Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 1.63

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 1.63

Language
Sanskrit

1.63.1

vaiśampāyana uvāca |
rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ |
babhūva mṛgayāṃ gantuṃ sadā kila dhṛtavrataḥ ||

1.63.2

sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ |
indropadeśājjagrāha ramaṇīyaṃ mahīpatiḥ ||

1.63.3

tamāśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ taponidhim |
devāḥ śakrapurogā vai rājānamupatasthire ||

1.63.4

indratvamarho rājā'yaṃ tapasetyanucintya vai |
taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāttapasaḥ sannyavartayan ||

1.63.5

devā ūcuḥ |
na saṅkīryeta dharmo'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
tvayā hi dharmo vidhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat ||

1.63.6

indra uvāca |
loke dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ |
dharmayuktastato lokānpuṇyānprāpsyasi śāśvatān ||

1.63.7

diviṣṭhasya bhuviṣṭhastvaṃ sakhā bhūto mama priyaḥ |
ramya pṛthivyāṃ yo deśastamāvasa narādhipa ||

1.63.8

paśavyaścaiva puṇyaśca prabhūtadhanadhānyavān |
svā rakṣyaścaiva saumyaśca bhogyairbhūmiguṇairyutaḥ ||

1.63.9

arthavāneṣa deśo hi dhanaratnādibhiryutaḥ |
vasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa ||

1.63.10

dharmaśīlā janapadāḥ susantoṣāśca sādhavaḥ |
na ca mithyāpralāpo'tra svaireṣvapi kuto'nyathā ||

1.63.11

na ca pitrā vibhajyante putrā guruhite ratāḥ |
yuñjate dhuri no gāśca kṛśānsandhukṣayanti ca ||

1.63.12

sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada |
na te'styaviditaṃ kiñcittriṣu lokeṣu yadbhavet ||

1.63.13

daivopabhogyaṃ divyaṃ tvāmākāśe sphāṭikaṃ mahat |
ākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānamupapatsyate ||

1.63.14

tvamekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaramāsthitaḥ |
cariṣyasyuparistho hi devo vigrahavāniva ||

1.63.15

dadāmi te vaijayantīṃ mālāmamlānapaṅkajām |
dhārayiṣyati saṅgrāme yā tvāṃ śastrairavikṣatam ||

1.63.16

lakṣaṇaṃ caitadeveha bhavitā te narādhipa |
indramāleti vikhyātaṃ dhanyamapratimaṃ mahat ||

1.63.17

yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ |
iṣṭapradānamuddiśya śiṣṭānāṃ pratipālinīm ||

1.63.18

tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatistadā |
praveśaṃ kārayāmāsa sarvotsavavaraṃ tadā ||

1.63.19

tataḥprabhṛti cādyāpi yaṣṭeḥ kṣitipasattamaiḥ |
praveśaḥ kriyate rājanyathā tena pravartitaḥ ||

1.63.20

aparedyustatastasyāḥ kriyate'tyucchrayo nṛpaiḥ |
alaṅkṛtāyā piṭakairgandhamālyaiśca bhūṣaṇaiḥ ||

1.63.21

mālyadāmaparikṣiptā vidhivatkriyate'pi ca |
bhagavānpūjyate cātra haṃsarūpeṇa ceśvaraḥ ||

1.63.22

svayameva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ |
sa tāṃ pūjāṃ mahendrastu dṛṣṭvā devaḥ kṛtāṃ śubhām ||

1.63.23

vasunā rājamukhyena prītimānabravītprabhuḥ |
ye pūjayiṣyanti narā rājānaśca mahaṃ mama ||

1.63.24

kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatirnṛpaḥ |
teṣāṃ śrīrvijayaścaiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati ||

1.63.25

tathā sphīto janapado muditaśca bhaviṣyati |
evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa ||

1.63.26

vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo'bhisatkṛtaḥ |
utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ ||

1.63.27

bhūmiratnādibhirdānaistathā pūjyā bhavanti te |
varadānamahāyajñaistathā śakrotsavena ca ||

1.63.28

sampūjito maghavatā vasuścedīśvaro nṛpaḥ |
pālayāmāsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīmimām ||

1.63.29

indrapītyā cedipatiścakārendramahaṃ vasuḥ |
putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥ ||

1.63.30

nānārājyeṣu ca sutānsa samrāḍabhyaṣecayat |
mahāratho māgadhānāṃ viśruto yo bṛhadrathaḥ ||

1.63.31

pratyagrahaḥ kuśāmbaśca yamāhurmaṇivāhanam |
māvellaśca yaduścaiva rājanyaścāparājitaḥ ||

1.63.32

ete tasya sutā rājanrājarṣerbhūritejasaḥ |
nyaveśayannāmabhiḥ svaiste deśāṃśca purāṇi ca ||

1.63.33

vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthagvaṃśāśca śāśvatāḥ |
vasantamindraprāsāde ākāśe sphāṭike ca tam ||

1.63.34

upatasthurmahātmānaṃ gandharvāpsaraso nṛpam |
rājoparicaretyevaṃ nāma tasyātha viśrutam ||

1.63.35

puropavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktamatīṃ giriḥ |
arautsīccetanāyuktaḥ kāmātkolāhalaḥ kila ||

1.63.36

giriṃ kolāhalaṃ taṃ tu padā vasuratāḍayat |
niścakrāma tatastena prahāravivareṇa sā ||

1.63.37

tasyāṃ nadyāṃ sa janayanmithunaṃ parvataḥ svayam |
tasmādvimokṣaṇātprītā nadī rājñe nyavedayat ||

1.63.38

yaḥ pumānabhavattatra taṃ sa rājarṣisattamaḥ |
vasurvasupradaścakre senāpatimarindamaḥ ||

1.63.39

cakāra patnīṃ kanyāṃ tu tathā tāṃ girikāṃ nṛpaḥ |
vasoḥ patnī tu girikā kāmakālaṃ nyavedayat ||

1.63.40

ṛtukālamanuprāptā snātā puṃsavane śuciḥ |
tadahaḥ pitaraścainamūcurjahi mṛgāniti ||

1.63.41

taṃ rājasattamaṃ prītāstadā matimatāṃ varaḥ |
sa pitṝṇāṃ niyogena tamanatikramya pārthivaḥ ||

1.63.42

cakāra mṛgayāṃ kāmī girikāmeva saṃsmaran |
atīvarūpasampannāṃ sākṣācchriyamivāparām ||

1.63.43

aśokaiścampakaiścūtairanekairatimuktakaiḥ |
punnāgaiḥ karṇikāraiśca bakulairdivyapāṭalaiḥ ||

1.63.44

pāṭasairnārikelaiśca candanaiścārjunaistathā |
etai ramyairmahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalairyutam ||

1.63.45

kokilākulasannādaṃ mattabhramaranāditam |
vasantakāle tattasya vanaṃ caitrarathopamam ||

1.63.46

mathābhiparītātmā nāpaśyadgirikāṃ tadā |
apaśyankāmasantaptaścaramāṇo yadṛcchayā ||

1.63.47

puṣpasañchannaśākhāgraṃ pallavairupaśobhitam |
aśokaṃ stabakaiśchannaṃ ramaṇīyamapaśyata ||

1.63.48

adhastāttasya cchāyāyāṃ sukhāsīno narādhipaḥ |
madhugandhaśca saṃyuktaṃ puṣpagandhamanoharam ||

1.63.49

vāyunā preryamāṇastu dhūmrāya mudamanvagāt |
tasya retaḥ pracaskanda carato gahane vane ||

1.63.50

skannamātraṃ ca tadreto vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ |
pratijagrāha mithyā me na patedreta ityuta ||

1.63.51

idaṃ mithyā pariskannaṃ reto me na bhavediti |
ṛtuśca tasyāḥ patnyā me na moghaḥ syāditi prabhuḥ ||

1.63.52

sañcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥpunaḥ |
amoghatvaṃ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ ||

1.63.53

śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyā prasamīkṣya vai |
abhimantryātha tacchukramārāttiṣṭhantamāśugam ||

1.63.54

sūkṣmadharmārthatattvajño gatvā śyenaṃ tato'bravīt |
matpriyārthamidaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ naya ||

1.63.55

girikāyāḥ prayacchāśu tasyā hyārtavamadya vai |
gṛhītvā tattadā śyenastūrṇamutpatya vegavān ||

1.63.56

javaṃ paramamāsthāya pradudrāva vihaṅgamaḥ |
tamapaśyadathāyāntaṃ śyenaṃ śyenastathā'paraḥ ||

1.63.57

abhyadravacca taṃ sadyo dṛṣṭvaivāmiṣaśaṅkayā |
tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau sampracakratuḥ ||

1.63.58

yuddhyatorapatadretastaccāpi yamunāmbhasi |
tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpādvarāpsarā ||

1.63.59

mīnabhāvamanuprāptā babhūva yamunācarī |
śyenapādaparibhraṣṭaṃ tadvīryamatha vāsavam ||

1.63.60

jagrāha tarasopetya sā'drikā matsyarūpiṇī |
kadācidapi matsīṃ tāṃ babandhurmatsyajīvinaḥ ||

1.63.61

māse ca daśame prāpte tadā bharatasattama |
ujjahrurudarāttasyāḥ strīṃ pumāṃsaṃ ca mānuṣam ||

1.63.62

āścaryabhūtaṃ tadgatvā rājñe'tha pratyavedayan |
kāye matsyā imau rājansambhūtau mānuṣāviti ||

1.63.63

tayoḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājoparicarastadā |
sa matsyo nāma rājāsīddhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ ||

1.63.64

sā'psarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyata |
yā puroktā bhagavatā tiryagyonigatā śubhā ||

1.63.65

mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi |
tataḥ sā janayitvā tau viśastā matsyaghātibhiḥ ||

1.63.66

santyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpamavāpya ca |
siddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ ||

1.63.67

sā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī |
rājñā dattā ca dāśāya kanyeyaṃ te bhavatviti ||

1.63.68

rūpasatvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ |
sā tu satyavatī nāma matsyaghātyabhisaṃśrayāt ||

1.63.69

āsītsā matsyagandhaiva kañcitkālaṃ śucismitā |
śuśrūṣārthaṃ piturnāvaṃ vāhayantīṃ jale ca tām ||

1.63.70

tīrthayātrāṃ parikrāmannapaśyadvai parāśaraḥ |
atīvarūpasampannāṃ siddhānāmapi kāṅkṣitām ||

1.63.71

dṛṣṭvaiva sa ca tāṃ dhīmāṃścakame cāruhāsinīm |
divyāṃ tāṃ vāsavīṃ kanyāṃ rambhorūṃ munipuṅgavaḥ ||

1.63.72

saṅgamaṃ mama kalyāṇi kuruṣvetyabhyabhāṣata |
sābravītpaśya bhagavanparapāre sthitānṛṣīn ||

1.63.73

āvayordṛṣṭayorebhiḥ kathaṃ nu syātsamāgamaḥ |
evaṃ tayokto bhagavānnīhāramasṛjatprabhuḥ ||

1.63.74

yena deśaḥ sa sarvastu tamobhūta ivābhavat |
dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatastaṃ paramarṣiṇā ||

1.63.75

vismitā sābhavatkanyā vrīḍitā ca tapasvinī |
satyavatyuvāca |
viddhi māṃ bhagavankanyāṃ sadā pitṛvaśānugām ||

1.63.76

tvatsaṃyogācca duṣyeta kanyābhāvo mamā'nagha |
kanyātve dūṣite vāpi kathaṃ śakṣye dvijottama ||

1.63.77

gṛhaṃ gantumṛṣe cāhaṃ dhīmanna sthātumutsahe |
etatsañcintya bhagavanvidhatsva yadanantaram ||

1.63.78

evamuktavatīṃ tāṃ tu prītimānṛṣisattamaḥ |
uvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyati ||

1.63.79

vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tvamicchasi bhāmini |
vṛthā hi na prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite ||

1.63.80

evamuktā varaṃ vavre gātrasaugandhyamuttamam |
sa cāsyai bhagavānprādānmanaḥ kāṅkṣitaṃ bhuvi ||

1.63.81

tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitā |
jagāma saha saṃsargamṛṣiṇā'dbhutakarmaṇā ||

1.63.82

tasyāstu yojanādgandhamājighranta narā bhuvi ||

1.63.83

tasyā yojanagandheti tato nāmāparaṃ smṛtam |
iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varamanuttamam ||

1.63.84

parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā |
jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān ||

1.63.85

sa mātaramanujñāpya tapasyeva mano dadhe |
smṛto'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣviti ca so'bravīt ||

1.63.86

evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt |
nyasto dvīpe yadbālastasmāddvaipāyanaḥ smṛtaḥ ||

1.63.87

pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ sa tu vidvānyuge yuge |
āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugāvasthāmavekṣyaca ||

1.63.88

brahmaṇo brāhmaṇānāṃ ca tathānugrahakāṅkṣayā |
vivyāsa vedānyasmatsa tasmādvyāsa iti smṛtaḥ ||

1.63.89

vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān |
sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svamātmajam ||

1.63.90

prabhurvariṣṭho varado vaiśampāyanameva ca |
saṃhitāstaiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakāśitāḥ ||

1.63.91

tathā bhīṣmaḥ śāntanavo gaṅgāyāmamitadyutiḥ |
vasuvīryātsamabhavanmahāvīryo mahāyaśāḥ ||

1.63.92

vaidārthavicca bhagavānṛṣirvipro mahāyaśāḥ |
śūle protaḥ purāṇarṣiracauraścoraśaṅkayā ||

1.63.93

aṇīmāṇḍavya ityevaṃ vikhyātaḥ sa mahāyaśāḥ |
sa dharmamāhūya purā maharṣiridamuktavān ||

1.63.94

iṣīkayā mayā bālyādviddhā hyekā śakuntikā |
tatkilbiṣaṃ smare dharma nānyatpāpamahaṃ smare ||

1.63.95

tanme sahasramamitaṃ kasmānnehājayattapaḥ |
garīyānbrāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhādyataḥ ||

1.63.96

tasmāttvaṃ kilbiṣī dhārma śūdrayonau janiṣyasi |
tena śāpena dharmo'pi śūdrayonāvajāyata ||

1.63.97

vidvānvidurarūpeṇa dhārmī tanurakilbiṣī |
sañjayo munikalpastu jajñe sūto gavalgaṇāt ||

1.63.98

sūryācca kuntikanyāyā jajñe karṇo mahābalaḥ |
sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍalo dyotitānanaḥ ||

1.63.99

anugrahārthaṃ lokānāṃ viṣṇurlokanamaskṛtaḥ |
vasudevāttu devakyāṃ prādurbhūto mahāyaśāḥ ||

1.63.100

anādinidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥ |
avyaktamakṣaraṃ brahma pradhānaṃ triguṇātmakam ||

1.63.101

ātmānamavyayaṃ caiva prakṛtiṃ prabhavaṃ prabhum |
puruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ satvayogaṃ dhruvākṣaram ||

1.63.102

anantamacalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
dhātāramajamavyaktaṃ yamāhuḥ paramavyayam ||

1.63.103

kaivalyaṃ nirguṇaṃ viśvamanādimajamavyayam |
puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ ||

1.63.104

dharmasaṃvardhanārthāya prajajñe'ndhakavṛṣṇiṣu |
astrajñau tu mahāvīryau sarvaśāstraviśāradau ||

1.63.105

sātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇamanuvratau |
satyakāddhṛdikāccaiva jajñāte'stra viśāradau ||

1.63.106

bharadvājasya ca skannaṃ droṇyāṃ śukramavardhata |
maharṣerugratapasastasmāddroṇo vyajāyata ||

1.63.107

gautamānmithunaṃ jajñe śarastambāccharadvataḥ |
aśvatthāmnaśca jananī kṛpaścaiva mahābalaḥ ||

1.63.108

aśvatthāmā tato jajñe droṇādeva mahābalaḥ |
tathaiva dhṛṣṭadyumno'pi sākṣādagnisamadyutiḥ ||

1.63.109

vaitāne karmaṇi tate pāvakātsamajāyata |
vīro droṇavināśāya dhanurādāya vīryavān ||

1.63.110

tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā |
vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpamuttamam ||

1.63.111

prahrādaśiṣyo nagnajitsubalaścābhavattataḥ |
tasya prajā dharmahantrī jajñe devaprakopanāt ||

1.63.112

gāndhārarājaputro'bhūcchakuniḥ saubalastathā |
duryodhanasya jananī jajñāte'rthaviśāradau ||

1.63.113

kṛṣṇadvaipāyanājjajñe dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
kṣetre vicitravīryasya pāṇḍuścaiva mahābalaḥ ||

1.63.114

dharmārthakuśalo dhīmānmedhāvī dhūtakalmaṣaḥ |
viduraḥ śūdrayonau tu jajñe dvaipāyanādapi ||

1.63.115

pāṇḍostu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthak |
dvayoḥ striyorguṇajyeṣṭhasteṣāmāsīdyudhiṣṭhiraḥ ||

1.63.116

dharmādyudhiṣṭhiro jajñe mārutācca vṛkodaraḥ |
indrāddhanañjayaḥ śrīmānsarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ ||

1.63.117

jajñāte rūpasampannāvaśvibhyāṃ ca yamāvapi |
nakulaḥ sahadevaśca guruśuśrūṣaṇe ratau ||

1.63.118

tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ |
duryodhanaprabhṛtayo yuyutsuḥ karaṇastathā ||

1.63.119

tato duḥśāsanaścaiva duḥsahaścāpi bhārata |
durmarṣaṇo vikarṇaśca citraseno viviṃśatiḥ ||

1.63.120

jayaḥ satyavrataścaiva purumitraśca bhārata |
vaiśyāputro yuyutsuśca ekādaśa mahārathāḥ ||

1.63.121

abhimanyuḥ subhadrāyāmarjunādabhyajāyata |
svasrīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍormahātmanaḥ ||

1.63.122

pāṇḍavebhyo hi pāñcālyāṃ draupadyāṃ pañca jajñire |
kumārā rūpasampannāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ ||

1.63.123

prativindhyo yudhiṣṭhirātsutasomo vṛkodarāt |
arjunācchrutakīrtistu śatānīkastu nākuliḥ ||

1.63.124

tathaiva sahadevācca śrutasenaḥ pratāpavān |
hiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ ||

1.63.125

śikhaṇḍī drupadājjajñe kanyā putratvamāgatā |
yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sthūṇaḥ priyacikīrṣayā ||

1.63.126

kurūṇāṃ vigrahe tasminsamāgacchanbahūnyathā |
rājñāṃ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṃyuge ||

1.63.127

teṣāmaparimeyānāṃ nāmadheyāni sarvaśaḥ |
na śakyāni samākhyātuṃ varṣāṇāmayutairapi |
ete tu kīrtitā mukhyā yairākhyānamidaṃ tatam ||

Other recensions (1)