The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.16
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.16
- Language
- Sanskrit
13.16.1
upamanyuruvāca |
ṛṣirāsītkṛte tāta taṇḍirityeva viśrutaḥ |
daśavarṣasahasrāṇi tena devaḥ samādhinā ||
13.16.2
ārādhito'bhūdbhaktena tasyodarkaṃ niśāmaya |
sa dṛṣṭavānmahādevamastauṣīcca stavairvibhum ||
13.16.3
iti taṇḍistapoyogātparamātmānamavyayam |
cintayitvā mahātmānamidamāha suvismitaḥ ||
13.16.4
yaṃ paṭhanti sadā sāṅkhyāścintayanti ca yoginaḥ |
paraṃ pradhānaṃ puruṣamadhiṣṭhātāramīśvaram ||
13.16.5
utpattau ca vināśe ca kāraṇaṃ yaṃ vidurbudhāḥ |
devāsuramunīnāṃ ca paraṃ yasmānna vidyate ||
13.16.6
ajaṃ tamahamīśānamanādinidhanaṃ prabhum |
atyantasukhinaṃ devamanaghaṃ śaraṇaṃ vraje ||
13.16.7
evaṃ bruvanneva tadā dadarśa tapasāṃ nidhim |
tamavyayamanaupamyamacintyaṃ śāśvataṃ dhruvam ||
13.16.8
niṣkalaṃ sakalaṃ brahma nirguṇaṃ guṇagocaram |
yogināṃ paramānandamakṣaraṃ mokṣasañjñitam ||
13.16.9
manorindrāgnimarutāṃ viśvasya brahmaṇo gatim |
agrāhyamacalaṃ śuddhaṃ buddhigrāhyaṃ manomayam ||
13.16.10
durvijñeyamasaṅkhyeyaṃ duṣprāpamakṛtātmabhiḥ |
yoniṃ viśvasya jagatastamasaḥ parataḥ param ||
13.16.11
yaḥ prāṇavantamātmānaṃ jyotirjīvasthitaṃ manaḥ |
taṃ devaṃ darśanākāṅkṣī bahūnvarṣagaṇānṛṣiḥ ||
13.16.12
tapasyugre sthito bhūtvā dṛṣṭvā tuṣṭāva ceśvaram |
taṇḍiruvāca |
pavitrāṇāṃ pavitrastvaṃ gatirgatimatāṃ vara ||
13.16.13
atyugraṃ tejasāṃ tejastapasāṃ paramaṃ tapaḥ |
viśvāvasuhiraṇyākṣapuruhūtanamaskṛta ||
13.16.14
bhūrikalyāṇada vibho paraṃ satyaṃ namo'stu te |
jātīmaraṇabhīrūṇāṃ yatīnāṃ yatatāṃ vibho ||
13.16.15
nirvāṇada sahasrāṃśo namaste'stu sukhāśraya |
brahmā śatakraturviṣṇurviśvedevā maharṣayaḥ ||
13.16.16
na vidustvāṃ tu tattvena kuto vetsyāmahe vayam |
tvattaḥ pravartate sarvaṃ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam ||
13.16.17
kālākhyaḥ puruṣākhyaśca brahmākhyaśca tvameva hi |
tanavaste smṛtāstisraḥ purāṇajñaiḥ surarṣibhiḥ ||
13.16.18
adhipauruṣamadhyātmamadhibhūtādhidaivatam |
adhilokādhivijñānamadhiyajñastvameva hi ||
13.16.19
tvāṃ viditvātmadehasthaṃ durvidaṃ daivatairapi |
vidvāṃso yānti nirmuktāḥ paraṃ bhāvamanāmayam ||
13.16.20
anicchatastava vibho janmamṛtyuranekataḥ |
dvāraṃ tu svargamokṣāṇāmākṣeptā tvaṃ dadāsi ca ||
13.16.21
tvaṃ vai svargaśca mokṣaśca kāmaḥ krodhastvameva ca |
sattvaṃ rajastamaścaiva adhaścordhvaṃ tvameva hi ||
13.16.22
brahmā bhavaśca viṣṇuśca skandendrau savitā yamaḥ |
varuṇendū manurdhātā vidhātā tvaṃ dhaneśvaraḥ ||
13.16.23
bhūrvāyuḥ salilāgniśca khaṃ vāgbuddhiḥ sthitirmatiḥ |
karma satyānṛte cobhe tvamevāsti ca nāsti ca ||
13.16.24
indriyāṇīndriyārthāśca prakṛtibhyaḥ paraṃ dhruvam |
viśvāviśvaparo bhāvaścintyācintyastvameva hi ||
13.16.25
yaccaitatparamaṃ brahma yacca tatparamaṃ padam |
yā gatiḥ sāṅkhyayogānāṃ sa bhavānnātra saṃśayaḥ ||
13.16.26
nūnamadya kṛtārthāḥ sma nūnaṃ prāptāḥ satāṃ gatim |
yāṃ gatiṃ prārthayantīha jñānanirmalabuddhayaḥ ||
13.16.27
aho mūḍhāḥ sma suciramimaṃ kālamacetasā |
yanna vidmaḥ paraṃ devaṃ śāśvataṃ yaṃ vidurbudhāḥ ||
13.16.28
seyamāsāditā sākṣāttvadbhaktirjanmabhirmayā |
bhaktānugrahakṛddevo yaṃ jñātvā'mṛtamaśrute ||
13.16.29
devāsuramunīnāṃ tu yacca guhyaṃ sanātanam |
guhāyāṃ nihitaṃ brahma durvijñeya munerapi ||
13.16.30
sa eṣa bhagavān devaḥ sarvakṛtsarvatomukhaḥ |
sarvātmā sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvaveditā ||
13.16.31
dehakuddehabhṛddehī dehabhugdehināṃ gatiḥ |
prāṇakṛtprāṇabhṛtprāṇī prāṇadaḥ prāṇināṃ gatiḥ ||
13.16.32
adhyātmagatiriṣṭānāṃ dhyāyināmātmavedinām |
apunarbhavakāmānāṃ yā gatiḥ so'yamīśvaraḥ ||
13.16.33
ayaṃ ca sarvabhūtānāṃ śubhāśubhagatipradaḥ |
ayaṃ ca janmamaraṇe vidadhyātsarvajantuṣu |
ayaṃ saṃsiddhikāmānāṃ yā gatiḥ so'yamīśvaraḥ ||
13.16.34
bhūrādyānsarvabhuvanānutpādya sadivaukasaḥ |
dadhāti devastanubhiraṣṭābhiryo bibharti ca ||
13.16.35
ataḥ pravartate sarvamasminsarvaṃ pratiṣṭhitam |
asmiṃśca pralayaṃ yāti ayamekaḥ sanātanaḥ ||
13.16.36
ayaṃ sa satyakāmānāṃ satyalokaḥ paraṃ satām |
apavargaśca muktānāṃ kaivalyaṃ cātmavedinām ||
13.16.37
ayaṃ brahmādibhiḥ siddhairguhāyāṃ gopitaḥ prabhuḥ |
devāsuramanuṣyāṇāmaprakāśo bhavediti ||
13.16.38
taṃ tvāṃ devāsuranarāstattvena na vidurbhavam |
mohitāḥ khalvanenaiva hṛdisthenāprakāśinā ||
13.16.39
ye cainaṃ pratipadyante bhaktiyogena bhāvitāḥ |
teṣāmevātmanā''tmānaṃ darśayatyeṣa hṛcchayaḥ ||
13.16.40
yaṃ jñātvā na punarjanma maraṇaṃ cāpi vidyate |
yaṃ viditvā paraṃ vedyaṃ veditavyaṃ na vidyate ||
13.16.41
yaṃ labdhvā paramaṃ lābhaṃ nādhikaṃ manyate budhaḥ |
yāṃ sūkṣmāṃ paramāṃ prāptiṃ gacchannavyayamakṣayam ||
13.16.42
yaṃ sāṅkhyā guṇatattvajñāḥ sāṅkhyaśāstraviśāradāḥ |
sūkṣmajñānatarāḥ sūkṣmaṃ jñātvā mucyanti bandhanaiḥ ||
13.16.43
yaṃ ca vedavido vedyaṃ vedānte ca pratiṣṭhitam |
prāṇāyāmaparā nityaṃ yaṃ viśanti japanti ca ||
13.16.44
oṅkārarathamāruhya te viśanti maheśvaram |
ayaṃ sa devayānānāmādityo dvāramucyate ||
13.16.45
ayaṃ ca pitṛyānānāṃ candramā dvāramucyate |
eṣa kāṣṭhā diśaścaiva saṃvatsarayugādi ca ||
13.16.46
divyādivyaḥ paro lābha ayane dakṣiṇottare |
enaṃ prajāpatiḥ pūrvamārādhya bahubhiḥ stavaiḥ ||
13.16.47
prajārthaṃ varayāmāsa nīlalohitasañjñitam |
ṛgbhiryamanuśāsanti tattve karmaṇi bahvṛcāḥ ||
13.16.48
yajurbhiryattridhā vedyaṃ juhvatyadhvaryavo'dhvare |
sāmabhiryaṃ ca gāyanti sāmagāḥ śuddhabuddhayaḥ ||
13.16.49
ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma stuvantyātharvaṇā dvijāḥ |
yajñasya paramā yoniḥ patiścāyaṃ paraḥ smṛtaḥ ||
13.16.50
rātryahaḥśrotranayanaḥ pakṣamāsaśirobhujaḥ |
ṛtuvīryastapodhairyo hyabdaguhyorupādavān ||
13.16.51
mṛtyuryamo hutāśaśca kālaḥ saṃhāravegavān |
kālasya paramā yoniḥ kālaścāyaṃ sanātanaḥ ||
13.16.52
