The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.2
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.2
- Language
- Sanskrit
13.2.1
yudhiṣṭhira uvāca | pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
śrutaṃ me mahadākhyānamidaṃ matimatāṃ vara ||
13.2.2
bhūyastu śrotumicchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa |
kathyamānaṃ tvayā kiñcittanme vyākhyātumarhasi ||
13.2.3
kena mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ |
ityetatsarvamācakṣva tattvenāpi ca pārthiva ||
13.2.4
bhīṣma uvāca | atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yathā mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ ||
13.2.5
manoḥ prajāpate rājannikṣvākurabhavatsutaḥ |
tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ ||
13.2.6
daśamastasya putrastu daśāśvo nāma bhārata |
māhiṣmatyāmabhūdrājā dharmātmā satyavikramaḥ ||
13.2.7
daśāśvasya sutastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ |
satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ ||
13.2.8
madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ |
dhanurvede ca vede ca nirato yo'bhavatsadā ||
13.2.9
madirāśvasya putrastu dyutimānnāma pārthivaḥ |
mahābhāgo mahātejā mahāsattvo mahābalaḥ ||
13.2.10
putro dyutimatastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ |
sarvalokeṣu vikhyātaḥ suvīro nāma nāmataḥ ||
13.2.11
dharmātmā koṣavāṃścāpi devarāja ivāparaḥ |
suvīrasya tu putro'bhūtsarvasaṅgrāmadurjayaḥ ||
13.2.12
sa durjaya iti khyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
durjayasyendravapuṣaḥ putro'śvisadṛśadyutiḥ ||
13.2.13
duryodhano nāma mahān rājā rājarṣisattamaḥ |
tasyendrasamavīryasya saṅgrāmeṣvanivartinaḥ ||
13.2.14
viṣaye vāsavastasya samyageva pravaṣati |
ratnairdhanaiśca paśubhiḥ sasyaiścāpi pṛthagvidhaiḥ ||
13.2.15
nagaraṃ viṣayaścāsya pratipūrṇastadā'bhavat |
na tasya viṣaye cābhūtkṛpaṇo nāpi durgataḥ ||
13.2.16
vyādhito vā kṛśo vā'pi tasminnābhūnnaraḥ kvacit |
sudakṣiṇo madhuravāganasūyurjitendriyaḥ |
dharmātmā cānṛśaṃsaśca vikrānto'thāvikatthanaḥ ||
13.2.17
yajvā ca dānto medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ |
na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ ||
13.2.18
taṃ narmadā devanadī puṇyā śatijalā śivā |
cakame puruṣavyāghraṃ svena bhāvena bhārata ||
13.2.19
tasyāṃ jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanā |
nāmnā sudarśanā rājan rūpeṇa ca sudarśanā ||
13.2.20
tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira |
duryodhanasutā yādṛgabhavadvaravarṇinī ||
13.2.21
tāmagniścakame sākṣādrājakanyāṃ sudarśanām |
bhūtvā ca brāhmaṇo rājanvarayāmāsa taṃ nṛpam ||
13.2.22
daridraścāsavarṇaśca mamāyamiti pārthivaḥ |
na ditsati sutāṃ tasmai tāṃ viprāya sudarśanām ||
13.2.23
tato'sya vitate yajñe naṣṭo'bhūddhavyavāhanaḥ |
tataḥ suduḥkhito rājā vākyamāha dvijāṃstadā ||
13.2.24
duṣkṛtaṃ mama kiṃ nu syādbhavatāṃ vā dvijarṣabhāḥ |
yena nāśaṃ jagāmāgniḥ kṛtaṃ kupuruṣeṣviva ||
13.2.25
na hyalpaṃ duṣkṛtaṃ nosti yenāgnirnāśamā gataḥ |
bhavatāṃ cāthavā mahyaṃ tattvenaitadvimṛśyatām ||
13.2.26
tatra rājño vacaḥ śrutvā viprāste bharatarṣabha |
niyatā vāgyatāścaiva pāvakaṃ śaraṇaṃ yayuḥ ||
13.2.27
tān darśayāmāsa tadā bhagavān havyavāhanaḥ |
svaṃ rūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyutiḥ ||
13.2.28
tato mahātmā tānāha dahano brāhmaṇarṣabhān |
varayāmyātmanorthāya duryodhanasutāmiti ||
13.2.29
tataste kalyamutthāya tasmai rājñe nyavedayan |
brāhmaṇā vismitāḥ sarve yaduktaṃ citrabhānunā ||
13.2.30
tataḥ sa rājā tacchrutvā vacanaṃ brahmavādinām |
avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān ||
13.2.31
ayācata ca taṃ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasum |
nityaṃ sānnidhyamiha te citrabhāno bhavediti ||
13.2.32
tamāha bhagavānagnirevamastviti pārthivam |
tataḥ sānnidhyamadyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasoḥ ||
13.2.33
dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśaṃ vijayatā tadā |
tatastāṃ samalaṅkṛtya kanyāmāhṛtavāsasam ||
13.2.34
dadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane |
pratijagrāha cāgnistu rājakanyāṃ sudarśanām ||
13.2.35
vidhinā vedadṛṣṭena vasordhārāmivādhvare |
tasyā rūpeṇa, śīlena, kulena, vapuṣā, śriyā, ||
13.2.36
abhavatprītimānagnirgarbhe cāsyā mano dadhe |
tasyāḥ samabhavatputro nāmnā''gneyaḥ sudarśanaḥ ||
13.2.37
sudarśanastu rūpeṇa pūrṇendusadṛśopamaḥ |
śiśurevādhyagātsarvaṃ paraṃ brahma sanātanam ||
13.2.38
athaughavānnāma nṛpo nṛgasyāsītpitāmahaḥ |
tasyāthaughavatī kanyā putraścaugharatho'bhavat ||
13.2.39
tāmoghavān dadau tasmai svayamoghavatīṃ sutām |
sudarśanāya viduṣe bhāryārthe devarūpiṇīm ||
13.2.40
sa gṛhasthāśramaratastayā saha sudarśanaḥ |
kurukṣetre'vasadrājannoghavatyā samanvitaḥ ||
13.2.41
gṛhasthaścāvajeṣyāmi mṛtyumityeva sa prabho |
pratijñāmakaroddhīmān dīptatejā viśāmpate ||
13.2.42
tāmathaughavatīṃ rājan sa pāvakasuto'bravīt |
atitheḥ pratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathañcana ||
13.2.43
yena yena ca tuṣyeta nityameva tvayā'tithiḥ |
apyātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā ||
13.2.44
etadvrataṃ mama sadā hṛdi samparivartate |
gṛhasthānāṃ ca suśroṇi nātithervidyate param ||
13.2.45
pramāṇaṃ yadi vāmoru vacaste mama śobhane |
idaṃ vacanamavyagrā hṛdi tvaṃ dhārayeḥ sadā ||
13.2.46
niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā sannihite'naghe |
nātithiste'vamantavyaḥ pramāṇaṃ yadyahaṃ tava ||
13.2.47
tamabravīdoghavatī tathā mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
na me tvadvacanātkiñcinna kartavyaṃ kathañcana ||
13.2.48
jigīṣamāṇastu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanam |
pṛṣṭhato'nvagamadrājannandhrānveṣī tadā sadā ||
13.2.49
idhmārdhaṃ tu gate tasminnagniputre sudarśane |
atithirbrāhmaṇaḥ śrīmāṃstāmāhaughavatīṃ tadā ||
13.2.50
ātithyaṃ kṛtamicchāmi tvayā'dya varavarṇini |
pramāṇaṃ yadi dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ ||
13.2.51
ityuktvā tena vipreṇa rājaputrī yaśasvinī |
vidhinā pratijagrāha vedoktena viśāmpate ||
13.2.52
āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai datvā dvijātaye |
provācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te ||
13.2.53
tāmabravīttato vipro rājaputrīṃ sudarśanām |
tvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅkaitadācara ||
13.2.54
yadi pramāṇaṃ dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ |
pradānenātmano rājñi kartumarhasi me priyam ||
13.2.55
sa tayā chandyamāno'nyairīpsitairnṛpakanyayā |
nānyamātmapradānātsa tasyā vavre varaṃ dvijaḥ ||
13.2.56
sā tu rājasutā smṛtvā bharturvacanamāditaḥ |
tatheti lajjamānā sā tamuvāca dvijarṣabham ||
13.2.57
tato vihasya viprarṣiḥ sā caivātha viveśa ha |
saṃsmṛtya bharturvacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ ||
13.2.58
athedhmānamupādāya sa pāvakirupāgamat |
mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhurivānvitaḥ ||
13.2.59
tatastvāśramamāgamya sa pāvakasutastadā |
tāṃ vyājahāraughavatīṃ kvāsi yāteti cāsakṛt ||
13.2.60
tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadā |
karābhyāṃ tena vipreṇa spṛṣṭā bhartṛvratā satī ||
13.2.61
ucchiṣṭā'smīti manvānā lajjitā bhartureva ca |
tūṣṇīṃ bhūtā'bhavatsādhvī na covā vātha kiñcana ||
13.2.62
atha tāṃ punarevedaṃ provāca sa sudarśanaḥ |
kva sā sādhvī kva sā yātā garīyaḥ kimato mama ||
13.2.63
pativratā satyaśīlā nityaṃ caivājave ratā |
kathaṃ na pratyudetyadya smayamānā yathā purā ||
13.2.64
uṭajasthastu taṃ vipraḥ pratyuvāca sudarśanam |
atithiṃ viddhi samprāptaṃ brāhmaṇaṃ pāvake ca mām ||
13.2.65
anayā chandyamāno'haṃ bhāryayā tava sattama |
taistairatithisatkārairbrahmanneṣā vṛtā mayā ||
13.2.66
anena vidhinā seyaṃ māmarchati śubhānanā |
anurūpaṃ yadatrānyattadbhavānkartumarhati ||
13.2.67
kūṭamudgarahastastu mṛtyustaṃ vai samanvagāt |
hīnapratijñamatrainaṃ vadhiṣyāmīti cintayan ||
13.2.68
sudarśanastu manasā, karmaṇā, cakṣuṣā, girā |
tyakterṣyastyaktamanyuśca smayamāno'bravīdidam ||
13.2.69
surataṃ te'stu viprāgrya prītirhi paramā mama |
gṛhasthasya hi dharmo'gryaḥ samprāptātithipūjanam ||
13.2.70
atithiḥ pūjito yasya gṛhasthasya tu gacchati |
nānyastasmātparo dharma iti prāhurmanīṣiṇaḥ ||
13.2.71
prāṇā hi mama dārāśca yaccānyadvidyate vasu |
atithibhyo mayā deyamiti me vratamāhitam ||
13.2.72
niḥsandigdhaṃ yathā vākyametanme samudāhṛtam |
tenāhaṃ vipra satyena svayamātmānamālabhe ||
13.2.73
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
buddhirātmā manaḥ kālo diśaścaiva guṇā daśa ||
13.2.74
nityameva hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma dharmabhṛtāṃ vara ||
13.2.75
yathaiṣā nānutā vāṇī mayā'dya samudīritā |
tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā ||
13.2.76
tato nādaḥ samabhavaddikṣu sarvāsu bhārata |
asakṛtsatyamityevaṃ naitanmithyeti sarvataḥ ||
13.2.77
uṭajāttu tatastasmānniścakrāma sa vai dvijaḥ |
vapuṣā dyāṃ ca bhūmiṃ ca vyāpya vāyurivodyataḥ ||
13.2.78
svareṇa vipraḥ śaikṣeṇa trīn lokānanunādayan |
uvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvamāmantrya nāmataḥ ||
13.2.79
dharmo'hamasmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānagha |
prāptaḥ satyaṃ ca te jñātvā prītirme paramā tvayi ||
13.2.80
vijitaśca tvayā mṛtyuryo'yaṃ tvāmanugacchati |
randhrānveṣī tava sadā tvayā dhṛtyā vaśī kṛtaḥ ||
13.2.81
na cāsti śaktistrailākye kasyacitpuruṣottama |
pativratāmimāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitumapyuta ||
13.2.82
rakṣitā tvadguṇaireṣā pativrataguṇaistathā |
adhṛṣyā yadiyaṃ brūyāttathā tannānyathā bhavet ||
13.2.83
eṣā hi tapasā svena saṃyuktā brahmavādinī |
pāvanārthaṃ ca lokasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati ||
13.2.84
ardhenaudhavatī nāma tvāmardhenānuyāsyati |
śarīreṇa mahābhāgā yogo hyasyā vaśe sthitaḥ ||
13.2.85
anayā saha lokāṃśca gantā'si tapasārjitān |
yatra nāvṛttimabhyeti śāśvatāṃstānsanātanān ||
13.2.86
anena caiva dehena lokāṃstvamabhipatsyase |
nirjitaśca tvayā mṛtyuraiśvaryaṃ ca tavottamam ||
13.2.87
pañcabhūtānyatikrāntaḥ svavīryācca manojavaḥ |
gṛhasthadharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitau ||
13.2.88
sneho rāgaśca tandrī ca moho drohaśca kevalaḥ |
tava śuśrūṣayā rājan rājaputryā vinirjitāḥ ||
13.2.89
bhīṣma uvāca | śuklānāṃ tu sahastreṇa vājināṃ rathamuttamam |
yuktaṃ pragṛhya bhagavān vāsavo'pyājagāma tam ||
13.2.90
mṛtyurātmā ca lokāśca jitā bhūtāni pañca ca |
buddhiḥ kālo mano vyoma kāmakrodhau tathaiva ca ||
13.2.91
tasmād gṛhāśramasthasya nānyaddaivatamasti vai |
ṛte'tithiṃ naravyāghra manasaitadvicāraya ||
13.2.92
atithiḥ pūjito yaddhi dhyāyate manasā śubham |
na tatkratuśatenāpi tulyamāhurmanīṣiṇaḥ ||
13.2.93
pātraṃ tvatithimāsādya śīlāḍhyaṃ yo na pūjayet |
sa datvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati ||
13.2.94
etatte kathinaṃ putra mayā''khyānamanuttamam |
yathā hi vijito mṛtyurgṛhasthena purā'bhavat ||
13.2.95
dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyamidamākhyānamuttamam |
bubhūṣatā'bhimantavyaṃ sarvaduścaritāpaham ||
13.2.96
idaṃ yaḥ kathayedvidrānahanyahani bhārata |
sudarśanasya caritaṃ puṇyām̐llokānavāpnuyāt ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit