Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.16

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.16

Language
Sanskrit

13.16.1

upamanyuruvāca |
ṛṣirāsītkṛte tāta taṇḍirityeva viśrutaḥ |
daśavarṣasahasrāṇi tena devaḥ samādhinā ||

13.16.2

ārādhito'bhūdbhaktena tasyodarkaṃ niśāmaya |
sa dṛṣṭavānmahādevamastauṣīcca stavairvibhum ||

13.16.3

iti taṇḍistapoyogātparamātmānamavyayam |
cintayitvā mahātmānamidamāha suvismitaḥ ||

13.16.4

yaṃ paṭhanti sadā sāṅkhyāścintayanti ca yoginaḥ |
paraṃ pradhānaṃ puruṣamadhiṣṭhātāramīśvaram ||

13.16.5

utpattau ca vināśe ca kāraṇaṃ yaṃ vidurbudhāḥ |
devāsuramunīnāṃ ca paraṃ yasmānna vidyate ||

13.16.6

ajaṃ tamahamīśānamanādinidhanaṃ prabhum |
atyantasukhinaṃ devamanaghaṃ śaraṇaṃ vraje ||

13.16.7

evaṃ bruvanneva tadā dadarśa tapasāṃ nidhim |
tamavyayamanaupamyamacintyaṃ śāśvataṃ dhruvam ||

13.16.8

niṣkalaṃ sakalaṃ brahma nirguṇaṃ guṇagocaram |
yogināṃ paramānandamakṣaraṃ mokṣasañjñitam ||

13.16.9

manorindrāgnimarutāṃ viśvasya brahmaṇo gatim |
agrāhyamacalaṃ śuddhaṃ buddhigrāhyaṃ manomayam ||

13.16.10

durvijñeyamasaṅkhyeyaṃ duṣprāpamakṛtātmabhiḥ |
yoniṃ viśvasya jagatastamasaḥ parataḥ param ||

13.16.11

yaḥ prāṇavantamātmānaṃ jyotirjīvasthitaṃ manaḥ |
taṃ devaṃ darśanākāṅkṣī bahūnvarṣagaṇānṛṣiḥ ||

13.16.12

tapasyugre sthito bhūtvā dṛṣṭvā tuṣṭāva ceśvaram |
taṇḍiruvāca |
pavitrāṇāṃ pavitrastvaṃ gatirgatimatāṃ vara ||

13.16.13

atyugraṃ tejasāṃ tejastapasāṃ paramaṃ tapaḥ |
viśvāvasuhiraṇyākṣapuruhūtanamaskṛta ||

13.16.14

bhūrikalyāṇada vibho paraṃ satyaṃ namo'stu te |
jātīmaraṇabhīrūṇāṃ yatīnāṃ yatatāṃ vibho ||

13.16.15

nirvāṇada sahasrāṃśo namaste'stu sukhāśraya |
brahmā śatakraturviṣṇurviśvedevā maharṣayaḥ ||

13.16.16

na vidustvāṃ tu tattvena kuto vetsyāmahe vayam |
tvattaḥ pravartate sarvaṃ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam ||

13.16.17

kālākhyaḥ puruṣākhyaśca brahmākhyaśca tvameva hi |
tanavaste smṛtāstisraḥ purāṇajñaiḥ surarṣibhiḥ ||

13.16.18

adhipauruṣamadhyātmamadhibhūtādhidaivatam |
adhilokādhivijñānamadhiyajñastvameva hi ||

13.16.19

tvāṃ viditvātmadehasthaṃ durvidaṃ daivatairapi |
vidvāṃso yānti nirmuktāḥ paraṃ bhāvamanāmayam ||

13.16.20

anicchatastava vibho janmamṛtyuranekataḥ |
dvāraṃ tu svargamokṣāṇāmākṣeptā tvaṃ dadāsi ca ||

13.16.21

tvaṃ vai svargaśca mokṣaśca kāmaḥ krodhastvameva ca |
sattvaṃ rajastamaścaiva adhaścordhvaṃ tvameva hi ||

13.16.22

brahmā bhavaśca viṣṇuśca skandendrau savitā yamaḥ |
varuṇendū manurdhātā vidhātā tvaṃ dhaneśvaraḥ ||

13.16.23

bhūrvāyuḥ salilāgniśca khaṃ vāgbuddhiḥ sthitirmatiḥ |
karma satyānṛte cobhe tvamevāsti ca nāsti ca ||

13.16.24

indriyāṇīndriyārthāśca prakṛtibhyaḥ paraṃ dhruvam |
viśvāviśvaparo bhāvaścintyācintyastvameva hi ||

13.16.25

yaccaitatparamaṃ brahma yacca tatparamaṃ padam |
yā gatiḥ sāṅkhyayogānāṃ sa bhavānnātra saṃśayaḥ ||

13.16.26

nūnamadya kṛtārthāḥ sma nūnaṃ prāptāḥ satāṃ gatim |
yāṃ gatiṃ prārthayantīha jñānanirmalabuddhayaḥ ||

13.16.27

aho mūḍhāḥ sma suciramimaṃ kālamacetasā |
yanna vidmaḥ paraṃ devaṃ śāśvataṃ yaṃ vidurbudhāḥ ||

13.16.28

seyamāsāditā sākṣāttvadbhaktirjanmabhirmayā |
bhaktānugrahakṛddevo yaṃ jñātvā'mṛtamaśrute ||

13.16.29

devāsuramunīnāṃ tu yacca guhyaṃ sanātanam |
guhāyāṃ nihitaṃ brahma durvijñeya munerapi ||

13.16.30

sa eṣa bhagavān devaḥ sarvakṛtsarvatomukhaḥ |
sarvātmā sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvaveditā ||

13.16.31

dehakuddehabhṛddehī dehabhugdehināṃ gatiḥ |
prāṇakṛtprāṇabhṛtprāṇī prāṇadaḥ prāṇināṃ gatiḥ ||

13.16.32

adhyātmagatiriṣṭānāṃ dhyāyināmātmavedinām |
apunarbhavakāmānāṃ yā gatiḥ so'yamīśvaraḥ ||

13.16.33

ayaṃ ca sarvabhūtānāṃ śubhāśubhagatipradaḥ |
ayaṃ ca janmamaraṇe vidadhyātsarvajantuṣu |
ayaṃ saṃsiddhikāmānāṃ yā gatiḥ so'yamīśvaraḥ ||

13.16.34

bhūrādyānsarvabhuvanānutpādya sadivaukasaḥ |
dadhāti devastanubhiraṣṭābhiryo bibharti ca ||

13.16.35

ataḥ pravartate sarvamasminsarvaṃ pratiṣṭhitam |
asmiṃśca pralayaṃ yāti ayamekaḥ sanātanaḥ ||

13.16.36

ayaṃ sa satyakāmānāṃ satyalokaḥ paraṃ satām |
apavargaśca muktānāṃ kaivalyaṃ cātmavedinām ||

13.16.37

ayaṃ brahmādibhiḥ siddhairguhāyāṃ gopitaḥ prabhuḥ |
devāsuramanuṣyāṇāmaprakāśo bhavediti ||

13.16.38

taṃ tvāṃ devāsuranarāstattvena na vidurbhavam |
mohitāḥ khalvanenaiva hṛdisthenāprakāśinā ||

13.16.39

ye cainaṃ pratipadyante bhaktiyogena bhāvitāḥ |
teṣāmevātmanā''tmānaṃ darśayatyeṣa hṛcchayaḥ ||

13.16.40

yaṃ jñātvā na punarjanma maraṇaṃ cāpi vidyate |
yaṃ viditvā paraṃ vedyaṃ veditavyaṃ na vidyate ||

13.16.41

yaṃ labdhvā paramaṃ lābhaṃ nādhikaṃ manyate budhaḥ |
yāṃ sūkṣmāṃ paramāṃ prāptiṃ gacchannavyayamakṣayam ||

13.16.42

yaṃ sāṅkhyā guṇatattvajñāḥ sāṅkhyaśāstraviśāradāḥ |
sūkṣmajñānatarāḥ sūkṣmaṃ jñātvā mucyanti bandhanaiḥ ||

13.16.43

yaṃ ca vedavido vedyaṃ vedānte ca pratiṣṭhitam |
prāṇāyāmaparā nityaṃ yaṃ viśanti japanti ca ||

13.16.44

oṅkārarathamāruhya te viśanti maheśvaram |
ayaṃ sa devayānānāmādityo dvāramucyate ||

13.16.45

ayaṃ ca pitṛyānānāṃ candramā dvāramucyate |
eṣa kāṣṭhā diśaścaiva saṃvatsarayugādi ca ||

13.16.46

divyādivyaḥ paro lābha ayane dakṣiṇottare |
enaṃ prajāpatiḥ pūrvamārādhya bahubhiḥ stavaiḥ ||

13.16.47

prajārthaṃ varayāmāsa nīlalohitasañjñitam |
ṛgbhiryamanuśāsanti tattve karmaṇi bahvṛcāḥ ||

13.16.48

yajurbhiryattridhā vedyaṃ juhvatyadhvaryavo'dhvare |
sāmabhiryaṃ ca gāyanti sāmagāḥ śuddhabuddhayaḥ ||

13.16.49

ṛtaṃ satyaṃ paraṃ brahma stuvantyātharvaṇā dvijāḥ |
yajñasya paramā yoniḥ patiścāyaṃ paraḥ smṛtaḥ ||

13.16.50

rātryahaḥśrotranayanaḥ pakṣamāsaśirobhujaḥ |
ṛtuvīryastapodhairyo hyabdaguhyorupāda‌vān ||

13.16.51

mṛtyuryamo hutāśaśca kālaḥ saṃhāravegavān |
kālasya paramā yoniḥ kālaścāyaṃ sanātanaḥ ||

13.16.52

candrādityau sanakṣatrau grahāśca saha vāyunā |
dhruvaḥ saptarṣayaścaiva bhuvanāḥ sapta eva ca ||

13.16.53

pradhānaṃ mahadadvyaktaṃ viśeṣāntaṃ savaikṛtam |
brahmādistambaparyantaṃ bhūtādi sadasacca yat ||

13.16.54

aṣṭau prakṛtayaścaiva prakṛtibhyaśca yaḥ paraḥ |
asya devasya yadbhāgaṃ kṛtsnaṃ samparivartate ||

13.16.55

etatparamamānandaṃ yattacchāśvatameva ca |
eṣā gatirviraktānāmeṣa bhāvaḥ paraḥ satām ||

13.16.56

etatpadamanudvignametadbrahma sanātanam |
śāstravedāṅgaviduṣāmetaddhyānaṃ paraṃ padam ||

13.16.57

iyaṃ sā paramā kāṣṭhā iyaṃ sā paramā kalā |
iyaṃ sā paramā siddhiriyaṃ sā paramā gatiḥ ||

13.16.58

iyaṃ sā paramā śāntiriyaṃ sā nirvṛtiḥ parā |
yaṃ prāpya kṛtakṛtyāḥ sma ityamanyanta yoginaḥ ||

13.16.59

iyaṃ tuṣṭiriyaṃ siddhiriyaṃ śrutiriyaṃ smṛtiḥ |
adhyātmagatiriṣṭānāṃ viduṣāṃ prāptiravyayā ||

13.16.60

yajatāṃ kāmayānānāṃ makhairvipuladakṣiṇaiḥ |
yā gatiryajñaśīlānāṃ sā gatistvaṃ na saṃśayaḥ ||

13.16.61

samyak yogajapaiḥ śāntirniyamairdehatāpanaiḥ |
tapyatāṃ yā gatirdeva paramā sā gatirbhavān ||

13.16.62

karmanyāsakṛtānāṃ ca viraktānāṃ tatastataḥ |
yā gatirbrahmasadane sā gatistvaṃ sanātana ||

13.16.63

apunarbhavakāmānāṃ vairāgye vartatāṃ ca yā |
prakṛtīnāṃ layānāṃ ca sā gatistvaṃ sanātana ||

13.16.64

jñānavijñānayuktānāṃ nirupākhyā nirañjanā |
kaivalyā yā gatirdeva paramā sā gatirbhavān ||

13.16.65

vedaśāstrapurāṇoktāḥ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ |
tvatprasādāddhi labhyante na labhyante'nyathā vibho ||

13.16.66

iti taṇḍistaporāśistuṣṭāveśānamātmanā |
jagau ca paramaṃ brahma yatpurā lokakṛjjagau ||

13.16.67

upamanyuruvāca |
evaṃ stuto mahādevastaṇḍinā brahmavādinā |
uvāca bhagavān deva umayā sahitaḥ prabhuḥ ||

13.16.68

brahmā śatakraturviṣṇurviśvedevā maharṣayaḥ |
na vidustvāmiti tatastuṣṭaḥ provāca taṃ śivaḥ ||

13.16.69

śrībhagavānuvāca |
akṣayaścāvyayaścaiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ |
yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ ||

13.16.70

ṛṣīṇāmabhigamyaśca sūtrakartā sutastava |
matprasādāddvijaśreṣṭha bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

13.16.71

kaṃ vā kāmaṃ dadāmyadya brūhi yadvatsa kāṅkṣase |
prāñjaliḥ sa uvācedaṃ tvayi bhaktirdṛḍhā'stu me ||

13.16.72

upamanyuruvāca |
etān dattvā varāndevo vandyamānaḥ surarṣibhiḥ |
stūyamānaśca vibudhaistatraivāntaradhīyata ||

13.16.73

antarhite bhagavati sānuge yādaveśvara |
ṛṣirāśramamāgamya mamaitatproktavāniva ||

13.16.74

yāni ca prathitānyādau taṇḍirākhyātavānmama |
nāmāni mānavaśreṣṭha tāni tvaṃ śruṇu siddhaye ||

13.16.75

daśanāmasahasrāṇi deveṣvāha pitāmahaḥ |
sarvasya śāstreṣu tathā daśanāmaśatāni ca ||

13.16.76

guhyānīmāni nāmāni taṇḍirbhagavato'cyuta |
devaprasādāddeveśaḥ purā prāha mahātmane ||

Commentaries (5)

Other recensions (1)

Linked texts (1)