilaṃ buddhirvyatitariṣyati .
tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca ..
6.26.53
śrutivipratipannā te yadā sthāsyati niścalā .
samādhāvacalā buddhistadā yogamavāpsyasi ..
arjuna uvāca .
6.26.54
sthitaprajñasya kā bhāṣā samādhisthasya keśava .
sthitadhīḥ kiṃ prabhāṣeta kimāsīta vrajeta kiṃ ..
śrībhagavānuvāca .
6.26.55
prajahāti yadā kāmānsarvānpārtha manogatān .
ātmanyevātmanā tuṣṭaḥ sthitaprajñastadocyate ..
6.26.56
duḥkheṣvanudvignamanāḥ sukheṣu vigataspṛhaḥ .
vītarāgabhayakrodhaḥ sthitadhīrmunirucyate ..
6.26.57
yaḥ sarvatrānabhisnehastattatprāpya śubhāśubham .
nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā ..
6.26.58
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo'ṅgānīva sarvaśaḥ .
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ..
6.26.59
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ .
rasavarjaṃ raso'pyasya paraṃ dṛṣṭvā nivartate ..
6.26.60
yatato hyapi kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ .
indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ ..
6.26.61
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta matparaḥ .
vaśe hi yasyendriyāmi tasya prajñā pratiṣṭhitā ..
6.26.62
dhyāyato viṣayānpuṃsaḥ saṅgasteṣūpajāyate .
saṅgātsaṃjāyate kāmaḥ kāmātkrodho'bhijāyate ..
6.26.63
krodhādbhavati saṃmohaḥ saṃmohātsmṛtivibhramaḥ .
smṛtibhraṃśādbudināśo buddhināśātpraṇaśyati ..
6.26.64
rāgadveṣaviyuktaistu viṣayānindriyaiścaran .
ātmavaśyairvidheyātmā prasādamadhigacchati ..
6.26.65
prasāde sarvaduḥkhānāṃ hānirasyopajāyate .
prasannacetaso hyāśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate ..
6.26.66
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā .
na cābhāvayataḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham ..
6.26.67
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yanmano'nuvidhīyate .
tadasya harati prajñāṃ vāyurnāvamivāmbhasi ..
6.26.68
tasmādyasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ .
indriyāṇīndriyārthebhyastasya prajñā pratiṣṭhitā ..
6.26.69
yā niśā sarvabhūtānāṃ tasyāṃ jāgartiṃ saṃyamī .
yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ ..
6.26.70
āpūryamāṇamacalapratiṣṭhaṃ samudramāpaḥ praviśanti yadvat .
tadvatkāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntimāpnoti na kāmakāmī ..
6.26.71
vihāya kāmānyaḥ sarvānpumāṃścarati niḥspṛhaḥ .
nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntimadhigacchati ..
6.26.72
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati .
sthitvāsyāmantakāle'pi brahma nirvāṇamṛcchati .. ..
6.26.72_1
iti śrīmanmahābhārate bhīṣmaparvaṇi bhagavadgītāparvaṇi ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ ..
6.26.72_2
iti śrīmadbhagavadgītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde śāṅkhyayogonāma dvitīyo'dhyāyaḥ .. 2 ..
6.26.72_3
saptaviṃśo'dhyāyaḥ .. bhagavadgītādhyāyaḥ .. 3 ..
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (4)
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Śivagītā — Sanskrit
- Sāṃkhyasāra — Vijñānabhikṣu 1550, Sanskrit
- Ajñānadhvāntacaṇḍabhāskara — Amareśvara Śāstrin 1825, Sanskrit