The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.47
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.47
- Language
- Sanskrit
13.47.1
yudhiṣṭhira uvāca | sarvaśāstravidhānajña rājadharmaviduttama |
atīva saṃśayacchettā bhavānvai prathitaḥ kṣitau ||
13.47.2
kaścittu saṃśayo me'sti tanme brūhi pitāmaha |
jāte'sminsaṃśaye rājannānyaṃ pṛcchema kañcana ||
13.47.3
yathā nareṇa kartavyaṃ dharmamārgānuvartinā |
etatsarvaṃ mahābāho bhavānvyākhyātumarhati ||
13.47.5
catasro vihitā bhāryā brāhmaṇasya pitāmaha |
brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca ratimicchataḥ |
tatra jāteṣu putreṣu sarvāsāṃ kurusattama |
ānupūrvyeṇa kasteṣāṃ pitryaṃ dāyādamarhati ||
13.47.6
kena vā kiṃ tato hāryaṃ pitṛvittātpitāmaha |
etadicchāmi kathitaṃ vibhāgasteṣu yaḥ smṛtaḥ ||
13.47.7
bhīṣma uvāca | brāhmaṇo kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ |
eteṣu vihito dharmo brāhmaṇasya yudhiṣṭhira ||
13.47.8
vaiṣamyādathavā lobhātkāmādvāpi parantapa |
brāhmaṇasya bhavecchūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā ||
13.47.9
śūdrāṃ śayanamāropya brāhmaṇo yātyadhogatim |
prāyaścittīyate cāpi vidhidṛṣṭena karmaṇā ||
13.47.10
tatra jāteṣvapatyeṣu dviguṇaṃ syādyudhiṣṭhira |
āpadyamānamṛkthaṃ tu sampravakṣyāmi bhārata ||
13.47.11
lakṣaṇyaṃ govṛṣo yānaṃ yatpradhānatamaṃ bhavet |
brāhmaṇyāstaddharetputra ekāṃśaṃ vai piturdhanāt ||
13.47.12
śeṣaṃ tu daśadhā kāryaṃ brāhmaṇasvaṃ yudhiṣṭhira |
tatra tenaiva hartavyāścatvāro'ṃśāḥ piturdhanāt ||
13.47.13
kṣatriyāyāstu yaḥ putro brāhmaṇaḥ so'pyasaṃśayaḥ |
sa tu māturviśeṣeṇa trīnaṃśānhartumarhati ||
13.47.14
varṇe tṛtīye jātastu vaiśyāyāṃ brāhmaṇādapi |
dviraṃśastena hartavyo brāhmaṇasvādyudhiṣṭhira ||
13.47.15
śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto nityādeyadhanaḥ smṛtaḥ |
alpaṃ cāpi pradātavyaṃ śūdrāputrāya bhārata ||
13.47.16
daśadhā pravibhaktasya dhanasyaiṣa bhavetkramaḥ |
savarṇāsu tu jātānāṃ samān bhāgānprakalpayet ||
13.47.17
abrāhmaṇaṃ tu manyante śūdrāputramanaipuṇāt |
triṣu varṇeṣu jāto hi brāhmaṇādbrāhmaṇo bhavet ||
13.47.18
smṛtāśca varṇāścatvāraḥ pañcamo nādhigamyate |
harecca daśamaṃ bhāgaṃ śūdrāputraḥ piturdhanāt ||
13.47.19
tattu dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhati |
avaśyaṃ hi dhanaṃ deyaṃ śūdrāputrāya bhārata ||
13.47.20
ānṛśaṃsyaṃ paro dharma iti tasmai pradīyate |
yatra tatra samutpannaṃ guṇāyaivopapadyate ||
13.47.21
yadyapyeṣa saputraḥ syādaputro yadi vā bhavet |
nādhikaṃ daśamāddadyācchūdrāputrāya bhārata ||
13.47.22
traivārṣikādyadā bhaktādadhikaṃ syādvijasya tu |
yajeta tena dravyeṇa na vṛthā sādhayeddhanam ||
13.47.23
trisahasraparo dāyaḥ striyai deyo dhanasya vai |
bhartrā tacca dhanaṃ dattaṃ yathārhaṃ bhoktumarhati ||
13.47.24
strīṇāṃ tu patidāyādyamupabhogaphalaṃ smṛtam |
nāpahāraṃ striyaḥ kuryuḥ pativittātkathañcana ||
13.47.25
striyāstu yadbhavedvittaṃ pitrā dattaṃ yudhiṣṭhira |
brāhmaṇyāstaddharetkanyā yathā putrastathā hi sā ||
13.47.26
sā hi putrasamā rājanvihitā kurunandana |
evameva samuddiṣṭo dharmo vai bharatarṣabha |
evaṃ dharmamanusmṛtya na vṛthā sādhayeddhanam ||
13.47.27
yudhiṣṭhira uvāca | śūdrāyāṃ brāhmaṇājjāto yadyadeyadhanaḥ smṛtaḥ |
kena prativiśeṣeṇa daśamo'pyasya dīyate ||
13.47.28
brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjāto brāhmaṇaḥ syānna saṃśayaḥ |
kṣatriyāyāṃ tathaiva syādvaiśyāyāmapi caiva hi ||
13.47.29
kasmāttu viṣamaṃ bhāgaṃ bhajerannṛpasattama |
yadā sarve trayo varṇāstvathoktā brāhmaṇā iti ||
13.47.30
bhīṣma uvāca | dārā ityucyate loke nāmnaikena parantapa |
proktena caiva nāmnā'yaṃ viśeṣaḥ sumahānbhavet ||
13.47.31
tisraḥ kṛtvā puro bhāryāḥ paścādvindeta brāhmaṇīm |
sā jyeṣṭhā sā ca pūjyā syātsā ca bhāryā garīyasī ||
13.47.32
snānaṃ prasādhanaṃ bharturdantadhāvanamañjanam |
havyaṃ kavyaṃ ca yaccānyaddharmayuktaṃ gṛhe bhavet ||
13.47.33
na tasyāṃ jātu tiṣṭhantyāmanyā tatkartumarhati |
brāhmaṇī tveva kuryādvā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira ||
13.47.34
annaṃ pānaṃ ca māmyaṃ ca vāsāṃsyābharaṇāni ca |
brāhmaṇyaitāni deyāni bhartuḥ sā hi garīyasī ||
13.47.35
manunābhihitaṃ śāsraṃ yaccāpi kurunandana |
tatrāpyeṣa mahārāja dṛṣṭo dharmaḥ sanatanaḥ ||
13.47.36
atha cedanyathā kuryādyadi kāmādyudhiṣṭhira |
yathā brāhmaṇacāṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭastathaiva saḥ ||
13.47.37
brāhmaṇyāḥ sadṛśaḥ putraḥ kṣatriyāyāśca yo bhavet |
rājanviśeṣo yastvatra varṇayorubhayorapi ||
13.47.38
na tu jātyā samāloke brāhmaṇyāḥ kṣatriyābhavet |
brāhmaṇyāḥ prathamaḥ putro bhūyānsyādrājasattama ||
13.47.39
bhūyo bhūyo'pi saṃhāryaḥ pitṛvittādyudhiṣṭhira |
yathā na sadṛśī jātu brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet ||
13.47.40
kṣatriyāyāstathā vaiśyā na jātu sahaśī bhavet |
śrīśca rājyaṃ ca kośaśca kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira ||
13.47.41
vihitaṃ dṛśyate rājansāgarāntāṃ ca medinīm |
kṣatriyo hi svadharmeṇa śriyaṃ prāpnoti bhūyasīm ||
13.47.42
rājā daṇḍadharo rājan rakṣā nānyatra kṣatriyāt |
brāhmaṇā hi mahābhāgā devānāmapi devatāḥ |
teṣu rājanpravarteta pūjayā vidhipūrvakam ||
13.47.43
praṇītamṛṣibhirjñātvā dharmaṃ śāśvatamavyayam |
lupyamānaṃ svadharmeṇa kṣatriyo hyeṣa rakṣati ||
13.47.44
dasyubhirhriyamāṇaṃ ca dhanaṃ dārāṃśca sarvaśaḥ |
sarveṣāmeva varṇānāṃ trātā bhavati pārthivaḥ ||
13.47.45
bhūyānsyātkṣatriyāputro vaiśyāputrānna saṃśayaḥ |
bhūyastenāpi hartavyaṃ pitṛvittādyudhiṣṭhira ||
13.47.46
yudhiṣṭhira uvāca | uktaṃ te vidhivadrājanbrāhmaṇasya pitāmaha |
itareṣāṃ tu varṇānāṃ kathaṃ vai niyamo bhavet ||
13.47.47
bhīṣma uvāca | kṣatriyasyāpi bhārye dve vihite kurunandana |
tṛtīyā ca bhavecchūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā ||
13.47.48
eṣa eva kramo hi syātkṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira |
aṣṭadhā tu bhavetkāryaṃ kṣatriyasvaṃ janādhipa ||
13.47.49
kṣatriyāyā haretputraścaturoṃśānpiturdhanāt |
yuddhāvahārikaṃ yacca pituḥ syātsa harettu tat ||
13.47.50
vaiśyāputrastu bhāgāṃstrīn śūdrāputrastathā'ṣṭamam |
so'pi dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhati ||
13.47.51
ekaiva hi bhavedbhāryā vaiśyasya kurunandana |
dvitīyā tu bhavecchūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā ||
13.47.52
vaiśyasya vartamānasya vaiśyāyāṃ bharatarṣabha |
śūdrāyāṃ cāpi kaunteya tayorviniyamaḥ smṛtaḥ ||
13.47.53
pañcadhā tu bhavetkāryaṃ vaiśyasvaṃ bharatarṣabha |
tayorapatye vakṣyāmi vibhāgaṃ ca janādhipa ||
13.47.54
vaiśyāputreṇa hartavyāścatvāroṃśāḥ piturdhanāt |
pañcamastu smṛto bhāgaḥ śūdrāputrāya bhārata ||
13.47.55
so'pi dattaṃ haretpitrā nādattaṃ hartumarhati |
tribhirvarṇaiḥ sadā jātaḥ śūdro'deyadhano bhavet ||
13.47.56
śūdrasya syātsavarṇaiva bhāryā nānyā kathañcana |
samabhāgāśca putrāḥ syuryadi putraśataṃ bhavet ||
13.47.57
jātānāṃ samavarṇāyāḥ putrāṇāmaviśeṣataḥ |
sarveṣāmeva varṇānāṃ samabhāgo dhanātsmṛtaḥ ||
13.47.58
jyeṣṭhasya bhāgo jyeṣṭhaḥ syādekāṃśo yaḥ pradhānataḥ |
eṣa dāyavidhiḥ pārtha pūrvamuktaḥ svayambhuvā ||
13.47.59
samavarṇāsu jātānāṃ viśeṣo'styaparo nṛpa |
vivāhavaiśiṣṭyakṛtaḥ pūrvapūrvo viśiṣyate ||
13.47.60
harejjyeṣṭhaḥ pradhānāṃśamekaṃ tulyāsu teṣvapi |
madhyamo madhyamaṃ caiva kanīyāṃstu kanīyasam ||
13.47.61
evaṃ jātiṣu sarvāsu savarṇaḥ śreṣṭhatāṃ gataḥ |
maharṣirapi caitadvai mārīcaḥ kāśyapo'bravīt ||
Commentaries (5)
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (3)
- Smṛtiratnākara (Vivādaratnākara, Kṛtyaratnākara…) — Caṇḍeśvara Ṭhakkura, Sanskrit
- Bhagavadbhaktimāhātmya (Candradatta) — Candradatta, Sanskrit
- Bhaktimālikā — Candradatta Maithila Ojhā, Sanskrit