The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.184
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 12.184
- Language
- Sanskrit
12.184.1
bharadvāja uvāca |
ta ete dhātavaḥ pañca brahmā yānasṛjatpurā |
āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisañjñitāḥ ||
12.184.2
yadā'sṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ |
pañcānāmeva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate ||
12.184.3
bhṛguruvāca |
amitānāṃ mahāśabdo yānti bhūtāni sambhavam |
tatasteṣāṃ mahābhūtaśabdo'yamupapadyate ||
12.184.4
ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ |
pṛthivī cātra saṅghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam ||
12.184.5
ityetaiḥ pañcabhirbhūtairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam |
śrotraṃ ghrāṇaṃ rasaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasañjñitāḥ ||
12.184.6
bharadvāja uvāca |
pañcabhiryadi bhūtaistu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ |
sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañcadhātavaḥ ||
12.184.7
anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ |
vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ ||
12.184.8
na śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ |
na ca sparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ ||
12.184.9
adravatvādanagnitvādabhūmitvādavāyutaḥ |
ākāśasyāprameyatvādvṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam ||
12.184.10
bhṛguruvāca |
ghanānāmapi vṛkṣāṇāmākāśo'sti na saṃśayaḥ |
teṣāṃ puṣpaphalavyaktirnityaṃ samupapadyate ||
12.184.11
uṣmato mlāyate varṇaṃ tvak phalaṃ puṣpameva ca |
mlāyate śīryate cāpi sparśastenātra vidyate ||
12.184.12
vāyvagnyaśaninirghoṣaiḥ phalaṃ puṣpaṃ viśīryate |
śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ ||
12.184.13
vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataścaiva gacchati |
na hyadṛṣṭeśca mārgo'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ ||
12.184.14
puṇyāpuṇyaistathā gandhairdhūpaiśca vividhairapi |
arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmājjighranti pādapāḥ ||
12.184.15
pādaiḥ salilapānācca vyādhīnāṃ cāpi darśanāt |
vyādhipratikriyatvācca vidyate rasanaṃ drume ||
12.184.16
vaktreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalamādadet |
tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ ||
12.184.17
sukhaduḥkhayośca grahaṇācchinnasya ca virohaṇāt |
jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate ||
12.184.18
tena tajjalamādattaṃ jarayatyagnimārutau |
āhārapariṇāmācca sneho vṛddhiśca jāyate ||
12.184.19
jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañcadhātavaḥ |
pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate ||
12.184.20
tvakca māṃsaṃ tathā'sthīni majjā snāyuśca pañcamam |
ityetadiha saṅghātaṃ śarīre pṛthivīmayam ||
12.184.21
tejo hyagnistathā krodhaścakṣurūṣmā tathaiva ca |
agnirjasyate yaśca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ ||
12.184.22
śrotraṃ ghrāṇaṃ tathā''syaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭhameva ca |
ākāśātprāṇināmete śarīre pañcadhātavaḥ ||
12.184.23
śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca |
ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā ||
12.184.24
prāṇātpraṇīyate prāṇī vyānādvyāyacchate tathā |
gacchatyapāno'dhaścaiva samāno hṛdyavasthitaḥ ||
12.184.25
udānāducchvasiti ca pratibhedācca bhāṣate |
ityete vāyavaḥ pañca ceśyantīha dehinam ||
12.184.26
bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cābhyaḥ śarīravān |
jyotiṣā cakṣuṣā rūpaṃ sparśaṃ vetti ca vāhinā ||
12.184.27
gandhaḥ sparśo raso rūpaṃ śabdaścātra guṇāḥ smṛtāḥ |
tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitān guṇān ||
12.184.28
iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca |
nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca ||
12.184.29
evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthive gandhavistaraḥ |
jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā ||
12.184.30
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ |
rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu ||
12.184.31
raso bahuvidhaḥ prokta ṛṣibhiḥ prathitātmabhiḥ |
madhuro lavaṇāstiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā ||
12.184.32
eṣa ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotirucyate ||
12.184.33
jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam |
hrasvo dīrghastathā sthūlaścaturasro'ṇuvṛttavān ||
12.184.34
śuklaḥ kṛṣṇastathā raktaḥ pīto nīlāruṇastathā |
kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdudāruṇaḥ ||
12.184.35
evaṃ ṣoḍaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ |
śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurityuta ||
12.184.36
vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ |
uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca ||
12.184.37
tathā kharo mṛdu rūkṣo laghurgurutaro'pi ca |
evaṃ dvādaśadhā sparśo vāyavyo guṇa ucyate ||
12.184.38
tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam |
tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam ||
12.184.39
ṣaḍjaṛṣabhagāndhārau madhyamo dhaivatastathā |
pañcamaścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādavān ||
12.184.40
eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśasambhavaḥ |
aiśvaryeṇa tu sarvatra sthito'pi paṭahādiṣu ||
12.184.41
mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca |
yaḥ kaścicchrūyate śabdaḥ prāṇino'prāṇino'pi vā |
eteṣāmeva sarveṣāṃ viṣaye samprakīrtitaḥ ||
12.184.42
evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasambhavaḥ |
ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha ||
12.184.43
avyāhataiścetayate na vetti viṣamasthitaiḥ |
āpyāyyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ ||
12.184.44
āpo'gnirmārutaścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu |
mūlamete śarīrasya vyāpya prāṇāniha sthitāḥ ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (3)
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Sarvasiddhāntasaṅgraha — Śaṅkara, Sanskrit
- Yogajāgama (another edition) — Sanskrit