The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.1: Dānadharmaparva
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.1
- Language
- Sanskrit
Dānadharmaparva
13.1.1
yudhiṣṭhira uvāca |
śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha |
na ca me hṛdaye śāntirasti śrutvedamīdṛśam ||
13.1.2
asminnarthe bahuvidhā śāntiruktā pitāmaha |
svakṛte kā nu śāntiḥ syācchamādbahuvidhādapi ||
13.1.3
śarācitaśarīraṃ hi tīvravraṇamudīkṣya ca |
śarma nopalabhe vīra duṣkṛtānyeva cintayan ||
13.1.4
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalam |
tvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsvivāmbujam ||
13.1.5
ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu matkṛte yatpitāmahaḥ |
imāmavasthāṃ gamitaḥ pratyamitrai raṇājire ||
13.1.6
tathā cānye nṛpatayaḥ sahaputrāḥ sabāndhavāḥ |
matkṛte nidhanaṃ prāptāḥ kiṃ nu kaṣṭataraṃ tataḥ ||
13.1.7
vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāśca kālamanyuvaśaṅgatāḥ |
kṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa ||
13.1.8
idaṃ tu dhārtarāṣṭrasya śreyo manye janādhipa |
imāmavasthāṃ samprāptaṃ yadasau tvāṃ na paśyati ||
13.1.9
so'haṃ tava hyantakaraḥ suhṛdvadhakarastathā |
na śāntimadhigacchāmi paśyaṃstvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau ||
13.1.10
duryodhano hi samare sahasainyaḥ sahānujaḥ |
nihataḥ kṣatradharme'smindurātmā kulapāṃsanaḥ ||
13.1.11
na sa paśyati duṣṭātmā tvāmadya patitaṃ kṣitau |
ataḥ śreyo mṛtaṃ manye neha jīvitamātmanaḥ ||
13.1.12
ahaṃ hi samare vīra gamitaḥ śatrubhiḥ kṣayam |
abhaviṣyaṃ yadi purā saha bhrātṛbhiracyuta ||
13.1.13
na tvāmevaṃ suduḥkhārtamadrākṣaṃ sāyakārditam |
nūnaṃ hi pāpakarmāṇo dhātrā sṛṣṭāḥ sma he nṛpa ||
13.1.14
anyasminnapi loke vai yathā mucyema kilbiṣāt |
tathā praśādhi māṃ rājan mama cedicchasi priyam ||
13.1.15
bhīṣma uvāca | paratantraṃ kathaṃ hetumātmānamanupaśyasi |
karmaṇāṃ hi mahābhāga sūkṣmaṃ hyetadatīndriyam ||
13.1.16
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
saṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhakapannagaiḥ ||
13.1.17
gautamī nāma kaunteya sthavirā śamasaṃyutā |
sarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putramapaśyadgatacetanam ||
13.1.18
atha taṃ snāyupāśena baddhvā sarpamamarṣitaḥ |
lubdhako'rjunako nāma gautamyāḥ samupānayat ||
13.1.19
sa cābravīdayaṃ te sa putrahā pannagādhamaḥ |
brūhi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā ||
13.1.20
agnau prakṣipyatāmeṣa cchidyatāṃ khaṇḍaśo'pi vā |
na hyayaṃ bālahā pāpaściraṃ jīvitumarhati ||
13.1.21
gautamyuvāca |
visṛjainamabuddhistvamavadhyo'rjunaka tvayā |
ko hyātmānaṃ guruṃ kuryāt prāptavyamavicintayan ||
13.1.22
plavante dharmalaghavo loka'mbhasi yathā plavāḥ |
majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannamivodake ||
13.1.23
hatvā cainaṃ nāmṛtaḥ syādayaṃ me jīvatyasminko'tyayaḥ syādayaṃ te |
asyotsarge prāṇayuktasya jantormṛtyorlokaṃ ko nu gacchedanantam ||
13.1.24
lubdhaka uvāca | jānāmyahaṃ devi guṇāguṇajñe sarvārtiyuktā guravo bhavanti |
svasthasyaite tūpadeśā bhavanti tasmātkṣudraṃ sarpamenaṃ haniṣye ||
13.1.25
śamārthinaḥ kālagatiṃ vadanti sadyaḥ śucaṃ tvarthavidastyajanti |
śreyaḥkṣayaṃ śocati nityamohāttasmācchucaṃ muñca hate bhujaṅge ||
13.1.26
gautamyuvāca |
ārtirnaivaṃ vidyate'smadvidhānāṃ dharmātmānaḥ sarvadā sajjanā hi |
nityāyasto bālako'pyasya tasmādīśe nāhaṃ pannagasya pramāthe ||
13.1.27
na brāhmaṇānāṃ kopo'sti kutaḥ kopācca yātanām |
mārdavātkṣamyatāṃ sādho mucyatāmeṣa pannagaḥ ||
13.1.28
lubdhaka uvāca | hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaḥ syāllabhyo lābhyaḥ syādbalibhyaḥ praśastaḥ |
kālāllābho yastu satyo bhaveta śreyolābhaḥ kutsite'sminna te syāt ||
13.1.29
gautamyuvāca |
kā nu prāptirgṛhya śatruṃ nihatya kā kāmāptiḥ prāpya śatruṃ na muktvā |
kasmātsaumyāhaṃ na kṣame no bhujaṅge mokṣārthaṃ vā kasya hetorna kuryām ||
13.1.30
lubdhaka uvāca | asmādekādbahavo rakṣitavyā naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ |
kṛtāgasaṃ dharmavidastyajanti sarīsṛpaṃ pāpamimaṃ jahi tvam ||
13.1.31
gautamyuvāca |
nāsmin hate pannage putrako me samprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai |
guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye tasmātsarpaṃ lubdhaka muñca jīvam ||
13.1.32
lubdhaka uvāca | vṛtraṃ hatvā devarāṭ śreṣṭhabhāgvai yajñaṃ hatvā bhāgamavāpa caiva |
śūlī devo devavṛttaṃ cara tvaṃ kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūtte viśaṅkā ||
13.1.33
bhīṣma uvāca | asakṛtprocyamānā'pi gautamī bhujagaṃ prati |
lubdhakena mahābhāgā pāpe naivākaronmatim ||
13.1.34
īṣaducchvasamānastu kṛcchrātsaṃstabhya pannagaḥ |
utsasarjaṃ giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ ||
13.1.35
sarpa uvāca | ko nvarjunaka doṣo'tra vidyate mama bāliśa |
asvatantraṃ hi māṃ mṛtyurvivaśaṃ yadacūcudat ||
13.1.36
tasyāyaṃ vacanāddaṣṭo na kopena na kāmyayā |
tasya tatkilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kilbiṣam ||
13.1.37
lubdhaka uvāca | yadyanyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubham |
kāraṇaṃ vai tvamapyatra tasmāttvamapi kilbiṣī ||
13.1.38
mṛtpātrasya kriyāyāṃ hi daṇḍacakrādayo yathā |
kāraṇatve prakalpyante tathā tvamapi pannaga ||
13.1.39
kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga |
ātmānaṃ kāraṇaṃ hyatra tvamākhyāsi bhujaṅgama ||
13.1.40
sarpa uvāca | sarva ete hyasvavaśā daṇḍacakrādayo yathā |
tathā'hamapi tasmānme naiṣa doṣo matastava ||
13.1.41
athavā matametatte te'pyanyonyaprayojakāḥ |
kāryakāraṇasandeho bhavatyanyonyacodanāt ||
13.1.42
evaṃ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣī |
kilbiṣaṃ samavāye syānmanyase yadi kilbiṣam ||
13.1.43
lubdhaka uvāca | kāraṇaṃ yadi na syādvai na kartā syāstvamapyuta |
vināśakāraṇaṃ tvaṃ ca tasmādvadhyo'si me mataḥ ||
13.1.44
asatyapi kṛte kārye neha pannaga lipyate |
tasmānnātraiva hetuḥ syādvadhyaḥ kiṃ bahu manyase ||
13.1.45
sarpa uvāca | kāryābhāve kriyā na syātsatyasatyapi kāraṇe |
tasmātsame'sminhetau me vācyo heturviśeṣataḥ ||
13.1.46
yadyahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ |
anyaḥ prayoge syādatra kilbiṣī jantunāśane ||
13.1.47
lubdhaka uvāca | vadhyastvaṃ mama durbuddhe bālaghātī nṛśaṃsakṛt |
bhāṣase kiṃ bahu punarvadhyaḥ sanpannagādhama ||
13.1.48
sarpa uvāca | yathā havīṃṣi juhvānā mukhe vai lubdhakartvijaḥ |
na phalaṃ prāpnuvantyatra phalayoge tathā hyaham ||
13.1.49
bhīṣma uvāca | tathā bruvati tasmiṃstu pannage mṛtyucodite |
ājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīdidam ||
13.1.50
mṛtyuruvāca | pracodito'haṃ kālena pannaga tvāmacūcudam |
vināśaheturnāsya tvamahaṃ na prāṇinaḥ śiśoḥ ||
13.1.51
yathā vāyurjaladharānvikarṣati tatastataḥ |
tadvajjaladavatsarpa kālasyāhaṃ vaśānugaḥ ||
13.1.52
sāttvikā rājasāścaiva tāmasā ye ca kecana |
bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartante ha jantuṣu ||
13.1.53
jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva divi vā yadi vā bhuvi |
sarve kālātmakāḥ sarpa kālātmakamidaṃ jagat ||
13.1.54
pravṛttayaśca loke'smiṃstathaiva ca nivṛttayaḥ |
tāsāṃ vikṛtayā yāśca sarvaṃ kālātmakaṃ smṛtam ||
13.1.55
ādityaścandramā viṣṇurāpo vāyuḥ śatakratuḥ |
agniḥ khaṃ pṛthivī mitraḥ parjanyo vasavo'ditiḥ ||
13.1.56
saritaḥ sāgarāścaiva bhāvābhāvau ca pannaga |
sarve kālena sṛjyante hīyante ca punaḥ punaḥ ||
13.1.57
evaṃ jñātvā kathaṃ māṃ tvaṃ sadoṣaṃ sarpa manyase |
atha caivaṅgate doṣe mayi tvamapi doṣavān ||
13.1.58
sarpa uvāca | nirdoṣaṃ doṣavantaṃ vā na tvāṃ mṛtyo bravīmyaham |
tvayā'haṃ codita iti bravīmyetāvadeva tu ||
13.1.59
yadi kāle tu doṣo'sti yadi tatrāpi neṣyate |
doṣo naiva parīkṣyo me na hyatrādhikṛtā vayam ||
13.1.60
nirmokṣastvasya doṣasya mayā kāryā yathā tathā |
mṛtyorapi na doṣaḥ syāditi me'tra prayojanam ||
13.1.61
bhīṣma uvāca | sarpo'thārjunakaṃ prāha śrutaṃ te mṛtyubhāṣitam |
nānāgasaṃ māṃ pāśena santāpayitumarhasi ||
13.1.62
lubdhaka uvāca | mṛtyoḥ śrutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṅgama |
naiva tāvadadoṣatvaṃ bhavati tvayi pannaga ||
13.1.63
mṛtyustvaṃ caiva heturhi bālasyāsya vināśane |
ubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇamakāraṇam ||
13.1.64
dhiṅmṛtyuṃ ca durātmānaṃ krūraṃ duḥkhakaraṃ satām |
tvāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi pāpaṃ pāpasya kāraṇam ||
13.1.65
mṛtyuruvāca | vivaśau kālavaśagāvāvāṃ nirdiṣṭakāriṇau |
nāvāṃ doṣeṇa gantavyau yadi samyakprapaśyasi ||
13.1.66
lubdhaka uvāca | yuvāmubhau kālavaśau yadi me mṛtyupannagau |
harṣakrodhau yathā syātāmetadicchāmi veditum ||
13.1.67
mṛtyuruvāca | yā kācideva ceṣṭā spātsarvā kālapracoditā |
pūrvamevaitaduktaṃ hi mayā lubdhaka kālataḥ ||
13.1.68
tasmādubhau kālavaśāvāvāṃ nirdiṣṭakāriṇau |
nāvāṃ doṣeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhicit ||
13.1.69
bhīṣma uvāca | athopagamya kālastu tasmin dharmārthasaṃśaye |
abravītpannagaṃ mṛtyuṃ lubdhaṃ cārjunakaṃ tathā ||
13.1.70
kāla uvāca | na hyahaṃ nāvyayaṃ mṛtyurnāyaṃ lubdhaka pannagaḥ |
kilbiṣī jantumaraṇe na vayaṃ hi prayojakāḥ ||
13.1.71
akarodyadayaṃ karma tanno'rjunaka codakam |
vināśaheturnānyo'sya vadhyate'yaṃ svakarmaṇā ||
13.1.72
yadanena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥ |
vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam ||
13.1.73
karmadāyādavām̐llokaḥ karmasambandhalakṣaṇaḥ |
karmāṇi codayantīha yathā'nyonyaṃ tathā vayam ||
13.1.74
yathā mṛtpiṇḍataḥ kartā kurute yadyadicchati |
evamātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate ||
13.1.75
yathā cchāyātapau nityaṃ susambaddhau nirantaram |
tathā karma ca kartā ca sambaddhāvātmakarmabhiḥ ||
13.1.76
evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyurna sarpo na tathā bhavān |
na ceyaṃ brāhmaṇī vṛddhā śiśurevātra kāraṇam ||
13.1.77
tasmiṃstathā buvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nṛpa |
svakarmapratyayām̐llokānmatvā'rjunakamabravīt ||
13.1.78
gautamyuvāca |
naiva kālo na bhujago na mṛtyuriha kāraṇam |
svakarmabhirayaṃ bālaḥ kālena nidhanaṃ gataḥ ||
13.1.79
mayā ca tatkṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥ |
yātu kālastathā mṛtyurmuñcārjunaka pannagam ||
13.1.80
bhīṣma uvāca | tato yathāgataṃ jagmurmṛtyuḥ kālo'tha pannagaḥ |
abhūdviśoko'rjunako viśokā caiva gautamī ||
13.1.81
etacchrutvā śamaṃ gaccha mā bhūḥ śokaparo nṛpa |
svakarmapratyayām̐llokān sarve gacchanti vai nṛpa ||
13.1.82
naiva tvayā kṛtaṃ karma nāpi duryodhanena vai |
kālenaitatkṛtaṃ viddhi nihatā yena pārthivāḥ ||
13.1.83
vaiśampāyana uvāca | ityetadvacanaṃ śrutvā babhūva vigatajvaraḥ |
yudhiṣṭhiro mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavit ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit