Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.187

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 12.187

Language
Sanskrit

12.187.1

bhṛguruvāca |
na praṇāśo'sti jīvasya dattasya ca kṛtasya ca |
yāti dehāntaraṃ prāṇī śarīraṃ tu viśīryate ||

12.187.2

na śarīrāśrito jīvastasminnaṣṭe praṇaśyati |
samidhāmiva dagdhānāṃ yathā'gnirdṛśyate tathā ||

12.187.3

bharadvāja uvāca |
agneryathā tathā tasya yadi nāśo na vidyate |
indhanasyopayogānte sa cāgnirnopalabhyate ||

12.187.4

naśyatītyeva jānāmi śāntamagnimanindhanam |
gatiryasya pramāṇaṃ vā saṃsthānaṃ vā na vidyate ||

12.187.5

bhṛguruvāca |
samidhāmupayogānte yathāgnirnopalabhyate |
ākāśānugatatvāddhi durgrāhyo hi nirāśrayaḥ ||

12.187.6

tathā śarīrasantyāge jīvo hyākāśavatsthitaḥ |
na gṛhyate tu sūkṣmatvādyathā jyotirna saṃśayaḥ ||

12.187.7

prāṇān dhārayate hyagniḥ sa jīva upadhāryatām |
vāyusandhāraṇo hyagnirnaśyatyucchvāsanigrahāt ||

12.187.8

tasminnaṣṭe śarīrāgnau tato dehamacetanam |
patitaṃ yāti bhūmitvamayanaṃ tasya hi kṣitiḥ ||

12.187.9

jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca |
ākāśaṃ pavano'nveti jyotistamanugacchati |
teṣāṃ trayāṇāmekatvāddvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam ||

12.187.10

yatra khaṃ tatra pavanastatrāgniryatra mārutaḥ |
amūrtayaste vijñeyā mūrtimantaḥ śarīriṇām ||

12.187.11

bharadvāja uvāca |
yadyāgnimārutau bhūmiḥ khamāpaśca śarīriṣu |
jīvaḥ kiṃlakṣaṇastatretyetadācakṣva me'nagha ||

12.187.12

pañcātmake pañcaratau pañcavijñānacetane |
śarīre prāṇināṃ jīvaṃ vettumicchāmi yādṛśam ||

12.187.13

māṃsaśoṇitasaṅghāte medaḥ snāyvasthisañcaye |
bhidyamāne śarīre ta jīvo naivopalabhyate ||

12.187.14

yadyajīvaṃ śarīraṃ tu pañcabhūtasamanvitam |
śarīre mānase duḥkhe kastāṃ vedayate rujam ||

12.187.15

śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tat |
maharṣe manasi vyagre tasmājjīvo nirarthakaḥ ||

12.187.16

sarvaṃ paśyati yaddṛśyaṃ manoyuktena cakṣuṣā |
manasi vyākule cakṣuḥ paśyannapi na paśyati ||

12.187.17

na paśyati na cāghrāti na śṛṇoti na bhāṣate |
na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ ||

12.187.18

haṣyati kruddhyate ko'tra śocatyudvijate ca kaḥ |
icchati dhyāyati dveṣṭi vācamīrayate ca kaḥ ||

12.187.19

bhṛguruvāca |
na pañcasādhāraṇamatra kiñciccharīrameko bahate'ntarātmā |
sa vetti gandhāṃśca rasāśrutīśca sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāṃśca ye'nye ||

12.187.20

pañcātmake pañcaguṇapradarśīṃ sa sarvagātrānugato'ntarātmā |
sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra tadviprayogāttu na vetti dehaḥ ||

12.187.21

yadā na rūpaṃ na sparśo noṣmabhāvaśca pavake |
tadā śānte śarīrāgnau dehatyāgena naśyati ||

12.187.22

āpomayamidaṃ sarvamāpo mūrtiḥ śarīriṇām |
tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt ||

12.187.23

ātmā kṣetrajña ityuktaḥ saṃyuktaḥ prākṛtairguṇaiḥ |
taireva tu vinirmuktaḥ paramātmetyudāhṛtaḥ ||

12.187.24

ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvalokahitātmakam |
tasmin yaḥ saṃśrito dehe hyabbinduriva puṣkare ||

12.187.25

kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam |
tamo rajaśca sattvaṃ ca viddhi jīvaguṇānimān ||

12.187.26

sacetanaṃ jīvaguṇaṃ vadanti sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam |
ataḥ paraṃ kṣetravido vadanti prāvartayadyo bhuvanāni sapta ||

12.187.27

na jīvanāśo'sti hi dehabhede mithyaitadāhurmata ityabuddhāḥ |
jīvastu dehāntaritaḥ prayāti daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ ||

12.187.28

evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūḍhaścarati saṃvṛtaḥ |
dṛśyate tvagryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ ||

12.187.29

taṃ pūrvāpararātreṣu yuñjānaḥ satataṃ budhaḥ |
laghvāhāro viśuddhātmā paśyatyātmānamātmani ||

12.187.30

cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham |
prasannātmā''tmani sthitvā sukhamānantyamaśnute ||

12.187.31

mānaso'gniḥ śarīreṣu jīva ityabhidhīyate |
sṛṣṭiḥ prajāpatereṣā bhūtādhyātmaviniścaye ||

Other recensions (1)

Linked texts (1)