Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.1: Dānadharmaparva

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.1

Language
Sanskrit

Dānadharmaparva

13.1.1

yudhiṣṭhira uvāca |
śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha |
na ca me hṛdaye śāntirasti śrutvedamīdṛśam ||

13.1.2

asminnarthe bahuvidhā śāntiruktā pitāmaha |
svakṛte kā nu śāntiḥ syācchamādbahuvidhādapi ||

13.1.3

śarācitaśarīraṃ hi tīvravraṇamudīkṣya ca |
śarma nopalabhe vīra duṣkṛtānyeva cintayan ||

13.1.4

rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalam |
tvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsvivāmbujam ||

13.1.5

ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu matkṛte yatpitāmahaḥ |
imāmavasthāṃ gamitaḥ pratyamitrai raṇājire ||

13.1.6

tathā cānye nṛpatayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ |
matkṛte nidhanaṃ prāptāḥ kiṃ nu kaṣṭataraṃ tataḥ ||

13.1.7

vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāśca kālamanyuvaśaṅgatāḥ |
kṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa ||

13.1.8

idaṃ tu dhārtarāṣṭrasya śreyo manye janādhipa |
imāmavasthāṃ samprāptaṃ yadasau tvāṃ na paśyati ||

13.1.9

so'haṃ tava hyantakaraḥ suhṛdvadhakarastathā |
na śāntimadhigacchāmi paśyaṃstvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau ||

13.1.10

duryodhano hi samare sahasainyaḥ sahānujaḥ |
nihataḥ kṣatradharme'smindurātmā kulapāṃsanaḥ ||

13.1.11

na sa paśyati duṣṭātmā tvāmadya patitaṃ kṣitau |
ataḥ śreyo mṛtaṃ manye neha jīvitamātmanaḥ ||

13.1.12

ahaṃ hi samare vīra gamitaḥ śatrubhiḥ kṣayam |
abhaviṣyaṃ yadi purā saha bhrātṛbhiracyuta ||

13.1.13

na tvāmevaṃ suduḥkhārtamadrākṣaṃ sāyakārditam |
nūnaṃ hi pāpakarmāṇo dhātrā sṛṣṭāḥ sma he nṛpa ||

13.1.14

anyasminnapi loke vai yathā mucyema kilbiṣāt |
tathā praśādhi māṃ rājan mama cedicchasi priyam ||

13.1.15

bhīṣma uvāca | paratantraṃ kathaṃ hetumātmānamanupaśyasi |
karmaṇāṃ hi mahābhāga sūkṣmaṃ hyetadatīndriyam ||

13.1.16

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ ||

13.1.17

gautamī nāma kaunteya sthavirā śamasaṃyutā |
sarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putramapaśyadgatacetanam ||

13.1.18

atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpamamarṣitaḥ |
lubdhako'rjunako nāma gautamyāḥ samupānayat ||

13.1.19

sa cābravīdayaṃ te sa putrahā pannagādhamaḥ |
brūhi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā ||

13.1.20

agnau prakṣipyatāmeṣa cchidyatāṃ khaṇḍaśo'pi vā |
na hyayaṃ bālahā pāpaściraṃ jīvitumarhati ||

13.1.21

gautamyuvāca |
visṛjainamabuddhistvamavadhyo'rjunaka tvayā |
ko hyātmānaṃ guruṃ kuryāt prāptavyamavicintayan ||

13.1.22

plavante dharmalaghavo loka'mbhasi yathā plavāḥ |
majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannamivodake ||

13.1.23

hatvā cainaṃ nāmṛtaḥ syādayaṃ me jīvatyasminko'tyayaḥ syādayaṃ te |
asyotsarge prāṇayuktasya jantormṛtyorlokaṃ ko nu gacchedanantam ||

13.1.24

lubdhaka uvāca | jānāmyahaṃ devi guṇāguṇajñe sarvārtiyuktā guravo bhavanti |
svasthasyaite tūpadeśā bhavanti tasmātkṣudraṃ sarpamenaṃ haniṣye ||

13.1.25

śamārthinaḥ kālagatiṃ vadanti sadyaḥ śucaṃ tvarthavidastyajanti |
śreyaḥkṣayaṃ śocati nityamohāttasmācchucaṃ muñca hate bhujaṅge ||

13.1.26

gautamyuvāca |
ārtirnaivaṃ vidyate'smadvidhānāṃ dharmātmānaḥ sarvadā sajjanā hi |
nityāyasto bālako'pyasya tasmādīśe nāhaṃ pannagasya pramāthe ||

13.1.27

na brāhmaṇānāṃ kopo'sti kutaḥ kopācca yātanām |
mārdavātkṣamyatāṃ sādho mucyatāmeṣa pannagaḥ ||

13.1.28

lubdhaka uvāca | hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaḥ syāllabhyo lābhyaḥ syādbalibhyaḥ praśastaḥ |
kālāllābho yastu satyo bhaveta śreyolābhaḥ kutsite'sminna te syāt ||

13.1.29

gautamyuvāca |
kā nu prāptirgṛhya śatruṃ nihatya kā kāmāptiḥ prāpya śatruṃ na muktvā |
kasmātsaumyāhaṃ na kṣame no bhujaṅge mokṣārthaṃ vā kasya hetorna kuryām ||

13.1.30

lubdhaka uvāca | asmādekādbahavo rakṣitavyā naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ |
kṛtāgasaṃ dharmavidastyajanti sarīsṛpaṃ pāpamimaṃ jahi tvam ||

13.1.31

gautamyuvāca |
nāsmin hate pannage putrako me samprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai |
guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye tasmātsarpaṃ lubdhaka muñca jīvam ||

13.1.32

lubdhaka uvāca | vṛtraṃ hatvā devarāṭ śreṣṭhabhāgvai yajñaṃ hatvā bhāgamavāpa caiva |
śūlī devo devavṛttaṃ cara tvaṃ kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūtte viśaṅkā ||

13.1.33

bhīṣma uvāca | asakṛtprocyamānā'pi gautamī bhujagaṃ prati |
lubdhakena mahābhāgā pāpe naivākaronmatim ||

13.1.34

īṣaducchvasamānastu kṛcchrātsaṃstabhya pannagaḥ |
utsasarjaṃ giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ ||

13.1.35

sarpa uvāca | ko nvarjunaka doṣo'tra vidyate mama bāliśa |
asvatantraṃ hi māṃ mṛtyurvivaśaṃ yadacūcudat ||

13.1.36

tasyāyaṃ vacanāddaṣṭo na kopena na kāmyayā |
tasya tatkilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kilbiṣam ||

13.1.37

lubdhaka uvāca | yadyanyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubham |
kāraṇaṃ vai tvamapyatra tasmāttvamapi kilbiṣī ||

13.1.38

mṛtpātrasya kriyāyāṃ hi daṇḍacakrādayo yathā |
kāraṇatve prakalpyante tathā tvamapi pannaga ||

13.1.39

kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga |
ātmānaṃ kāraṇaṃ hyatra tvamākhyāsi bhujaṅgama ||

13.1.40

sarpa uvāca | sarva ete hyasvavaśā daṇḍacakrāda‌yo yathā |
tathā'hamapi tasmānme naiṣa doṣo matastava ||

13.1.41

athavā matametatte te'pyanyonyaprayojakāḥ |
kāryakāraṇasandeho bhavatyanyonyacodanāt ||

13.1.42

evaṃ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣī |
kilbiṣaṃ samavāye syānmanyase yadi kilbiṣam ||

13.1.43

lubdhaka uvāca | kāraṇaṃ yadi na syādvai na kartā syāstvamapyuta |
vināśakāraṇaṃ tvaṃ ca tasmādvadhyo'si me mataḥ ||

13.1.44

asatyapi kṛte kārye neha pannaga lipyate |
tasmānnātraiva hetuḥ syādvadhyaḥ kiṃ bahu manyase ||

13.1.45

sarpa uvāca | kāryābhāve kriyā na syātsatyasatyapi kāraṇe |
tasmātsame'sminhetau me vācyo heturviśeṣataḥ ||

13.1.46

yadyahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ |
anyaḥ prayoge syādatra kilbiṣī jantunāśane ||

13.1.47

lubdhaka uvāca | vadhyastvaṃ mama durbuddhe bālaghātī nṛśaṃsakṛt |
bhāṣase kiṃ bahu punarvadhyaḥ sanpannagādhama ||

13.1.48

sarpa uvāca | yathā havīṃṣi juhvānā mukhe vai lubdhakartvijaḥ |
na phalaṃ prāpnuvantyatra phalayoge tathā hyaham ||

13.1.49

bhīṣma uvāca | tathā bruvati tasmiṃstu pannage mṛtyucodite |
ājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīdidam ||

13.1.50

mṛtyuruvāca | pracodito'haṃ kālena pannaga tvāmacūcudam |
vināśaheturnāsya tvamahaṃ na prāṇinaḥ śiśoḥ ||

13.1.51

yathā vāyurjaladharānvikarṣati tatastataḥ |
tadvajjaladavatsarpa kālasyāhaṃ vaśānugaḥ ||

13.1.52

sāttvikā rājasāścaiva tāmasā ye ca kecana |
bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartante ha jantuṣu ||

13.1.53

jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva divi vā yadi vā bhuvi |
sarve kālātmakāḥ sarpa kālātmakamidaṃ jagat ||

13.1.54

pravṛttayaśca loke'smiṃstathaiva ca nivṛttayaḥ |
tāsāṃ vikṛtayā yāśca sarvaṃ kālātmakaṃ smṛtam ||

13.1.55

ādityaścandramā viṣṇurāpo vāyuḥ śatakratuḥ |
agniḥ khaṃ pṛthivī mitraḥ parjanyo vasavo'ditiḥ ||

13.1.56

saritaḥ sāgarāścaiva bhāvābhāvau ca pannaga |
sarve kālena sṛjyante hīyante ca punaḥ punaḥ ||

13.1.57

evaṃ jñātvā kathaṃ māṃ tvaṃ sadoṣaṃ sarpa manyase |
atha caivaṅgate doṣe mayi tvamapi doṣavān ||

13.1.58

sarpa uvāca | nirdoṣaṃ doṣavantaṃ vā na tvāṃ mṛtyo bravīmyaham |
tvayā'haṃ codita iti bravīmyetāvadeva tu ||

13.1.59

yadi kāle tu doṣo'sti yadi tatrāpi neṣyate |
doṣo naiva parīkṣyo me na hyatrādhikṛtā vayam ||

13.1.60

nirmokṣastvasya doṣasya mayā kāryā yathā tathā |
mṛtyorapi na doṣaḥ syāditi me'tra prayojanam ||

13.1.61

bhīṣma uvāca | sarpo'thārjunakaṃ prāha śrutaṃ te mṛtyubhāṣitam |
nānāgasaṃ māṃ pāśena santāpayitumarhasi ||

13.1.62

lubdhaka uvāca | mṛtyoḥ śrutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṅgama |
naiva tāvadadoṣatvaṃ bhavati tvayi pannaga ||

13.1.63

mṛtyustvaṃ caiva heturhi bālasyāsya vināśane |
ubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇamakāraṇam ||

13.1.64

dhiṅmṛtyuṃ ca durātmānaṃ krūraṃ duḥkhakaraṃ satām |
tvāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi pāpaṃ pāpasya kāraṇam ||

13.1.65

mṛtyuruvāca | vivaśau kālavaśagāvāvāṃ nirdiṣṭakāriṇau |
nāvāṃ doṣeṇa gantavyau yadi samyakprapaśyasi ||

13.1.66

lubdhaka uvāca | yuvāmubhau kālavaśau yadi me mṛtyupannagau |
harṣakrodhau yathā syātāmetadicchāmi veditum ||

13.1.67

mṛtyuruvāca | yā kācideva ceṣṭā spātsarvā kālapracoditā |
pūrvamevaitaduktaṃ hi mayā lubdhaka kālataḥ ||

13.1.68

tasmādubhau kālavaśāvāvāṃ nirdiṣṭakāriṇau |
nāvāṃ doṣeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhicit ||

13.1.69

bhīṣma uvāca | athopagamya kālastu tasmin dharmārthasaṃśaye |
abravītpannagaṃ mṛtyuṃ lubdhaṃ cārjunakaṃ tathā ||

13.1.70

kāla uvāca | na hyahaṃ nāvyayaṃ mṛtyurnāyaṃ lubdhaka pannagaḥ |
kilbiṣī jantumaraṇe na vayaṃ hi prayojakāḥ ||

13.1.71

akarodyadayaṃ karma tanno'rjunaka codakam |
vināśaheturnānyo'sya vadhyate'yaṃ svakarmaṇā ||

13.1.72

yadanena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥ |
vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam ||

13.1.73

karmadāyādavām̐llokaḥ karmasambandhalakṣaṇaḥ |
karmāṇi codayantīha yathā'nyonyaṃ tathā vayam ||

13.1.74

yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yadyadicchati |
evamātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate ||

13.1.75

yathā cchāyātapau nityaṃ susambaddhau nirantaram |
tathā karma ca kartā ca sambaddhāvātmakarmabhiḥ ||

13.1.76

evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyurna sarpo na tathā bhavān |
na ceyaṃ brāhmaṇī vṛddhā śiśurevātra kāraṇam ||

13.1.77

tasmiṃstathā buvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nṛpa |
svakarmapratyayām̐llokānmatvā'rjunakamabravīt ||

13.1.78

gautamyuvāca |
naiva kālo na bhujago na mṛtyuriha kāraṇam |
svakarmabhirayaṃ bālaḥ kālena nidhanaṃ gataḥ ||

13.1.79

mayā ca tatkṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥ |
yātu kālastathā mṛtyurmuñcārjunaka pannagam ||

13.1.80

bhīṣma uvāca | tato yathāgataṃ jagmurmṛtyuḥ kālo'tha pannagaḥ |
abhūdviśoko'rjunako viśokā caiva gautamī ||

13.1.81

etacchrutvā śamaṃ gaccha mā bhūḥ śokaparo nṛpa |
svakarmapratyayām̐llokān sarve gacchanti vai nṛpa ||

13.1.82

naiva tvayā kṛtaṃ karma nāpi duryodhanena vai |
kālenaitatkṛtaṃ viddhi nihatā yena pārthivāḥ ||

13.1.83

vaiśampāyana uvāca | ityetadvacanaṃ śrutvā babhūva vigatajvaraḥ |
yudhiṣṭhiro mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavit ||

Other recensions (1)