The Great Epic of the Bhārata dynasty 1.64
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 1.64
- Language
- Sanskrit
1.64.1
janamejaya uvāca |
ya ete kīrtitā brahmanye cānye nānukīrtitāḥ |
samyaktāñśrotumicchāmirājñaścānyānsahasraśaḥ ||
1.64.2
yadarthamiha sambhūtā devakalpā mahārathāḥ |
bhuvi tanme mahābhāga samyagākhyātumarhasi ||
1.64.3
vaiśampāyana uvāca |
rahasyaṃ khalvidaṃ rājandevānāmiti naḥ śrutam |
tattu te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayambhuve ||
1.64.4
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ purā |
jāmadagnyastapastepe mahendre parvatottame ||
1.64.5
tadā niḥkṣatriye loke bhārgaveṇa kṛte sati |
brāhmaṇānkṣatriyā rājansutārthinyo'bhicakramuḥ ||
1.64.6
tābhiḥ saha samāpeturbrāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ |
ṛtāvṛtau naravyāghra na kāmānnānṛtau tathā ||
1.64.7
tebhyaśca lebhire garbhaṃ kṣatriyāstāḥ sahasraśaḥ |
tataḥ suṣuvire rājankṣatriyānvīryavattarān ||
1.64.8
kumārāṃśca kumārīśca punaḥ kṣatrābhivṛddhaye |
evaṃ tadbrāhmaṇaiḥ kṣatraṃ kṣatriyāsu tapasvibhiḥ ||
1.64.9
jātaṃ vṛddhaṃ ca dharmeṇa sudīrgeṇāyuṣānvitam |
catvāro'pi tato varṇā babhūvurbrāhmaṇottarāḥ ||
1.64.10
abhyagacchannṛtau nārīṃ na kāmānnānṛtau tathā |
tathaivānyāni bhūtāni tiryagyonigatānyapi ||
1.64.11
ṛtau dārāṃśca gacchanti tattathā bharatarṣabha |
tato vardhanta dharmeṇa sahasraśatajīvinaḥ ||
1.64.12
tāḥ prajāḥ pṛthivīpāla dharmavrataparāyaṇāḥ |
ādhibhirvyādhibhiścaiva vimuktāḥ sarvaśo narāḥ ||
1.64.13
athemāṃ sāgarāpāṅgīṃ gāṃ gajendragatākhilām |
adhyatiṣṭhatpunaḥ kṣatraṃ saśailavanapattanām ||
1.64.14
praśāsati punaḥ kṣatre dharmeṇemāṃ vasundharām |
brāhmaṇādyāstato varṇā lebhire mudamuttamām ||
1.64.15
kāmakrodhodbhavāndoṣānnirasya ca narādhipāḥ |
dharmeṇa daṇḍaṃ daṇḍeṣu praṇayanto'nvapālayan ||
1.64.16
tathā dharmapare kṣatre sahasrākṣaḥ śatakratuḥ |
svādu deśe ca kāle ca varṣeṇāpālayatprajāḥ ||
1.64.17
na bāla eva mriyate tadā kaścijjanādhipa |
na ca striyaṃ prajānāti kaścidaprāptayauvana: ||
1.64.18
evamāyuṣmatībhistu prajābhirbharatarṣabha |
iyaṃ sāgaraparyantā sasāpūryata medinī ||
1.64.19
ījire ca mahāyajñaiḥ kṣatriyā bahudakṣiṇaiḥ |
sāṅgopaniṣadānvedānviprāścādhīyate tadā ||
1.64.20
na ca vikrīṇate brahma brāhmaṇāśca tadā nṛpa |
na ca śūdrasamābhyāse vedānuccārayantyuta ||
1.64.21
kārayantaḥ kṛṣiṃ gobhistathā vaiśyāḥ kṣitāviha |
yuñjate dhuri no gāśca kṛśāṅgāṃścāpyajīvayan ||
1.64.22
phenapāṃśca tathā vatsānna duhanti sma mānavāḥ |
na kūṭamānairvaṇijaḥ paṇyaṃ vikrīṇate tadā ||
1.64.23
karmāṇi ca naravyāghra dharmopetāni mānavāḥ |
dharmamevānupaśyantaścakrurdharmaparāyaṇāḥ ||
1.64.24
svakarmaniratāścāsansarve varṇā narādhipa |
evaṃ tadā naravyāghra dharmo na hrasate kvacit ||
1.64.25
kāle gāvaḥ prasūyante nāryaśca bharatarṣabha |
bhavantyṛtuṣu vṛkṣāṇāṃ puṣpāṇi ca phalāni ca ||
1.64.26
evaṃ kṛtayuge samyagvartamāne tadā nṛpa |
āpūryata mahī kṛtsnā prāṇibhirbahubhirbhṛśam ||
1.64.27
evaṃ samudite loke mānuṣe bharatarṣabha |
asurā jajñire kṣetre rājñāṃ tu manujeśvara ||
1.64.28
ādityairhi tadā daityā bahuśo nirjitā yudhi |
aiśvaryādbhraṃśitāḥ svargātsambabhūvuḥ kṣitāviha ||
1.64.29
iha devatvamicchanto mānuṣeṣu tapasvinaḥ |
jajñire bhuvi bhūteṣu teṣu teṣvasurā vibho ||
1.64.30
goṣvaśveṣu ca rājendra kharoṣṭramahiṣeṣu ca |
kravyātsu caiva bhūteṣu gajeṣu ca mṛgeṣu ca ||
1.64.31
jātairiha mahīpāla jāyamānaiśca tairmahī |
na śaśākātmanātmānamiyaṃ dhārayituṃ dharā ||
1.64.32
atha jātā mahīpālāḥ kecidbahumadānvitāḥ |
diteḥ putrā danoścaiva tadā loka ihācyutāḥ ||
1.64.33
vīryavanto'valiptāste nānārūpadharā mahīm |
imāṃ sāgaraparyantāṃ parīyurarimardanāḥ ||
1.64.34
brāhmaṇānkṣatriyānvaiśyāñśūdrāṃścaivāpyapīḍayan |
anyāni caiva sattvāni pīḍayāmāsurojasā ||
1.64.35
trāsayanto'bhinighnantaḥ sarvabhūtagaṇāṃśca te |
viceruḥ sarvaśo rājanmahīṃ śatasahasraśaḥ ||
1.64.36
āśramasthānmaharṣīṃśca dharṣayantastatastataḥ |
abrahmaṇyā vīryamadā mattā madabalena ca ||
1.64.37
evaṃ vīryabalotsiktairbhūriyaṃ tairmahāsuraiḥ |
pīḍyamānā mahī rājanbrahmāṇamupacakrame ||
1.64.38
na hyamī bhūtasatvaughāḥ pannagāḥ sanagāṃ mahīm |
tadā dhārayituṃ śekuḥ saṅkrāntāṃ dānavairbalāt ||
1.64.39
tato mahī mahīpāla bhārārtā bhayapīḍitā |
jagāma śaraṇaṃ devaṃ sarvabhūtapitāmaham ||
1.64.40
sā saṃvṛtaṃ mahābhāgairdevadvijamaharṣibhiḥ |
dadarśa devaṃ brahmāṇaṃ lokakartāramavyayam ||
1.64.41
gandharvairapsarobhiśca daivakarmasu niṣṭhitaiḥ |
vandyamānaṃ mudopatairvavande cainametya sā ||
1.64.42
atha vijñāpayāmāsa bhūmistaṃ śaraṇārthinī |
sannidhau lokapālānāṃ sarveṣāmeva bhārata ||
1.64.43
tatpradhānātmanastasya bhūmeḥ kṛtyaṃ svayambhuvaḥ |
pūrvamevābhavadrājanviditaṃ parameṣṭhinaḥ ||
1.64.44
sraṣṭā hi jagataḥ kasmānna sambudhyeta bhārata |
sasurāsuralokānāmaśeṣeṇa manogatam ||
1.64.45
tāmuvāca mahārāja bhūmiṃ bhūmipatiḥ prabhuḥ |
prabhavaḥ sarvabhūtānāmīśaḥ śambhuḥ prajāpatiḥ ||
1.64.46
brahmovāca |
yadarthamabhisamprāptā matsakāśaṃ vasundhare |
tadarthaṃ sanniyokṣyāmi sarvāneva divaukasaḥ ||
1.64.47
vaiśampāyana uvāca |
ityuktvā sa mahīṃ devo brahmā rājanvisṛjya ca |
ādideśa tadā sarvānvibudhānbhūtakṛtsvayam ||
1.64.48
asyā bhūmernirasituṃ bhāraṃ bhāgaiḥ pṛthakpṛthak |
asyāmeva prasūyadhvaṃ tirodhāyeti cābravīt ||
1.64.49
tathaiva ca samānīya gandharvāpsarasāṃ gaṇān |
uvāca bhagavānsarvānidaṃ vacanamarthavat ||
1.64.50
brahmovāca |
svaiḥ svairaṃśaiḥ prasūyadhvaṃ yatheṣṭaṃ māneṣeṣu ca |
atha śakrādayaḥ sarve śrutvā suragurorvacaḥ |
tathyamarthyaṃ ca pathyaṃ ca tasya te jagṛhustadā ||
1.64.51
atha te sarvaśoṃśaiḥ svairgantuṃ bhūmiṃ kṛtakṣaṇāḥ |
nārāyaṇamamitraghnaṃ vaikuṇṭhamupacakramuḥ ||
1.64.52
yaḥ sa cakragadāpāṇiḥ pītavāsāḥ śitiprabhaḥ |
padmanābhaḥ surārighnaḥ pṛthucārvañcitekṣaṇaḥ ||
1.64.53
prajāpatipatirdevaḥ suranātho mahābalaḥ |
śrīvatsāṅko hṛṣīkeśaḥ sarvadaivatapūjitaḥ ||
1.64.54
taṃ bhuvaḥ śodhanāyendra uvāca puruṣottamam |
aṃśenāvataretyevaṃ tathetyāha ca taṃ hariḥ ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Skanda Purāṇa (Kumāra Kavi) — Kumāra Kavi, Sanskrit