The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.331
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 12.331
- Language
- Sanskrit
12.331.1
nārada uvāca |
sukhaduḥkhaviparyāso yadā samanupadyate |
nainaṃ prajñā sunītaṃ vā trāyate nāpi pauruṣam ||
12.331.2
svabhāvādyatnamātiṣṭhedyatnavānnāvasīdati |
jarāmaraṇarogebhyaḥ priyamātmānamuddharet ||
12.331.3
rujanti hi śarīrāṇi rogāḥ śārīramānasāḥ |
sāyakā iva tīkṣṇāgrāḥ prayuktā dṛḍhadhanvibhiḥ ||
12.331.4
vyathitasya vidhitsābhistāmyato jīvitaiṣiṇaḥ |
avaśasya vināśāya śarīramapakṛṣyate ||
12.331.5
sravanti na nivartante srotāṃsi saritāmiva |
āyurādāya martyānāṃ rājyahāni punaḥ punaḥ ||
12.331.6
vyatyayo hyayamatyantaṃ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ |
jātānmartyāñjarayati nimeṣānnāvatiṣṭhate ||
12.331.7
sukhaduḥkhāni bhūtānāmajaro jarayatyasau |
ādityo hyastamabhyeti punaḥ punarudeti ca ||
12.331.8
adṛṣṭapūrvānādāya bhāvānapariśaṅkitān |
iṣṭāniṣṭānmanuṣyāṇāmastaṃ gacchanti rātrayaḥ ||
12.331.9
yo'yamicchedyathākāmaṃ kāmānāṃ tadavāpnuyāt |
yadi syānna parādhīnaṃ puruṣasya kriyāphalam ||
12.331.10
saṃyatāśca hi dakṣāśca matimantaśca mānavāḥ |
dṛśyante niṣphalāḥ santaḥ prahīṇāḥ sarvakarmabhiḥ ||
12.331.11
apare bāliśā: santo nirguṇāḥ puruṣādhamāḥ |
āśīrbhirapyasaṃyuktā dṛśyante sarvakāminaḥ ||
12.331.12
bhūtānāmaparaḥ kaściddhiṃsāyāṃ satatotthitaḥ |
vañcanāyāṃ ca lokasya sa sukheṣveva jīryate ||
12.331.13
aceṣṭamānamāsīnaṃ śrī: kañcidupatiṣṭhate |
kaścitkarmānusṛtyānyo nāprāpyamadhigacchati ||
12.331.14
aparādhaṃ samācakṣva puruṣasya svabhāvataḥ |
śukramanyatra sambhūtaṃ punaranyatra gacchati ||
12.331.15
tasya yonau prayuktasya garbho bhavati vā na vā |
āmrapuṣpopamā yasya nivṛttirupalabhyate ||
12.331.16
keṣāñcitputrakāmānāmanusantānamicchatām |
siddhau prayatamānānāṃ na cāṇḍamupajāyate ||
12.331.17
garbhāccodvijamānānāṃ kruddhādāśīviṣādiva |
āyuṣmāñjāyate putraḥ kathaṃ pretya ivābhavat ||
12.331.18
devāniṣṭvā tapastaptvā kṛpaṇaiḥ putragṛddhibhiḥ |
daśa māsānparidhṛtā jāyante kulapāṃsanāḥ ||
12.331.19
apare dhanadhānyāni bhogāṃśca pitṛsañjitān |
vipulānabhijāyante labdhāstaireva maṅgalaiḥ ||
12.331.20
anyonyaṃ samabhipretya maithunasya samāgame |
upadrava ivāviṣṭo yonigarbhaḥ prapadyate ||
12.331.21
śīghraṃ paraśarīrāṇi cchinnabījaṃ śarīriṇam |
prāṇinaṃ prāṇasaṃrodhe māṃsaśleṣmaviceṣṭitam ||
12.331.22
nirdagdhaṃ paradehe'pi paradehaṃ calācalam |
