The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.187
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 12.187
- Language
- Sanskrit
12.187.1
bhṛguruvāca |
na praṇāśo'sti jīvasya dattasya ca kṛtasya ca |
yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate ||
12.187.2
na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyati |
samidhāmiva dagdhānāṃ yathā'gnirdṛśyate tathā ||
12.187.3
bharadvāja uvāca |
agneryathā tathā tasya yadi nāśo na vidyate |
indhanasyopayogānte sa cāgnirnopalabhyate ||
12.187.4
naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam |
gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na vidyate ||
12.187.5
bhṛguruvāca |
samidhāmupayogānte yathāgnirnopalabhyate |
ākāśānugatatvāddhi durgrāhyo hi nirāśrayaḥ ||
12.187.6
tathā śarīrasantyāge jīvo hyākāśavatsthitaḥ |
na gṛhyate tu sūkṣmatvādyathā jyotirna saṃśayaḥ ||
12.187.7
prāṇān dhārayate hyagniḥ sa jīva upadhāryatām |
vāyusandhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt ||
12.187.8
tasminnaṣṭe śarīrāgnau tato dehamacetanam |
patitaṃ yāti bhūmitvamayanaṃ tasya hi kṣitiḥ ||
12.187.9
jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca |
ākāśaṃ pavano'nveti jyotistamanugacchati |
teṣāṃ trayāṇāmekatvāddvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam ||
12.187.10
yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥ |
amūrtayaste vijñeyā mūrtimantaḥ śarīriṇām ||
12.187.11
bharadvāja uvāca |
yadyāgnimārutau bhūmiḥ khamāpaśca śarīriṣu |
jīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetadācakṣva me'nagha ||
12.187.12
pañcātmake pañcaratau pañcavijñānacetane |
śarīre prāṇināṃ jīvaṃ vettumicchāmi yādṛśam ||
12.187.13
māṃsaśoṇitasaṅghāte medaḥ snāyvasthisañcaye |
bhidyamāne śarīre ta jīvo naivopalabhyate ||
12.187.14
yadyajīvaṃ śarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam |
śarīre mānase duḥkhe kastāṃ vedayate rujam ||
12.187.15
śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tat |
maharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ ||
12.187.16
sarvaṃ paśyati yaddṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā |
manasi vyākule cakṣuḥ paśyannapi na paśyati ||
12.187.17
na paśyati na cāghrāti na śṛṇoti na bhāṣate |
na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ ||
12.187.18
haṣyati kruddhyate ko'tra śocatyudvijate ca kaḥ |
icchati dhyāyati dveṣṭi vācamīrayate ca kaḥ ||
12.187.19
bhṛguruvāca |
na pañcasādhāraṇamatra kiñciccharīrameko bahate'ntarātmā |
sa vetti gandhāṃśca rasāśrutīśca sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāṃśca ye'nye ||
12.187.20
pañcātmake pañcaguṇapradarśīṃ sa sarvagātrānugato'ntarātmā |
sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra tadviprayogāttu na vetti dehaḥ ||
12.187.21
yadā na rūpaṃ na sparśo noṣmabhāvaśca pavake |
tadā śānte śarīrāgnau dehatyāgena naśyati ||
12.187.22
āpomayamidaṃ sarvamāpo mūrtiḥ śarīriṇām |
tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt ||
12.187.23
ātmā kṣetrajña ityuktaḥ saṃyuktaḥ prākṛtairguṇaiḥ |
taireva tu vinirmuktaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ ||
12.187.24
ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam |
tasmin yaḥ saṃśrito dehe hyabbinduriva puṣkare ||
12.187.25
kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam |
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimān ||
12.187.26
sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam |
ataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta ||
12.187.27
na jīvanāśo'sti hi dehabhede mithyaitadāhurmata ityabuddhāḥ |
jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ ||
12.187.28
evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaścarati saṃvṛtaḥ |
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ ||
12.187.29
taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ |
laghvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani ||
12.187.30
cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham |
prasannātmā''tmani sthitvā sukhamānantyamaśnute ||
12.187.31
mānaso'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyate |
sṛṣṭiḥ prajāpatereṣā bhūtādhyātmaviniścaye ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit