Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.184

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 12.184

Language
Sanskrit

12.184.1

bharadvāja uvāca |
ta ete dhātavaḥ pañca brahmā yānasṛjatpurā |
āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisañjñitāḥ ||

12.184.2

yadā'sṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ |
pañcānāmeva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate ||

12.184.3

bhṛguruvāca |
amitānāṃ mahāśabdo yānti bhūtāni sambhavam |
tatasteṣāṃ mahābhūtaśabdo'yamupapadyate ||

12.184.4

ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ |
pṛthivī cātra saṅghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam ||

12.184.5

ityetaiḥ pañcabhirbhūtairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam |
śrotraṃ ghrāṇaṃ rasaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasañjñitāḥ ||

12.184.6

bharadvāja uvāca |
pañcabhiryadi bhūtaistu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ |
sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañcadhātavaḥ ||

12.184.7

anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ |
vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ ||

12.184.8

na śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ |
na ca sparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñcabhautikāḥ ||

12.184.9

adravatvādanagnitvādabhūmitvādavāyutaḥ |
ākāśasyāprameyatvādvṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam ||

12.184.10

bhṛguruvāca |
ghanānāmapi vṛkṣāṇāmākāśo'sti na saṃśayaḥ |
teṣāṃ puṣpaphalavyaktirnityaṃ samupapadyate ||

12.184.11

uṣmato mlāyate varṇaṃ tvak phalaṃ puṣpameva ca |
mlāyate śīryate cāpi sparśastenātra vidyate ||

12.184.12

vāyvagnyaśaninirghoṣaiḥ phalaṃ puṣpaṃ viśīryate |
śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ ||

12.184.13

vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataścaiva gacchati |
na hyadṛṣṭeśca mārgo'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ ||

12.184.14

puṇyāpuṇyaistathā gandhairdhūpaiśca vividhairapi |
arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmājjighranti pādapāḥ ||

12.184.15

pādaiḥ salilapānācca vyādhīnāṃ cāpi darśanāt |
vyādhipratikriyatvācca vidyate rasanaṃ drume ||

12.184.16

vaktreṇotpalanālena yathordhvaṃ jalamādadet |
tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapaḥ ||

12.184.17

sukhaduḥkhayośca grahaṇācchinnasya ca virohaṇāt |
jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate ||

12.184.18

tena tajjalamādattaṃ jarayatyagnimārutau |
āhārapariṇāmācca sneho vṛddhiśca jāyate ||

12.184.19

jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañcadhātavaḥ |
pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate ||

12.184.20

tvakca māṃsaṃ tathā'sthīni majjā snāyuśca pañcamam |
ityetadiha saṅghātaṃ śarīre pṛthivīmayam ||

12.184.21

tejo hyagnistathā krodhaścakṣurūṣmā tathaiva ca |
agnirjasyate yaśca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ ||

12.184.22

śrotraṃ ghrāṇaṃ tathā''syaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭhameva ca |
ākāśātprāṇināmete śarīre pañcadhātavaḥ ||

12.184.23

śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca |
ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā ||

12.184.24

prāṇātpraṇīyate prāṇī vyānādvyāyacchate tathā |
gacchatyapāno'dhaścaiva samāno hṛdyavasthitaḥ ||

12.184.25

udānāducchvasiti ca pratibhedācca bhāṣate |
ityete vāyavaḥ pañca ceśyantīha dehinam ||

12.184.26

bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cābhyaḥ śarīravān |
jyotiṣā cakṣuṣā rūpaṃ sparśaṃ vetti ca vāhinā ||

12.184.27

gandhaḥ sparśo raso rūpaṃ śabdaścātra guṇāḥ smṛtāḥ |
tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitān guṇān ||

12.184.28

iṣṭaścāniṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca |
nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca ||

12.184.29

evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthive gandhavistaraḥ |
jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā ||

12.184.30

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ |
rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu ||

12.184.31

raso bahuvidhaḥ prokta ṛṣibhiḥ prathitātmabhiḥ |
madhuro lavaṇāstiktaḥ kaṣāyo'mlaḥ kaṭustathā ||

12.184.32

eṣa ṣaḍvidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotirucyate ||

12.184.33

jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam |
hrasvo dīrghastathā sthūlaścaturasro'ṇuvṛttavān ||

12.184.34

śuklaḥ kṛṣṇastathā raktaḥ pīto nīlāruṇastathā |
kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdudāruṇaḥ ||

12.184.35

evaṃ ṣoḍaśavistāro jyotīrūpaguṇaḥ smṛtaḥ |
śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyurityuta ||

12.184.36

vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ |
uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca ||

12.184.37

tathā kharo mṛdu rūkṣo laghurgurutaro'pi ca |
evaṃ dvādaśadhā sparśo vāyavyo guṇa ucyate ||

12.184.38

tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam |
tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam ||

12.184.39

ṣaḍjaṛṣabhagāndhārau madhyamo dhaivatastathā |
pañcamaścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādavān ||

12.184.40

eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśasambhavaḥ |
aiśvaryeṇa tu sarvatra sthito'pi paṭahādiṣu ||

12.184.41

mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca |
yaḥ kaścicchrūyate śabdaḥ prāṇino'prāṇino'pi vā |
eteṣāmeva sarveṣāṃ viṣaye samprakīrtitaḥ ||

12.184.42

evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasambhavaḥ |
ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha ||

12.184.43

avyāhataiścetayate na vetti viṣamasthitaiḥ |
āpyāyyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ ||

12.184.44

āpo'gnirmārutaścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu |
mūlamete śarīrasya vyāpya prāṇāniha sthitāḥ ||

Other recensions (1)

Linked texts (3)