vinaśyantaṃ vināśānte nāvi nāvamivāhitam ||
12.331.23
saṅgatyā jaṭhare nyastaṃ retobindumacetanam |
kena yatnena jīvantaṃ garbhaṃ tvamiha paśyasi ||
12.331.24
annapānāni jīryante yatra bhakṣāśca bhakṣitāḥ |
tasminnevodare garbha: kiṃ nānnamiva jīryate ||
12.331.25
garbhe mūtrapurīṣāṇāṃ svabhāvaniyatā gatiḥ |
dhāraṇe vā visarge vā na kartā vidyate'vaśaḥ ||
12.331.26
sravanti hyudarādgarbhā jāyamānāstathā pare |
āgamena tathā'nyeṣāṃ vināśa upapadyate ||
12.331.27
etasmādyonisambandhādyo bījaṃ parimucyate |
prajāṃ ca labhate kāñcitpunardvandveṣu sajjati ||
12.331.28
sa tasya sahajātasya saptamīṃ navamīṃ daśām |
prāpnuvanti tataḥ pañca na bhavanti gatāyuṣaḥ ||
12.331.29
nābhyutthāne manuṣyāṇāṃ yogāḥ syurnātra saṃśayaḥ |
vyādhibhiśca vimathyante vyādhaiḥ kṣudramṛgā iva ||
12.331.30
vyādhibhirmathyamānānāṃ tyajatāṃ vipulaṃ dhanam |
vedanāṃ nāpakarṣanti yatamānāścikitsakāḥ ||
12.331.31
te cātinipuṇā vaidyāḥ kuśalāḥ sambhṛtauṣadhāḥ |
vyādhibhiḥ parikṛṣyante mṛgā vyādhairivārditāḥ ||
12.331.32
te pibantaḥ kaṣāyāṃśca sarpīṃṣi vividhāni ca |
dṛśyante jarayā bhagnā nagā nāgairivottamaiḥ ||
12.331.33
ke vā bhuvi cikitsante rogārtānmṛgapakṣiṇaḥ |
śvāpadāni daridrāṃśca prāyo nārtā bhavanti te ||
12.331.34
ghorānapi durādharṣānnṛpatīnugratejasaḥ |
ākramyādadate rogāḥ paśūnpaśugaṇā iva ||
12.331.35
iti lokamanākrandaṃ mohaśokapariplutam |
srotasā sahasā''kṣiptaṃ hriyamāṇaṃ balīyasā ||
12.331.36
na dhanena na rājyena nogreṇa tapasā tathā |
svabhāvamativartante ye niyuktāḥ śarīriṇaḥ ||
12.331.37
na mriyeranna jīryeransarve syuḥ sarvakāminaḥ |
nāpriyaṃ prati paśyeyurutthānasya phale sati ||
12.331.38
uparyupari lokasya sarvo gantuṃ samīhate |
yatate ca yathāśakti na ca tadvartate tathā ||
12.331.39
aiśvaryamadamattāṃśca mattānmadyamadena ca |
apramattāḥ śaṭhāḥ śūrā vikrāntāḥ paryupāsate ||
12.331.40
kleśāḥ parinivartante keṣāñcidasamīkṣitāḥ |
svaṃ svaṃ ca punaranyeṣāṃ na kiñcidadhigamyate ||
12.331.41
mahacca phalavaiṣamyaṃ dṛśyate karmasandhiṣu |
vahanti śibikāmanye yāntyanye śibikāgatāḥ ||
12.331.42
sarveṣāmṛddhikāmānāmanye rathapuraḥsurāḥ |
manuṣyāśca gatastrīkāḥ śataśo vividhāḥ striyaḥ ||
12.331.43
dvandvārāmeṣu bhūteṣu gacchantyekaikaśo narāḥ |
idamanyatpadaṃ paśya mā'tra mohaṃ kariṣyasi ||
12.331.44
tyaja dharmamadharmaṃ ca ubhe satyānṛte tyaja |
ubhe satyānṛte tyaktvā yena tyajasi taṃ tyaja ||
12.331.45
etatte paramaṃ guhyamākhyātamṛṣisattama |
yena devāḥ parityajya martyalokaṃ divaṃ gatāḥ ||
12.331.46
nāradasya vacaḥ śrutvā śukaḥ paramabuddhimān |
sañcintya manasā dhīro niścayaṃ nādhyagacchata ||
12.331.47
putradārairmahānkleśo vidyāmnāye mahāñcchramaḥ |
kiṃ nu syācchāśvataṃ sthānamalpakleśaṃ mahodayam ||
12.331.48
tato muhūrtaṃ sañcintya niścitāṃ gatimātmanaḥ |
parāvarajño dharmasya parāṃ naiḥśreyasīṃ gatim ||
12.331.49
kathaṃ tvahamasaṃśliṣṭo gaccheyaṃ gatimuttamām |
nāvarteyaṃ yathā bhūyo yonisaṅkarasāgare ||
12.331.50
paraṃ bhāvaṃ hi kāṅkṣāmi yatra nāvartate punaḥ |
sarvasaṅgānparityajya niścito manasā gatim ||
12.331.51
tatra yāsyāmi yatrātmā śamaṃ me'dhigamiṣyati |
akṣayaścāvyayaścaiva yatra sthāsyāmi śāśvataḥ ||
12.331.52
na tu yogamṛte śakyā prāptuṃ sā paramā gatiḥ |
avabandho hi buddhasya karmabhirnopapadyate ||
12.331.53
tasmādyogaṃ samāsthāya tyaktvā gṛhakalevaram |
vāyubhūtaḥ pravekṣyāmi tejorāśiṃ divākaram ||
12.331.54
na hyeṣa kṣayatāṃ yāti somaḥ suragaṇairyathā |
kampitaḥ patate bhūmiṃ punaścaivādhirohati ||
12.331.55
kṣīyate hi sadā somaḥ punaścaivābhipūryate |
necchāmyevaṃ viditvaite hrāsavṛddhī punaḥ punaḥ ||
12.331.56
ravistu santāpayate lokān raśmibhirulbaṇaiḥ |
sarvatasteja ādatte nityamakṣayamaṇḍalaḥ ||
12.331.57
ato me rocate gantumādityaṃ dīptatejasam |
atra vatsyāmi durdharṣo niḥśaṅkenāntarātmanā ||
12.331.58
sūryasya sadane cāhaṃ nikṣipyedaṃ kalevaram |
ṛṣibhiḥ saha yāsyāmi sauraṃ tejo'tiduḥsaham ||
12.331.59
āpṛcchāmi nagānnāgāngirimurvīṃ diśo divam |
devadānavagandharvānpiśācoragarākṣasān ||
12.331.60
lokeṣu sarvabhūtāni pravekṣyāmi na saṃśayaḥ |
paśyantu yogavīryaṃ me sarve devāḥ saharṣibhiḥ ||
12.331.61
athānujñāpya tamṛṣiṃ nāradaṃ lokaviśrutam |
tasmādanujñāṃ samprāpya jagāma pitaraṃ prati ||
12.331.62
so'bhivādya mahātmānaṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ munim |
śukaḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā kṛṣṇamāpṛṣṭavānmunim ||
12.331.63
śrutvā carṣistadvacanaṃ śukasya prīto mahātmā punarāha cainam |
bho bho putra sthīyatāṃ tāvadadya yāvaccakṣuḥ prīṇayāmi tvadarthe ||
12.331.64
nirapekṣaḥ śuko bhūtvā ni:sneho muktasaṃśayaḥ |
mokṣamevānusañcintya gamanāya mano dadhe ||
12.331.65
pitaraṃ samparityajya jagāma munisattamaḥ |
kailāsapṛṣṭhaṃ vipulaṃ siddhasaṅghaniṣevitam ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Āryacarita — Sanskrit
- Rājanītiratnākara — Caṇḍeśvara Ṭhakkura, Sanskrit