candrādityau sanakṣatrau grahāśca saha vāyunā |
dhruvaḥ saptarṣayaścaiva bhuvanāḥ sapta eva ca ||
13.16.53
pradhānaṃ mahadadvyaktaṃ viśeṣāntaṃ savaikṛtam |
brahmādistambaparyantaṃ bhūtādi sadasacca yat ||
13.16.54
aṣṭau prakṛtayaścaiva prakṛtibhyaśca yaḥ paraḥ |
asya devasya yadbhāgaṃ kṛtsnaṃ samparivartate ||
13.16.55
etatparamamānandaṃ yattacchāśvatameva ca |
eṣā gatirviraktānāmeṣa bhāvaḥ paraḥ satām ||
13.16.56
etatpadamanudvignametadbrahma sanātanam |
śāstravedāṅgaviduṣāmetaddhyānaṃ paraṃ padam ||
13.16.57
iyaṃ sā paramā kāṣṭhā iyaṃ sā paramā kalā |
iyaṃ sā paramā siddhiriyaṃ sā paramā gatiḥ ||
13.16.58
iyaṃ sā paramā śāntiriyaṃ sā nirvṛtiḥ parā |
yaṃ prāpya kṛtakṛtyāḥ sma ityamanyanta yoginaḥ ||
13.16.59
iyaṃ tuṣṭiriyaṃ siddhiriyaṃ śrutiriyaṃ smṛtiḥ |
adhyātmagatiriṣṭānāṃ viduṣāṃ prāptiravyayā ||
13.16.60
yajatāṃ kāmayānānāṃ makhairvipuladakṣiṇaiḥ |
yā gatiryajñaśīlānāṃ sā gatistvaṃ na saṃśayaḥ ||
13.16.61
samyak yogajapaiḥ śāntirniyamairdehatāpanaiḥ |
tapyatāṃ yā gatirdeva paramā sā gatirbhavān ||
13.16.62
karmanyāsakṛtānāṃ ca viraktānāṃ tatastataḥ |
yā gatirbrahmasadane sā gatistvaṃ sanātana ||
13.16.63
apunarbhavakāmānāṃ vairāgye vartatāṃ ca yā |
prakṛtīnāṃ layānāṃ ca sā gatistvaṃ sanātana ||
13.16.64
jñānavijñānayuktānāṃ nirupākhyā nirañjanā |
kaivalyā yā gatirdeva paramā sā gatirbhavān ||
13.16.65
vedaśāstrapurāṇoktāḥ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ |
tvatprasādāddhi labhyante na labhyante'nyathā vibho ||
13.16.66
iti taṇḍistaporāśistuṣṭāveśānamātmanā |
jagau ca paramaṃ brahma yatpurā lokakṛjjagau ||
13.16.67
upamanyuruvāca |
evaṃ stuto mahādevastaṇḍinā brahmavādinā |
uvāca bhagavān deva umayā sahitaḥ prabhuḥ ||
13.16.68
brahmā śatakraturviṣṇurviśvedevā maharṣayaḥ |
na vidustvāmiti tatastuṣṭaḥ provāca taṃ śivaḥ ||
13.16.69
śrībhagavānuvāca |
akṣayaścāvyayaścaiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ |
yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ ||
13.16.70
ṛṣīṇāmabhigamyaśca sūtrakartā sutastava |
matprasādāddvijaśreṣṭha bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||
13.16.71
kaṃ vā kāmaṃ dadāmyadya brūhi yadvatsa kāṅkṣase |
prāñjaliḥ sa uvācedaṃ tvayi bhaktirdṛḍhā'stu me ||
13.16.72
upamanyuruvāca |
etān dattvā varāndevo vandyamānaḥ surarṣibhiḥ |
stūyamānaśca vibudhaistatraivāntaradhīyata ||
13.16.73
antarhite bhagavati sānuge yādaveśvara |
ṛṣirāśramamāgamya mamaitatproktavāniva ||
13.16.74
yāni ca prathitānyādau taṇḍirākhyātavānmama |
nāmāni mānavaśreṣṭha tāni tvaṃ śruṇu siddhaye ||
13.16.75
daśanāmasahasrāṇi deveṣvāha pitāmahaḥ |
sarvasya śāstreṣu tathā daśanāmaśatāni ca ||
13.16.76
guhyānīmāni nāmāni taṇḍirbhagavato'cyuta |
devaprasādāddeveśaḥ purā prāha mahātmane ||
Commentaries (5)
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Tattvānusaṃdhāna — Mahādeva Sarasvatī Vedāntin 1620, Sanskrit