Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.2

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.2

Language
Sanskrit

13.2.1

yudhiṣṭhira uvāca | pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada |
śrutaṃ me mahadākhyānamidaṃ matimatāṃ vara ||

13.2.2

bhūyastu śrotumicchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa |
kathyamānaṃ tvayā kiñcittanme vyākhyātumarhasi ||

13.2.3

kena mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ |
ityetatsarvamācakṣva tattvenāpi ca pārthiva ||

13.2.4

bhīṣma uvāca | atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yathā mṛtyurgṛhasthena dharmamāśritya nirjitaḥ ||

13.2.5

manoḥ prajāpate rājannikṣvākurabhavatsutaḥ |
tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ ||

13.2.6

daśamastasya putrastu daśāśvo nāma bhārata |
māhiṣmatyāmabhūdrājā dharmātmā satyavikramaḥ ||

13.2.7

daśāśvasya sutastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ |
satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ ||

13.2.8

madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ |
dhanurvede ca vede ca nirato yo'bhavatsadā ||

13.2.9

madirāśvasya putrastu dyutimānnāma pārthivaḥ |
mahābhāgo mahātejā mahāsattvo mahābalaḥ ||

13.2.10

putro dyutimatastvāsīdrājā paramadhārmikaḥ |
sarvalokeṣu vikhyātaḥ suvīro nāma nāmataḥ ||

13.2.11

dharmātmā koṣavāṃścāpi devarāja ivāparaḥ |
suvīrasya tu putro'bhūtsarvasaṅgrāmadurjayaḥ ||

13.2.12

sa durjaya iti khyātaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
durjayasyendravapuṣaḥ putro'śvisadṛśadyutiḥ ||

13.2.13

duryodhano nāma mahān rājā rājarṣisattamaḥ |
tasyendrasamavīryasya saṅgrāmeṣvanivartinaḥ ||

13.2.14

viṣaye vāsavastasya samyageva pravaṣati |
ratnairdhanaiśca paśubhiḥ sasyaiścāpi pṛthagvidhaiḥ ||

13.2.15

nagaraṃ viṣayaścāsya pratipūrṇastadā'bhavat |
na tasya viṣaye cābhūtkṛpaṇo nāpi durgataḥ ||

13.2.16

vyādhito vā kṛśo vā'pi tasminnābhūnnaraḥ kvacit |
suda‌kṣiṇo madhuravāganasūyurjitendriyaḥ |
dharmātmā cānṛśaṃsaśca vikrānto'thāvikatthanaḥ ||

13.2.17

yajvā ca dānto medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṅgaraḥ |
na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ ||

13.2.18

taṃ narmadā devanadī puṇyā śatijalā śivā |
cakame puruṣavyāghraṃ svena bhāvena bhārata ||

13.2.19

tasyāṃ jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanā |
nāmnā sudarśanā rājan rūpeṇa ca sudarśanā ||

13.2.20

tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira |
duryodhanasutā yādṛgabhavadvaravarṇinī ||

13.2.21

tāmagniścakame sākṣādrājakanyāṃ sudarśanām |
bhūtvā ca brāhmaṇo rājanvarayāmāsa taṃ nṛpam ||

13.2.22

daridraścāsavarṇaśca mamāyamiti pārthivaḥ |
na ditsati sutāṃ tasmai tāṃ viprāya sudarśanām ||

13.2.23

tato'sya vitate yajñe naṣṭo'bhūddhavyavāhanaḥ |
tataḥ suduḥkhito rājā vākyamāha dvijāṃstadā ||

13.2.24

duṣkṛtaṃ mama kiṃ nu syādbhavatāṃ vā dvijarṣabhāḥ |
yena nāśaṃ jagāmāgniḥ kṛtaṃ kupuruṣeṣviva ||

13.2.25

na hyalpaṃ duṣkṛtaṃ nosti yenāgnirnāśamā gataḥ |
bhavatāṃ cāthavā mahyaṃ tattvenaitadvimṛśyatām ||

13.2.26

tatra rājño vacaḥ śrutvā viprāste bharatarṣabha |
niyatā vāgyatāścaiva pāvakaṃ śaraṇaṃ yayuḥ ||

13.2.27

tān darśayāmāsa tadā bhagavān havyavāhanaḥ |
svaṃ rūpaṃ dīptimatkṛtvā śaradarkasamadyutiḥ ||

13.2.28

tato mahātmā tānāha dahano brāhmaṇarṣabhān |
varayāmyātmanorthāya duryodhanasutāmiti ||

13.2.29

tataste kalyamutthāya tasmai rājñe nyavedayan |
brāhmaṇā vismitāḥ sarve yaduktaṃ citrabhānunā ||

13.2.30

tataḥ sa rājā tacchrutvā vacanaṃ brahmavādinām |
avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān ||

13.2.31

ayācata ca taṃ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasum |
nityaṃ sānnidhyamiha te citrabhāno bhavediti ||

13.2.32

tamāha bhagavānagnirevamastviti pārthivam |
tataḥ sānnidhyamadyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasoḥ ||

13.2.33

dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśaṃ vijayatā tadā |
tatastāṃ samalaṅkṛtya kanyāmāhṛtavāsasam ||

13.2.34

dadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane |
pratijagrāha cāgnistu rājakanyāṃ sudarśanām ||

13.2.35

vidhinā vedadṛṣṭena vasordhārāmivādhvare |
tasyā rūpeṇa, śīlena, kulena, vapuṣā, śriyā, ||

13.2.36

abhavatprītimānagnirgarbhe cāsyā mano dadhe |
tasyāḥ samabhavatputro nāmnā''gneyaḥ sudarśanaḥ ||

13.2.37

sudarśanastu rūpeṇa pūrṇendusadṛśopamaḥ |
śiśurevādhyagātsarvaṃ paraṃ brahma sanātanam ||

13.2.38

athaughavānnāma nṛpo nṛgasyāsītpitāmahaḥ |
tasyāthaughavatī kanyā putraścaugharatho'bhavat ||

13.2.39

tāmoghavān dadau tasmai svayamoghavatīṃ sutām |
sudarśanāya viduṣe bhāryārthe devarūpiṇīm ||

13.2.40

sa gṛhasthāśramaratastayā saha sudarśanaḥ |
kurukṣetre'vasadrājannoghavatyā samanvitaḥ ||

13.2.41

gṛhasthaścāvajeṣyāmi mṛtyumityeva sa prabho |
pratijñāmakaroddhīmān dīptatejā viśāmpate ||

13.2.42

tāmathaughavatīṃ rājan sa pāvakasuto'bravīt |
atitheḥ pratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathañcana ||

13.2.43

yena yena ca tuṣyeta nityameva tvayā'tithiḥ |
apyātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā ||

13.2.44

etadvrataṃ mama sadā hṛdi samparivartate |
gṛhasthānāṃ ca suśroṇi nātithervidyate param ||

13.2.45

pramāṇaṃ yadi vāmoru vacaste mama śobhane |
idaṃ vacanamavyagrā hṛdi tvaṃ dhārayeḥ sadā ||

13.2.46

niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā sannihite'naghe |
nātithiste'vamantavyaḥ pramāṇaṃ yadyahaṃ tava ||

13.2.47

tamabravīdoghavatī tathā mūrdhni kṛtāñjaliḥ |
na me tvadvacanātkiñcinna kartavyaṃ kathañcana ||

13.2.48

jigīṣamāṇastu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanam |
pṛṣṭhato'nvagamadrājannandhrānveṣī tadā sadā ||

13.2.49

idhmārdhaṃ tu gate tasminnagniputre sudarśane |
atithirbrāhmaṇaḥ śrīmāṃstāmāhaughavatīṃ tadā ||

13.2.50

ātithyaṃ kṛtamicchāmi tvayā'dya varavarṇini |
pramāṇaṃ yadi dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ ||

13.2.51

ityuktvā tena vipreṇa rājaputrī yaśasvinī |
vidhinā pratijagrāha vedoktena viśāmpate ||

13.2.52

āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai datvā dvijātaye |
provācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te ||

13.2.53

tāmabravīttato vipro rājaputrīṃ sudarśanām |
tvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅkaitadācara ||

13.2.54

yadi pramāṇaṃ dharmaste gṛhasthāśramasammataḥ |
pradānenātmano rājñi kartumarhasi me priyam ||

13.2.55

sa tayā chandyamāno'nyairīpsitairnṛpakanyayā |
nānyamātmapradānātsa tasyā vavre varaṃ dvijaḥ ||

13.2.56

sā tu rājasutā smṛtvā bharturvacanamāditaḥ |
tatheti lajjamānā sā tamuvāca dvijarṣabham ||

13.2.57

tato vihasya viprarṣiḥ sā caivātha viveśa ha |
saṃsmṛtya bharturvacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ ||

13.2.58

athedhmānamupādāya sa pāvakirupāgamat |
mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhurivānvitaḥ ||

13.2.59

tatastvāśramamāgamya sa pāvakasutastadā |
tāṃ vyājahāraughavatīṃ kvāsi yāteti cāsakṛt ||

13.2.60

tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadā |
karābhyāṃ tena vipreṇa spṛṣṭā bhartṛvratā satī ||

13.2.61

ucchiṣṭā'smīti manvānā lajjitā bhartureva ca |
tūṣṇīṃ bhūtā'bhavatsādhvī na covā vātha kiñcana ||

13.2.62

atha tāṃ punarevedaṃ provāca sa sudarśanaḥ |
kva sā sādhvī kva sā yātā garīyaḥ kimato mama ||

13.2.63

pativratā satyaśīlā nityaṃ caivājave ratā |
kathaṃ na pratyudetyadya smayamānā yathā purā ||

13.2.64

uṭajasthastu taṃ vipraḥ pratyuvāca sudarśanam |
atithiṃ viddhi samprāptaṃ brāhmaṇaṃ pāvake ca mām ||

13.2.65

anayā chandyamāno'haṃ bhāryayā tava sattama |
taistairatithisatkārairbrahmanneṣā vṛtā mayā ||

13.2.66

anena vidhinā seyaṃ māmarchati śubhānanā |
anurūpaṃ yadatrānyattadbhavānkartumarhati ||

13.2.67

kūṭamudgarahastastu mṛtyustaṃ vai samanvagāt |
hīnapratijñamatrainaṃ vadhiṣyāmīti cintayan ||

13.2.68

sudarśanastu manasā, karmaṇā, cakṣuṣā, girā |
tyakterṣyastyaktamanyuśca smayamāno'bravīdidam ||

13.2.69

surataṃ te'stu viprāgrya prītirhi paramā mama |
gṛhasthasya hi dharmo'gryaḥ samprāptātithipūjanam ||

13.2.70

atithiḥ pūjito yasya gṛhasthasya tu gacchati |
nānyastasmātparo dharma iti prāhurmanīṣiṇaḥ ||

13.2.71

prāṇā hi mama dārāśca yaccānyadvidyate vasu |
atithibhyo mayā deyamiti me vratamāhitam ||

13.2.72

niḥsandigdhaṃ yathā vākyametanme samudāhṛtam |
tenāhaṃ vipra satyena svayamātmānamālabhe ||

13.2.73

pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam |
buddhirātmā manaḥ kālo diśaścaiva guṇā daśa ||

13.2.74

nityameva hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma dharmabhṛtāṃ vara ||

13.2.75

yathaiṣā nānutā vāṇī mayā'dya samudīritā |
tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā ||

13.2.76

tato nādaḥ samabhavaddikṣu sarvāsu bhārata |
asakṛtsatyamityevaṃ naitanmithyeti sarvataḥ ||

13.2.77

uṭajāttu tatastasmānniścakrāma sa vai dvijaḥ |
vapuṣā dyāṃ ca bhūmiṃ ca vyāpya vāyurivodyataḥ ||

13.2.78

svareṇa vipraḥ śaikṣeṇa trīn lokānanunādayan |
uvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvamāmantrya nāmataḥ ||

13.2.79

dharmo'hamasmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānagha |
prāptaḥ satyaṃ ca te jñātvā prītirme paramā tvayi ||

13.2.80

vijitaśca tvayā mṛtyuryo'yaṃ tvāmanugacchati |
randhrānveṣī tava sadā tvayā dhṛtyā vaśī kṛtaḥ ||

13.2.81

na cāsti śaktistrailākye kasyacitpuruṣottama |
pativratāmimāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitumapyuta ||

13.2.82

rakṣitā tvadguṇaireṣā pativrataguṇaistathā |
adhṛṣyā yadiyaṃ brūyāttathā tannānyathā bhavet ||

13.2.83

eṣā hi tapasā svena saṃyuktā brahmavādinī |
pāvanārthaṃ ca lokasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati ||

13.2.84

ardhenaudhavatī nāma tvāmardhenānuyāsyati |
śarīreṇa mahābhāgā yogo hyasyā vaśe sthitaḥ ||

13.2.85

anayā saha lokāṃśca gantā'si tapasārjitān |
yatra nāvṛttimabhyeti śāśvatāṃstānsanātanān ||

13.2.86

anena caiva dehena lokāṃstvamabhipatsyase |
nirjitaśca tvayā mṛtyuraiśvaryaṃ ca tavottamam ||

13.2.87

pañcabhūtānyatikrāntaḥ svavīryācca manojavaḥ |
gṛhasthadharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitau ||

13.2.88

sneho rāgaśca tandrī ca moho drohaśca kevalaḥ |
tava śuśrūṣayā rājan rājaputryā vinirjitāḥ ||

13.2.89

bhīṣma uvāca | śuklānāṃ tu sahastreṇa vājināṃ rathamuttamam |
yuktaṃ pragṛhya bhagavān vāsavo'pyājagāma tam ||

13.2.90

mṛtyurātmā ca lokāśca jitā bhūtāni pañca ca |
buddhiḥ kālo mano vyoma kāmakrodhau tathaiva ca ||

13.2.91

tasmād gṛhāśramasthasya nānyaddaivatamasti vai |
ṛte'tithiṃ naravyāghra manasaitadvicāraya ||

13.2.92

atithiḥ pūjito yaddhi dhyāyate manasā śubham |
na tatkratuśatenāpi tulyamāhurmanīṣiṇaḥ ||

13.2.93

pātraṃ tvatithimāsādya śīlāḍhyaṃ yo na pūjayet |
sa datvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyamādāya gacchati ||

13.2.94

etatte kathinaṃ putra mayā''khyānamanuttamam |
yathā hi vijito mṛtyurgṛhasthena purā'bhavat ||

13.2.95

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyamidamākhyānamuttamam |
bubhūṣatā'bhimantavyaṃ sarvaduścaritāpaham ||

13.2.96

idaṃ yaḥ kathayedvidrānahanyahani bhārata |
sudarśanasya caritaṃ puṇyām̐llokānavāpnuyāt ||

Other recensions (1)