The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.49
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.49
- Language
- Sanskrit
13.49.1
yudhiṣṭhira uvāca | brūhi tāta kuruśreṣṭha varṇānāṃ tvaṃ pṛthak pṛthakū |
kīdṛśyāṃ kīdṛśāścāpi putrāḥ kasya ca ke ca te ||
13.49.2
vipravādāḥ subahavaḥ śrūyante putrakāritāḥ |
atra no muhyatāṃ rājansaṃśayaṃ chettumarhasi ||
13.49.3
bhīṣma uvāca | ātmā putraśca vijñeyastasyānantarajaśca yaḥ |
niruktajaśca vijñeyaḥ sutaḥ prasṛtajastathā ||
13.49.4
patitasya tu bhāryāyā bhartrā susamavetayā |
tathā dattakṛtau putrāvadhyūḍhaśca tathā'paraḥ ||
13.49.5
ṣaḍapadhvaṃsajāścāpi kānīnāpasadāstathā |
ityete vai samākhyātāstānvijānīhi bhārata ||
13.49.6
yudhiṣṭhira uvāca | ṣaḍapadhvaṃsajāḥ ke syuḥ ke vāpyapasadāstathā |
etatsarvaṃ yathātattvaṃ vyākhyātuṃ me tvamarhasi ||
13.49.7
bhīṣma uvāca | triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira |
varṇayośca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata ||
13.49.8
eko viḍvarṇa evātha tathā'traivopalakṣitaḥ |
ṣaḍapadhvaṃsajāste hi tathaivāpasadān śṛṇu ||
13.49.9
cāṇḍālo vrātyavaidyau ca brāhmaṇyāṃ kṣatriyāsu ca |
vaiśyāyāṃ caiva śudrasya lakṣyante'pasadāstrayaḥ ||
13.49.10
māgadho vāmakaścaiva dvau vaiśyasyopalakṣitau |
brāhmaṇyāṃ kṣatriyāyāṃ ca kṣatriyasyaika eva tu ||
13.49.11
brāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta ityete'pasadāḥ smṛtāḥ |
putrā hyete na śakyante mithyākartuṃ narādhipa ||
13.49.12
yudhiṣṭhira uvāca | kṣetrajaṃ kecidevāhuḥ sutaṃ kecittu śukrajam |
tulyāvetau sutau kasya tanme brūhi pitāmaha ||
13.49.13
bhīṣma uvāca | retajo vā bhavetputrastyakto vā kṣetrajo bhavet |
adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvetyetadeva nibodha me ||
13.49.14
yudhiṣṭhira uvāca | retajaṃ vidma vai putraṃ kṣetrajasyāgamaḥ katham |
adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ bhittvā tu samayaṃ katham ||
13.49.15
bhīṣma uvāca | ātmajaṃ putramutpādya yastyajetkāraṇāntare |
na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet ||
13.49.16
putrakāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāmpate |
kṣetrajaṃ tu pramāṇaṃ syānna ve tatrātmajaḥ sutaḥ ||
13.49.17
anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha |
na hyātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hyasau ||
13.49.18
kvacicca kṛtakaḥ putraḥ saṅgrahādeva lakṣyate |
na tatra retaḥ kṣetraṃ vā yatra lakṣyeta bhārata ||
13.49.19
yudhiṣṭhira uvāca | kīdṛśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṅgrahādeva lakṣyate |
śukra kṣetraṃ pramāṇaṃ vā yatra lakṣyaṃ na bhārata ||
13.49.20
bhīṣma uvāca | mātāpitṛbhyāṃ yastyaktaḥ pathi yastaṃ prakalpayet |
na cāsya mātāpitarau jñāyetāṃ sa hi kṛtrimaḥ ||
13.49.21
asvāmikasya svāmitvaṃ yasminsamprati lakṣyate |
yo varṇaḥ poṣayettaṃ ca tadvarṇastasya jāyate ||
13.49.22
yudhiṣṭhira uvāca | kathamasya prayoktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā katham |
deyā kanyā kathaṃ ceti tanme brūhi pitāmaha ||
13.49.23
bhīṣma uvāca | ātmavattasya kurvīta saṃskāraṃ svāmivattathā |
tyakto mātāpitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ pratipadyate ||
13.49.24
tadgotrabandhujaṃ tasya kuryātsaṃskāramacyuta |
atha deyā tu kanyā syāttadvarṇasya yudhiṣṭhira ||
13.49.25
saṃskartuṃ varṇagotraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye |
kānīnādhyūḍhajau vāpi vijñeyau putra kilbiṣau ||
13.49.26
tāvapi svāviva sutau saṃskāryāviti niścayaḥ |
kṣetrajo vāpyapasado ye'dhyūḍhāsteṣu cāpyuta ||
13.49.27
ātmavadvai prayuñjīransaṃskārānbrāhmaṇādayaḥ |
dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayo'yaṃ pradṛśyate ||
13.49.28
etatte sarvamākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Mataṅgapārameśvara — Sanskrit