The Great Epic of the Bhārata dynasty 1.63
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 1.63
- Language
- Sanskrit
1.63.1
vaiśampāyana uvāca |
rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ |
babhūva mṛgayāṃ gantuṃ sadā kila dhṛtavrataḥ ||
1.63.2
sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ |
indropadeśājjagrāha ramaṇīyaṃ mahīpatiḥ ||
1.63.3
tamāśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ taponidhim |
devāḥ śakrapurogā vai rājānamupatasthire ||
1.63.4
indratvamarho rājā'yaṃ tapasetyanucintya vai |
taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāttapasaḥ sannyavartayan ||
1.63.5
devā ūcuḥ |
na saṅkīryeta dharmo'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate |
tvayā hi dharmo vidhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat ||
1.63.6
indra uvāca |
loke dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ |
dharmayuktastato lokānpuṇyānprāpsyasi śāśvatān ||
1.63.7
diviṣṭhasya bhuviṣṭhastvaṃ sakhā bhūto mama priyaḥ |
ramya pṛthivyāṃ yo deśastamāvasa narādhipa ||
1.63.8
paśavyaścaiva puṇyaśca prabhūtadhanadhānyavān |
svā rakṣyaścaiva saumyaśca bhogyairbhūmiguṇairyutaḥ ||
1.63.9
arthavāneṣa deśo hi dhanaratnādibhiryutaḥ |
vasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa ||
1.63.10
dharmaśīlā janapadāḥ susantoṣāśca sādhavaḥ |
na ca mithyāpralāpo'tra svaireṣvapi kuto'nyathā ||
1.63.11
na ca pitrā vibhajyante putrā guruhite ratāḥ |
yuñjate dhuri no gāśca kṛśānsandhukṣayanti ca ||
1.63.12
sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada |
na te'styaviditaṃ kiñcittriṣu lokeṣu yadbhavet ||
1.63.13
daivopabhogyaṃ divyaṃ tvāmākāśe sphāṭikaṃ mahat |
ākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānamupapatsyate ||
1.63.14
tvamekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaramāsthitaḥ |
cariṣyasyuparistho hi devo vigrahavāniva ||
1.63.15
dadāmi te vaijayantīṃ mālāmamlānapaṅkajām |
dhārayiṣyati saṅgrāme yā tvāṃ śastrairavikṣatam ||
1.63.16
lakṣaṇaṃ caitadeveha bhavitā te narādhipa |
indramāleti vikhyātaṃ dhanyamapratimaṃ mahat ||
1.63.17
yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ |
iṣṭapradānamuddiśya śiṣṭānāṃ pratipālinīm ||
1.63.18
tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatistadā |
praveśaṃ kārayāmāsa sarvotsavavaraṃ tadā ||
1.63.19
tataḥprabhṛti cādyāpi yaṣṭeḥ kṣitipasattamaiḥ |
praveśaḥ kriyate rājanyathā tena pravartitaḥ ||
1.63.20
aparedyustatastasyāḥ kriyate'tyucchrayo nṛpaiḥ |
alaṅkṛtāyā piṭakairgandhamālyaiśca bhūṣaṇaiḥ ||
1.63.21
mālyadāmaparikṣiptā vidhivatkriyate'pi ca |
bhagavānpūjyate cātra haṃsarūpeṇa ceśvaraḥ ||
1.63.22
svayameva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ |
sa tāṃ pūjāṃ mahendrastu dṛṣṭvā devaḥ kṛtāṃ śubhām ||
1.63.23
vasunā rājamukhyena prītimānabravītprabhuḥ |
ye pūjayiṣyanti narā rājānaśca mahaṃ mama ||
1.63.24
kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatirnṛpaḥ |
teṣāṃ śrīrvijayaścaiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati ||
1.63.25
tathā sphīto janapado muditaśca bhaviṣyati |
evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa ||
1.63.26
vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo'bhisatkṛtaḥ |
utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ ||
1.63.27
bhūmiratnādibhirdānaistathā pūjyā bhavanti te |
varadānamahāyajñaistathā śakrotsavena ca ||
1.63.28
sampūjito maghavatā vasuścedīśvaro nṛpaḥ |
pālayāmāsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīmimām ||
1.63.29
indrapītyā cedipatiścakārendramahaṃ vasuḥ |
putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥ ||
1.63.30
nānārājyeṣu ca sutānsa samrāḍabhyaṣecayat |
mahāratho māgadhānāṃ viśruto yo bṛhadrathaḥ ||
1.63.31
pratyagrahaḥ kuśāmbaśca yamāhurmaṇivāhanam |
māvellaśca yaduścaiva rājanyaścāparājitaḥ ||
1.63.32
ete tasya sutā rājanrājarṣerbhūritejasaḥ |
nyaveśayannāmabhiḥ svaiste deśāṃśca purāṇi ca ||
1.63.33
vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthagvaṃśāśca śāśvatāḥ |
vasantamindraprāsāde ākāśe sphāṭike ca tam ||
1.63.34
upatasthurmahātmānaṃ gandharvāpsaraso nṛpam |
rājoparicaretyevaṃ nāma tasyātha viśrutam ||
1.63.35
puropavāhinīṃ tasya nadīṃ śuktamatīṃ giriḥ |
arautsīccetanāyuktaḥ kāmātkolāhalaḥ kila ||
1.63.36
giriṃ kolāhalaṃ taṃ tu padā vasuratāḍayat |
niścakrāma tatastena prahāravivareṇa sā ||
1.63.37
tasyāṃ nadyāṃ sa janayanmithunaṃ parvataḥ svayam |
tasmādvimokṣaṇātprītā nadī rājñe nyavedayat ||
1.63.38
yaḥ pumānabhavattatra taṃ sa rājarṣisattamaḥ |
vasurvasupradaścakre senāpatimarindamaḥ ||
1.63.39
cakāra patnīṃ kanyāṃ tu tathā tāṃ girikāṃ nṛpaḥ |
vasoḥ patnī tu girikā kāmakālaṃ nyavedayat ||
1.63.40
ṛtukālamanuprāptā snātā puṃsavane śuciḥ |
tadahaḥ pitaraścainamūcurjahi mṛgāniti ||
1.63.41
taṃ rājasattamaṃ prītāstadā matimatāṃ varaḥ |
sa pitṝṇāṃ niyogena tamanatikramya pārthivaḥ ||
1.63.42
cakāra mṛgayāṃ kāmī girikāmeva saṃsmaran |
atīvarūpasampannāṃ sākṣācchriyamivāparām ||
1.63.43
aśokaiścampakaiścūtairanekairatimuktakaiḥ |
punnāgaiḥ karṇikāraiśca bakulairdivyapāṭalaiḥ ||
1.63.44
pāṭasairnārikelaiśca candanaiścārjunaistathā |
etai ramyairmahāvṛkṣaiḥ puṇyaiḥ svāduphalairyutam ||
1.63.45
kokilākulasannādaṃ mattabhramaranāditam |
vasantakāle tattasya vanaṃ caitrarathopamam ||
1.63.46
mathābhiparītātmā nāpaśyadgirikāṃ tadā |
apaśyankāmasantaptaścaramāṇo yadṛcchayā ||
1.63.47
puṣpasañchannaśākhāgraṃ pallavairupaśobhitam |
aśokaṃ stabakaiśchannaṃ ramaṇīyamapaśyata ||
1.63.48
adhastāttasya cchāyāyāṃ sukhāsīno narādhipaḥ |
madhugandhaśca saṃyuktaṃ puṣpagandhamanoharam ||
1.63.49
vāyunā preryamāṇastu dhūmrāya mudamanvagāt |
tasya retaḥ pracaskanda carato gahane vane ||
1.63.50
skannamātraṃ ca tadreto vṛkṣapatreṇa bhūmipaḥ |
pratijagrāha mithyā me na patedreta ityuta ||
1.63.51
idaṃ mithyā pariskannaṃ reto me na bhavediti |
ṛtuśca tasyāḥ patnyā me na moghaḥ syāditi prabhuḥ ||
1.63.52
sañcintyaivaṃ tadā rājā vicārya ca punaḥpunaḥ |
amoghatvaṃ ca vijñāya retaso rājasattamaḥ ||
1.63.53
śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyā prasamīkṣya vai |
abhimantryātha tacchukramārāttiṣṭhantamāśugam ||
1.63.54
sūkṣmadharmārthatattvajño gatvā śyenaṃ tato'bravīt |
matpriyārthamidaṃ saumya śukraṃ mama gṛhaṃ naya ||
1.63.55
girikāyāḥ prayacchāśu tasyā hyārtavamadya vai |
gṛhītvā tattadā śyenastūrṇamutpatya vegavān ||
1.63.56
javaṃ paramamāsthāya pradudrāva vihaṅgamaḥ |
tamapaśyadathāyāntaṃ śyenaṃ śyenastathā'paraḥ ||
1.63.57
abhyadravacca taṃ sadyo dṛṣṭvaivāmiṣaśaṅkayā |
tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau sampracakratuḥ ||
1.63.58
yuddhyatorapatadretastaccāpi yamunāmbhasi |
tatrādriketi vikhyātā brahmaśāpādvarāpsarā ||
1.63.59
mīnabhāvamanuprāptā babhūva yamunācarī |
śyenapādaparibhraṣṭaṃ tadvīryamatha vāsavam ||
1.63.60
jagrāha tarasopetya sā'drikā matsyarūpiṇī |
kadācidapi matsīṃ tāṃ babandhurmatsyajīvinaḥ ||
1.63.61
māse ca daśame prāpte tadā bharatasattama |
ujjahrurudarāttasyāḥ strīṃ pumāṃsaṃ ca mānuṣam ||
1.63.62
āścaryabhūtaṃ tadgatvā rājñe'tha pratyavedayan |
kāye matsyā imau rājansambhūtau mānuṣāviti ||
1.63.63
tayoḥ pumāṃsaṃ jagrāha rājoparicarastadā |
sa matsyo nāma rājāsīddhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ ||
1.63.64
sā'psarā muktaśāpā ca kṣaṇena samapadyata |
yā puroktā bhagavatā tiryagyonigatā śubhā ||
1.63.65
mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi |
tataḥ sā janayitvā tau viśastā matsyaghātibhiḥ ||
1.63.66
santyajya matsyarūpaṃ sā divyaṃ rūpamavāpya ca |
siddharṣicāraṇapathaṃ jagāmātha varāpsarāḥ ||
1.63.67
sā kanyā duhitā tasyā matsyā matsyasagandhinī |
rājñā dattā ca dāśāya kanyeyaṃ te bhavatviti ||
1.63.68
rūpasatvasamāyuktā sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ |
sā tu satyavatī nāma matsyaghātyabhisaṃśrayāt ||
1.63.69
āsītsā matsyagandhaiva kañcitkālaṃ śucismitā |
śuśrūṣārthaṃ piturnāvaṃ vāhayantīṃ jale ca tām ||
1.63.70
tīrthayātrāṃ parikrāmannapaśyadvai parāśaraḥ |
atīvarūpasampannāṃ siddhānāmapi kāṅkṣitām ||
1.63.71
dṛṣṭvaiva sa ca tāṃ dhīmāṃścakame cāruhāsinīm |
divyāṃ tāṃ vāsavīṃ kanyāṃ rambhorūṃ munipuṅgavaḥ ||
1.63.72
saṅgamaṃ mama kalyāṇi kuruṣvetyabhyabhāṣata |
sābravītpaśya bhagavanparapāre sthitānṛṣīn ||
1.63.73
āvayordṛṣṭayorebhiḥ kathaṃ nu syātsamāgamaḥ |
evaṃ tayokto bhagavānnīhāramasṛjatprabhuḥ ||
1.63.74
yena deśaḥ sa sarvastu tamobhūta ivābhavat |
dṛṣṭvā sṛṣṭaṃ tu nīhāraṃ tatastaṃ paramarṣiṇā ||
1.63.75
vismitā sābhavatkanyā vrīḍitā ca tapasvinī |
satyavatyuvāca |
viddhi māṃ bhagavankanyāṃ sadā pitṛvaśānugām ||
1.63.76
tvatsaṃyogācca duṣyeta kanyābhāvo mamā'nagha |
kanyātve dūṣite vāpi kathaṃ śakṣye dvijottama ||
1.63.77
gṛhaṃ gantumṛṣe cāhaṃ dhīmanna sthātumutsahe |
etatsañcintya bhagavanvidhatsva yadanantaram ||
1.63.78
evamuktavatīṃ tāṃ tu prītimānṛṣisattamaḥ |
uvāca matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyati ||
1.63.79
vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tvamicchasi bhāmini |
vṛthā hi na prasādo me bhūtapūrvaḥ śucismite ||
1.63.80
evamuktā varaṃ vavre gātrasaugandhyamuttamam |
sa cāsyai bhagavānprādānmanaḥ kāṅkṣitaṃ bhuvi ||
1.63.81
tato labdhavarā prītā strībhāvaguṇabhūṣitā |
jagāma saha saṃsargamṛṣiṇā'dbhutakarmaṇā ||
1.63.82
tasyāstu yojanādgandhamājighranta narā bhuvi ||
1.63.83
tasyā yojanagandheti tato nāmāparaṃ smṛtam |
iti satyavatī hṛṣṭā labdhvā varamanuttamam ||
1.63.84
parāśareṇa saṃyuktā sadyo garbhaṃ suṣāva sā |
jajñe ca yamunādvīpe pārāśaryaḥ sa vīryavān ||
1.63.85
sa mātaramanujñāpya tapasyeva mano dadhe |
smṛto'haṃ darśayiṣyāmi kṛtyeṣviti ca so'bravīt ||
1.63.86
evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt |
nyasto dvīpe yadbālastasmāddvaipāyanaḥ smṛtaḥ ||
1.63.87
pādāpasāriṇaṃ dharmaṃ sa tu vidvānyuge yuge |
āyuḥ śaktiṃ ca martyānāṃ yugāvasthāmavekṣyaca ||
1.63.88
brahmaṇo brāhmaṇānāṃ ca tathānugrahakāṅkṣayā |
vivyāsa vedānyasmatsa tasmādvyāsa iti smṛtaḥ ||
1.63.89
vedānadhyāpayāmāsa mahābhāratapañcamān |
sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ śukaṃ caiva svamātmajam ||
1.63.90
prabhurvariṣṭho varado vaiśampāyanameva ca |
saṃhitāstaiḥ pṛthaktvena bhāratasya prakāśitāḥ ||
1.63.91
tathā bhīṣmaḥ śāntanavo gaṅgāyāmamitadyutiḥ |
vasuvīryātsamabhavanmahāvīryo mahāyaśāḥ ||
1.63.92
vaidārthavicca bhagavānṛṣirvipro mahāyaśāḥ |
śūle protaḥ purāṇarṣiracauraścoraśaṅkayā ||
1.63.93
aṇīmāṇḍavya ityevaṃ vikhyātaḥ sa mahāyaśāḥ |
sa dharmamāhūya purā maharṣiridamuktavān ||
1.63.94
iṣīkayā mayā bālyādviddhā hyekā śakuntikā |
tatkilbiṣaṃ smare dharma nānyatpāpamahaṃ smare ||
1.63.95
tanme sahasramamitaṃ kasmānnehājayattapaḥ |
garīyānbrāhmaṇavadhaḥ sarvabhūtavadhādyataḥ ||
1.63.96
tasmāttvaṃ kilbiṣī dhārma śūdrayonau janiṣyasi |
tena śāpena dharmo'pi śūdrayonāvajāyata ||
1.63.97
vidvānvidurarūpeṇa dhārmī tanurakilbiṣī |
sañjayo munikalpastu jajñe sūto gavalgaṇāt ||
1.63.98
sūryācca kuntikanyāyā jajñe karṇo mahābalaḥ |
sahajaṃ kavacaṃ bibhratkuṇḍalo dyotitānanaḥ ||
1.63.99
anugrahārthaṃ lokānāṃ viṣṇurlokanamaskṛtaḥ |
vasudevāttu devakyāṃ prādurbhūto mahāyaśāḥ ||
1.63.100
anādinidhano devaḥ sa kartā jagataḥ prabhuḥ |
avyaktamakṣaraṃ brahma pradhānaṃ triguṇātmakam ||
1.63.101
ātmānamavyayaṃ caiva prakṛtiṃ prabhavaṃ prabhum |
puruṣaṃ viśvakarmāṇaṃ satvayogaṃ dhruvākṣaram ||
1.63.102
anantamacalaṃ devaṃ haṃsaṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
dhātāramajamavyaktaṃ yamāhuḥ paramavyayam ||
1.63.103
kaivalyaṃ nirguṇaṃ viśvamanādimajamavyayam |
puruṣaḥ sa vibhuḥ kartā sarvabhūtapitāmahaḥ ||
1.63.104
dharmasaṃvardhanārthāya prajajñe'ndhakavṛṣṇiṣu |
astrajñau tu mahāvīryau sarvaśāstraviśāradau ||
1.63.105
sātyakiḥ kṛtavarmā ca nārāyaṇamanuvratau |
satyakāddhṛdikāccaiva jajñāte'stra viśāradau ||
1.63.106
bharadvājasya ca skannaṃ droṇyāṃ śukramavardhata |
maharṣerugratapasastasmāddroṇo vyajāyata ||
1.63.107
gautamānmithunaṃ jajñe śarastambāccharadvataḥ |
aśvatthāmnaśca jananī kṛpaścaiva mahābalaḥ ||
1.63.108
aśvatthāmā tato jajñe droṇādeva mahābalaḥ |
tathaiva dhṛṣṭadyumno'pi sākṣādagnisamadyutiḥ ||
1.63.109
vaitāne karmaṇi tate pāvakātsamajāyata |
vīro droṇavināśāya dhanurādāya vīryavān ||
1.63.110
tathaiva vedyāṃ kṛṣṇāpi jajñe tejasvinī śubhā |
vibhrājamānā vapuṣā bibhratī rūpamuttamam ||
1.63.111
prahrādaśiṣyo nagnajitsubalaścābhavattataḥ |
tasya prajā dharmahantrī jajñe devaprakopanāt ||
1.63.112
gāndhārarājaputro'bhūcchakuniḥ saubalastathā |
duryodhanasya jananī jajñāte'rthaviśāradau ||
1.63.113
kṛṣṇadvaipāyanājjajñe dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
kṣetre vicitravīryasya pāṇḍuścaiva mahābalaḥ ||
1.63.114
dharmārthakuśalo dhīmānmedhāvī dhūtakalmaṣaḥ |
viduraḥ śūdrayonau tu jajñe dvaipāyanādapi ||
1.63.115
pāṇḍostu jajñire pañca putrā devasamāḥ pṛthak |
dvayoḥ striyorguṇajyeṣṭhasteṣāmāsīdyudhiṣṭhiraḥ ||
1.63.116
dharmādyudhiṣṭhiro jajñe mārutācca vṛkodaraḥ |
indrāddhanañjayaḥ śrīmānsarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ ||
1.63.117
jajñāte rūpasampannāvaśvibhyāṃ ca yamāvapi |
nakulaḥ sahadevaśca guruśuśrūṣaṇe ratau ||
1.63.118
tathā putraśataṃ jajñe dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ |
duryodhanaprabhṛtayo yuyutsuḥ karaṇastathā ||
1.63.119
tato duḥśāsanaścaiva duḥsahaścāpi bhārata |
durmarṣaṇo vikarṇaśca citraseno viviṃśatiḥ ||
1.63.120
jayaḥ satyavrataścaiva purumitraśca bhārata |
vaiśyāputro yuyutsuśca ekādaśa mahārathāḥ ||
1.63.121
abhimanyuḥ subhadrāyāmarjunādabhyajāyata |
svasrīyo vāsudevasya pautraḥ pāṇḍormahātmanaḥ ||
1.63.122
pāṇḍavebhyo hi pāñcālyāṃ draupadyāṃ pañca jajñire |
kumārā rūpasampannāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ ||
1.63.123
prativindhyo yudhiṣṭhirātsutasomo vṛkodarāt |
arjunācchrutakīrtistu śatānīkastu nākuliḥ ||
1.63.124
tathaiva sahadevācca śrutasenaḥ pratāpavān |
hiḍimbāyāṃ ca bhīmena vane jajñe ghaṭotkacaḥ ||
1.63.125
śikhaṇḍī drupadājjajñe kanyā putratvamāgatā |
yāṃ yakṣaḥ puruṣaṃ cakre sthūṇaḥ priyacikīrṣayā ||
1.63.126
kurūṇāṃ vigrahe tasminsamāgacchanbahūnyathā |
rājñāṃ śatasahasrāṇi yotsyamānāni saṃyuge ||
1.63.127
teṣāmaparimeyānāṃ nāmadheyāni sarvaśaḥ |
na śakyāni samākhyātuṃ varṣāṇāmayutairapi |
ete tu kīrtitā mukhyā yairākhyānamidaṃ tatam ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit