The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.48
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.48
- Language
- Sanskrit
13.48.1
yudhiṣṭhira uvāca | arthāllobhādvā kāmādvā varṇānāṃ cāpyaniścayāt |
ajñānādvāpi varṇānāṃ jāyate varṇasaṅkaraḥ ||
13.48.2
teṣāmetena vidhinā jātānāṃ varṇasaṅkare |
ko dharmaḥ kāni karmāṇi tanme brūhi pitāmaha ||
13.48.3
bhīṣma uvāca | cāturvarṇyasya karmāṇi cāturvarṇyaṃ ca kevalam |
asṛjatsa hi yajñārthe pūrvameva prajāpatiḥ ||
13.48.4
bhāryāścatasro viprasya dvayorātmā prajāyate |
ānupūrvyādvayorhīnau mātṛjātyau prasūyataḥ ||
13.48.5
paraṃśavādbrāhmaṇasyaiva putraḥ śūdrāputraṃ pāraśavaṃ tamāhuḥ |
śuśrūṣakaḥ svasya kulasya sa syātsvacāritraṃ nityamatho na jahyāt ||
13.48.6
sarvānupāyānatha sampradhārya samuddharet svasya kulasya tantram |
jyeṣṭho yavīyānapi yo dvijasya śuśrūṣayā dānaparāyaṇaḥ syāt ||
13.48.7
tisraḥ kṣatriyasambandhāddvayorātmā'sya jāyate |
hīnavarṇāstṛtīyāyāṃ śūdrā ugrā iti smṛtiḥ ||
13.48.8
dve cāpī bhārye vaiśyasya dvayorātmā'sya jāyate |
śūdrā śūdrasya cāpyekā śūdrameva prajāyate ||
13.48.9
ato'pi śiṣṭastvadhamo gurudārapradharṣakaḥ |
bāhyaṃ varṇaṃ janayati cāturvarṇyavigarhitam ||
13.48.10
viprāyāṃ kṣatriyo bāhyaṃ sūtaṃ stomakriyāparam |
vaiśyo vaidehakaṃ cāpi maudgalyamapavarjitam ||
13.48.11
śūdraścāṇḍālamatyugraṃ vadhyaghnaṃ bāhyavāsinam |
brāhmaṇyāṃ samprajāyanta ityete kulapāṃsanāḥ |
ete matimatāṃ śreṣṭhe varṇasaṅkarajāḥ prabho ||
13.48.12
bandī tu jāyate vaiśyānmāgadho vākyajīvanaḥ |
śūdrānniṣādo matsyaghnaḥ kṣatriyāyāṃ vyatikramāt ||
13.48.13
śūdrādāyogavaścāpi vaiśyāyāṃ grāmyadharmiṇaḥ |
brāhmaṇairapratigrāhyastakṣā svadhanajīvanaḥ ||
13.48.14
ete'pi sadṛśān varṇān janayanti svayoniṣu |
mātṛjātyāḥ prasūyante hyavarā hīnayoniṣu ||
13.48.15
yathā caturṣu varṇeṣu dvayorātmāsya jāyate |
ānantaryātprajāyante tathā bāhyāḥ pradhānataḥ ||
13.48.16
te cāpi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu |
parasparasya dāreṣu janayanti vigarhitān ||
13.48.17
yathā śūdro'pi brāhmaṇyāṃ jantuṃ bāhyaṃ prasūyate |
evaṃ bāhyatarādbāhyaścāturvarṇyatprajāyate ||
13.48.18
pratilomaṃ tu vardhante bāhyādbāhyatarātpunaḥ |
hīnāddhīnāḥ prasūyante varṇāḥ pañcadaśaiva tu ||
13.48.19
agamyāgamanāccaiva jāyate varṇasaṅkaraḥ |
bāhyānāmanujāyante sairandhryāṃ māgadheṣu ca |
prasādhanopacārajñamadāsaṃ dāsajīvanam ||
13.48.20
ataścāyogavaṃ sūte vāgurābandhajīvanam |
maireyakaṃ ca vaidehaḥ samprasūte'tha mādhukam ||
13.48.21
niṣādo madguraṃ sūte dāsaṃ nāvopajīvinam |
mṛtapaṃ cāpi cāṇḍālaḥ śvapākamiti viśrutam ||
13.48.22
caturo māgadhī sute krūrānmāyopajīvinaḥ |
māṃsaṃ svādukaraṃ kṣaudraṃ saugandhamiti viśrutam ||
13.48.22_2
vaidehakācca pāpiṣṭhā krūraṃ māyopajīvinam |
niṣādānmadranābhaṃ ca kharayānaprayāyinam ||
13.48.24
cāṇḍālātpulkasaṃ cāpi kharāśvagajabhojinam |
mṛtacailapraticchannaṃ bhinnabhājanabhojinam ||
13.48.25
āyogavīṣu jāyante hīnavarṇāstu te trayaḥ |
kṣudro vaidehakādandhro bahirgrāmapratiśrayaḥ ||
13.48.26
kārāvaro niṣādyāṃ tu carmakāraḥ prasūyate |
cāṇḍālātpāṇḍusaupākastvaksāravyavahāravān ||
13.48.27
āhiṇḍako niṣādena vaidehyāṃ samprasūyate |
caṇḍālena tu saupākaścaṇḍālasamavṛttimān ||
13.48.28
niṣādī cāpi cāṇḍālātputramantevasāyinam |
śmaśānagocaraṃ sūte bāhyairapi bahiṣkṛtam ||
13.48.29
ityete saṅkare jātāḥ pitṛmātṛvyatikramāt |
pracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ ||
13.48.30
caturṇāmeva varṇānāṃ dharmo nānyasya vidyate |
varṇānāṃ dharmahīneṣu saṅkhyā nāstīha kasyacit ||
13.48.31
yadṛcchayopasampannairyajñasādhubahiṣkṛtaiḥ |
bāhyā bāhyaiśca jāyante yathāvṛtti yathāśrayam ||
13.48.32
catuṣpathaśmaśānāni śailāṃścānyānvanaspatīn |
kārṣṇāyasamalaṅkāraṃ parigṛhya ca nityaśaḥ ||
13.48.33
vaseyurete vijñātā vartayantaḥ svakarmabhiḥ |
yuñjanto vāpyalaṅkārāṃstathopakaraṇāni ca ||
13.48.34
gobrāhmaṇāya sāhāyyaṃ kurvāṇā vai na saṃśayaḥ |
ānṛśaṃsyamanukrośaḥ satyavākyaṃ tathā kṣamā ||
13.48.35
svaśarīrairāpi trāṇaṃ bāhyānāṃ siddhikāraṇam |
bhavanti manujavyāghra tatra me nāsti saṃśayaḥ ||
13.48.36
yathopadeśaṃ parikīrtitāsu naraḥ prajāyate vicārya buddhimān |
nihīnayonirhi suto'vasādayettitīrṣamāṇaṃ hi yathopalo jale ||
13.48.37
avidvāṃsamalaṃ loke vidvāṃsamapi vā punaḥ |
nayanti hyapathaṃ nāryaḥ kāmakrodhavaśānugam ||
13.48.38
svabhāvaścaiva nārīṇāṃ narāṇāmiha dūṣaṇam |
atyarthaṃ na prasajjante pramadāsu vipaścitaḥ ||
13.48.39
yudhiṣṭhira uvāca | varṇāpetamavijñāya naraṃ kaluṣayonijam |
āryarūpamivānāryaṃ kathaṃ vidyāmahe vayam ||
13.48.40
bhīṣma uvāca | yonisaṅkaluṣe jātaṃ nānābhāvasamanvitam |
karmabhiḥ sajjanācīrṇairvijñeyā yoniśuddhatā ||
13.48.41
anāryatvamanācāraḥ krūratvaṃ niṣkriyātmatā |
puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣayonijam ||
13.48.42
pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātṛjaṃ vā tathobhayam |
na kathañcana saṅkīrṇaḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati ||
13.48.43
yathaiva sadṛśo rūpe mātāpitrorhi jāyate |
vyāghraścitraistathā yoniṃ puruṣaḥ svāṃ niyacchati ||
13.48.44
kule srotasi sañcchanne yasya syādyonisaṅkaraḥ |
saṃśrayatyeva tacchīlaṃ naro'lpamathavā bahu ||
13.48.45
āryarūpasamācāraṃ carantaṃ kṛtake pathi |
suvarṇamanyavarṇaṃ vā svaśīlaṃ śāsti niścaye ||
13.48.46
nānāvṛtteṣu bhūteṣu nānākarmarateṣu ca |
janmavṛttasamaṃ loke suśliṣṭaṃ na virajyate ||
13.48.47
śarīramiha sattvena na tasya parikṛṣyate |
jyeṣṭhamadhyāvaraṃ sattvaṃ tulyasattvaṃ pramodate ||
13.48.48
jyāyāṃsamapi śīlena vihīnaṃ naiva pūjayet |
api śūdraṃ ca dharmajñaṃ sadvṛttamabhipūjayet ||
13.48.49
ātmānamākhyāti hi karmabhirnaraḥ suśīlacāritrakulaiḥ śubhāśubhaiḥ |
pranaṣṭamapyāśu kulaṃ tathā naraḥ punaḥ prakāśaṃ kurute svakarmataḥ ||
13.48.50
yoniṣvetāsu sarvāsu saṅkīrṇāsvitarāsu ca |
yatrātmānaṃ na janayedbudhastāṃ parivarjayet ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit