The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.84
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.84
- Language
- Sanskrit
13.84.1
yudhiṣṭhira uvāca | uktaṃ pitāmahenedaṃ gavāṃ dānamanuttamam |
viśeṣeṇa narendrāṇāmiha dharmamavekṣatām ||
13.84.2
rājyaṃ hi satataṃ duḥkhaṃ durdharaṃ cākṛtātmabhiḥ |
bhūyiṣṭhaṃ ca narendrāṇāṃ vidyate na śubhā gatiḥ ||
13.84.3
pūyante tatra niyataṃ prayacchanto vasundharām |
sarve ca kathitā dharmāstvayā me kurunandana ||
13.84.4
evameva gavāmuktaṃ pradānaṃ te nṛgeṇa ha |
ṛṣiṇā nāciketena pūrvameva nidarśitam ||
13.84.5
vedopaniṣadaścaiva sarvakarmasu dakṣiṇāḥ |
sarvakratuṣu coddiṣṭaṃ bhūmirgāvo'tha kāñcanam ||
13.84.6
tatra śrutistu paramā suvarṇaṃ dakṣiṇeti vai |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ pitāmaha yathātatham ||
13.84.7
kiṃ suvarṇaṃ kathaṃ jātaṃ kasminkāle kimātmakam |
kiṃ daivaṃ kiṃ phalaṃ caiva kasmācca paramucyate ||
13.84.8
kasmāddānaṃ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥ |
kasmācca dakṣiṇārthaṃ tadyajñakarmasu śasyate ||
13.84.9
kasmācca pāvanaṃ śreṣṭhaṃ bhūmergobhyaśca kāñcanam |
paramaṃ dakṣiṇārthe ca tadbravīhi pitāmaha ||
13.84.10
bhīṣma uvāca | śṛṇu rājannavahito bahukāraṇavistaram |
jātarūpasamutpattimanubhūtaṃ ca yanmayā ||
13.84.11
pitā mama mahātejāḥ śāntanurnidhanaṃ gataḥ |
tasya ditsurahaṃ śrāddhaṃ gaṅgādvāramupāgamam ||
13.84.12
tatrā''gamya pituḥ putra śrāddhakarma samārabham |
mātā me jāhnavī cātra sāhāyyamakarottadā ||
13.84.13
tato'gratastataḥ siddhānupaveśya bahūnṛṣīn |
toyapradānātprabhṛti kāryāṇyahamathārabham ||
13.84.14
tatsamāpya yathoddiṣṭaṃ pūrvakarma samāhitaḥ |
dātuṃ nirvapaṇaṃ samyagyathāvadahamārabham ||
13.84.15
tatastaṃ darbhavinyāsaṃ bhittvā surucirāṅgadaḥ |
pralambābharaṇo bāhurudatiṣṭhadviśāmpate ||
13.84.16
tamutthitamahaṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgamam |
pratigrahītā sākṣānme piteti bharatarṣabha ||
13.84.17
tato me punarevāsītsañjñā sañcintya śāstrataḥ |
nāyaṃ vedeṣu vihito vidhirhasta iti prabho ||
13.84.18
piṇḍo deyo nareṇeha tato matirabhūnmama |
sākṣānneha manuṣyasya piṇḍaṃ hi pitaraḥ kvacit ||
13.84.19
gṛhṇanti vihitaṃ cetthaṃ piṇḍo deyaḥ kuśeṣviti |
tato'haṃ tadanādṛtya piturhastanidarśanam ||
13.84.20
śāstraprāmāṇyasūkṣmaṃ tu vidhiṃ piṇḍasya saṃsmaran |
tato darbheṣu tatsarvamadadaṃ bharatarṣabha ||
13.84.21
śāstramārgānusāreṇa tadviddhi manujarṣabha |
tataḥ sontarhito bāhuḥ piturmama janādhipa ||
13.84.22
tato māṃ darśayāmāsuḥ svapnānte pitarastathā |
prīyamāṇāstu māmūcuḥ prītāḥ sma bharatarṣabha ||
13.84.23
vijñānena tavānena yanna muhyasi dharmataḥ |
tvayā hi kurvatā śāstraṃ pramāṇamiha pārthiva ||
13.84.24
ātmā dharmaḥ śrutaṃ vedāḥ pitaraścarṣibhiḥ saha |
sākṣātpitāmaho brahmā guravo'tha prajāpatiḥ ||
13.84.25
pramāṇamupanītā vai sthitāśca na vicālitāḥ |
tadidaṃ samyagārabdhaṃ tvayā'dya bharatarṣabha ||
13.84.26
kiṃ tu bhūmergavāṃ cārthe suvarṇaṃ dīyatāmiti |
evaṃ vayaṃ ca dharmajña sarve cāsmatpitāmahāḥ ||
13.84.27
pāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṃ hi paraṃ hi tat |
daśapūrvāndaśaivānyāṃstathāsantārayanti te ||
13.84.28
suvarṇaṃ ye prayacchanti evaṃ matpitaro'bruvan |
tato'haṃ vismito rājanpratibuddho viśāmpate ||
13.84.29
suvarṇadāne'karavaṃ matiṃ ca bharatarṣabha |
itihāsamimaṃ cāpi śṛṇu rājanpurātanam ||
13.84.30
jāmadagnyaṃ prati vibho dhanyamāyuṣyameva ca |
jāmadagnyena rāmeṇa tīvraroṣānvitena vai ||
13.84.31
triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā |
tato jitvā mahīṃ kṛtsnāṃ rāmo rājīvalocanaḥ ||
13.84.32
ājahāra kratuṃ vīro brahmakṣatreṇa pūjitam |
vājimedhaṃ mahārāja sarvakāmasamanvitam ||
13.84.33
pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ tejodyutivivardhanam |
vipāpmā ca sa tejasvī tena ṛtuphalena ca ||
13.84.34
naivātmano'tha laghutāṃ jāmadagnyo'dhyagacchata |
sa tu kratuvareṇeṣṭvā mahātmā dakṣiṇāvatā ||
13.84.35
papracchāgama sampannānṛṣīndevāṃśca bhārgava |
pāvanaṃ yatparaṃ nṝṇāmugre karmaṇi vartatām ||
13.84.36
taducyatāṃ mahābhāgā iti jātaghṛṇo'bravīt |
ityuktā vedaśāstrajñāstamūcuste maharṣayaḥ ||
13.84.37
rāma viprāḥ satkriyantāṃ vedaprāmāṇyadarśanāt |
bhūyaśca viprarṣigaṇāḥ praṣṭavyāḥ pāvanaṃ prati ||
13.84.38
te yadbrūyurmahāprājñāstaccaiva samudācara |
tato vasiṣṭhaṃ devarṣimagastyamatha kāśyapam ||
13.84.39
tamevārthaṃ mahātejāḥ papraccha bhṛgunandanaḥ |
jātā matirme viprendrā kathaṃ pūyeyamityuta ||
13.84.40
kena vā karmayogena pradāneneha kena vā |
yadi vo'nugrahakṛtā buddhirmāṃ prati sattamāḥ |
prabūta pāvanaṃ kiṃ me bhavediti tapodhanāḥ ||
13.84.41
ṛṣaya ūcuḥ |
gāśca bhūmiṃ ca vittaṃ ca datveha bhṛgunandana |
pāpakṛtpūyate martya iti bhārgava śuśruma ||
13.84.42
anyaddānaṃ tu viprarṣe śrūyatāṃ pāvanaṃ mahat |
divyamatyadbhutākāramapatyaṃ jātavedasaḥ ||
13.84.43
dagdhvā lokānpurā vīryātsambhūtamiha śuśruma |
suvarṇamiti vikhyātaṃ taddadatsiddhimeṣyasi ||
13.84.44
tato'bravīdvasiṣṭhastaṃ bhagavānsaṃśitavrataḥ |
śṛṇu rāma yathotpannaṃ suvarṇamanalaprabham ||
13.84.45
phalaṃ dāsyati te yattu dāne paramihocyate |
suvarṇaṃ yacca yasmācca yathā ca guṇavattamam ||
13.84.46
tannibodha mahābāho sarvaṃ nigadato mama |
agnīṣomātmakamidaṃ suvarṇaṃ viddhi niścaye ||
13.84.47
ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryo'śva iti darśanam |
kuñjarāśca mṛgā nāgā mahiṣāścāsurā iti ||
13.84.48
kukkuṭāśca varāhāśca rākṣasā bhṛgunandana |
iḍā gāvaḥ payaḥ somo bhūmirityeva ca smṛtiḥ ||
13.84.49
jagatsarvaṃ ca nirmithya tejorāśiḥ samutthitaḥ |
suvarṇamebhyo viprarṣe ratnaṃ paramamuttamam ||
13.84.50
etasmātkāraṇāddevā gandharvoragarākṣasāḥ |
manuṣyāśca piśācāśca prayatā dhārayanti tat ||
13.84.51
mukuṭairaṅgadayutairalaṅkāraiḥ pṛthagvidhaiḥ |
suvarṇavikṛtaistatra virājante bhṛgūttama ||
13.84.52
tasmātsarvapavitrebhyaḥ pavitraṃ paramaṃ smṛtam |
bhūmergobhyo'tha ratnebhyastadviddhi manujarṣabha ||
13.84.53
pṛthivīṃ gāśca datveha yaccānyadapi kiñcana |
viśiṣyate suvarṇasya dānaṃ paramakaṃ vibho ||
13.84.54
akṣayaṃ pāvanaṃ caiva suvarṇamamaradyute |
prayaccha dvijamukhyebhyaḥ pāvanaṃ hyetaduttamam ||
13.84.55
suvarṇameva sarvāsu dakṣiṇāsu vidhīyate |
suvarṇaṃ ye prayacchanti sarvadāste bhavantyuta ||
13.84.56
devatāste prayacchanti ye suvarṇaṃ dadatyatha |
agnirhi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ ca tadātmakam ||
13.84.57
tasmātsuvarṇaṃ dadatā dattāḥ sarvāḥ sma devatāḥ |
bhavanti puruṣavyāghra na hyataḥ paramaṃ viduḥ ||
13.84.58
bhūya eva ca māhātmyaṃ suvarṇasya nibodha me |
gadato mama viprarṣe sarvaśastrabhṛtāṃ vara ||
13.84.59
mayā śrutamidaṃ pūrvaṃ purāṇe bhṛgunandana |
prajāpateḥ kathayato yathānyāyaṃ tu tasya vai ||
13.84.60
śūlapāṇerbhagavato rudrasya ca mahātmanaḥ |
girau himavati śreṣṭhe tadā bhṛgukulodvaha ||
13.84.61
devyā vivāhe nirvṛtte rudrāṇyā bhṛgunandana |
samāgame bhagavato devyā saha mahātmanaḥ ||
13.84.62
tataḥ sarve samudvignā devā rudramupāgaman |
te mahādevamāsīnaṃ devīṃ ca varadāmumām ||
13.84.63
prasādya śirasā sarve rudramūcurbhṛgūdvaha |
ayaṃ samāgamo devo devyā saha tavānagha ||
13.84.64
tapasvinastapasvinyā tejasvinyā'titejasaḥ |
amoghatejāstvaṃ deva devī ceyamumā tathā ||
13.84.65
apatyaṃ yuvayordeva balavadbhavitā vibho |
tannūnaṃ triṣu lokeṣu na kiñciccheṣayiṣyati ||
13.84.66
tadebhyaḥ praṇatebhyastvaṃ devebhyaḥ pṛthulocana |
varaṃ prayaccha lokeśa trailokyahitakāmyayā ||
13.84.67
apatyārthaṃ nigṛhṇīṣva tejaḥ paramakaṃ vibho |
trailokyasārau hi yuvāṃ lokaṃ santāpayiṣyathaḥ ||
13.84.68
tadapatyaṃ hi yuvayordevānabhibhaveddhruvam |
na hi te pṛthivī devī na ca dyaurna divaṃ vibho ||
13.84.69
nedaṃ dhārayituṃ śaktāḥ samastā iti me matiḥ |
tejaḥprabhāvanirdagdhaṃ tasmātsarvamidaṃ jagat ||
13.84.70
tasmātprasādaṃ bhagavankartumarhasi naḥ prabho |
na devyāṃ sambhavetputro bhavataḥ surasattama |
dhairyādeva nigṛhṇīṣva tejo jvalitamuttamam ||
13.84.71
iti teṣāṃ kathayatāṃ bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ |
evamastviti devāṃstānviprarṣe pratyabhāṣata ||
13.84.72
ityuktvā cordhvamanayadreto vṛṣabhavāhanaḥ |
ūrdhvaretāḥ samabhavattataḥ prabhṛti cāpi saḥ ||
13.84.73
rudrāṇīti tataḥ kruddhā prajocchede tadā kṛte |
devānathābravīttatra strībhāvātparuṣaṃ vacaḥ ||
13.84.74
yasmādapatyakāmo vai bhartā me vinivartitaḥ |
tasmātsarve surā yūyamanapatyā bhaviṣyatha ||
13.84.75
prajocchedo mama kṛto yasmādyuṣmābhiradya vai |
tasmātprajā vaḥ khagamāḥ sarveṣāṃ na bhaviṣyati ||
13.84.76
pāvakastu na tatrāsīcchāpakāle bhṛgūdvaha |
devā devyāstathā śāpādanapatyāstato'bhavan ||
13.84.77
rudrastu tejo'pratimaṃ dhārayāmāsa vai tadā |
praskannaṃ tu tatastasmātkiñcittatrāpatadbhuvi ||
13.84.78
utpapāta tadā vahnau vavṛdhe cādbhutopamam |
tejastejasi saṃyuktamātmayonitvamāgatam ||
13.84.79
etasminneva kāle tu devāḥ śakrapurogamāḥ |
asurastārako nāma tena santāpitā bhṛśam ||
13.84.80
ādityā vasavo rudrā maruto'thāśvināvapi |
sādhyāśca sarve santrastā daiteyasya parākramāt ||
13.84.81
sthānāni devatānāṃ hi vimānāni purāṇi ca |
ṛṣīṇāṃ cāśramāścaiva babhūvurasurairhṛtāḥ ||
13.84.82
te dīnamanasaḥ sarve devatā ṛṣayaśca ye |
prajagmuḥ śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇamajaraṃ vibhum ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Dānasāgara — Ballālasena, Sanskrit