Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.84

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.84

Language
Sanskrit

13.84.1

yudhiṣṭhira uvāca | uktaṃ pitāmahenedaṃ gavāṃ dānamanuttamam |
viśeṣeṇa narendrāṇāmiha dharmamavekṣatām ||

13.84.2

rājyaṃ hi satataṃ duḥkhaṃ durdharaṃ cākṛtātmabhiḥ |
bhūyiṣṭhaṃ ca narendrāṇāṃ vidyate na śubhā gatiḥ ||

13.84.3

pūyante tatra niyataṃ prayacchanto vasundharām |
sarve ca kathitā dharmāstvayā me kurunandana ||

13.84.4

evameva gavāmuktaṃ pradānaṃ te nṛgeṇa ha |
ṛṣiṇā nāciketena pūrvameva nidarśitam ||

13.84.5

vedopaniṣadaścaiva sarvakarmasu dakṣiṇāḥ |
sarvakratuṣu coddiṣṭaṃ bhūmirgāvo'tha kāñcanam ||

13.84.6

tatra śrutistu paramā suvarṇaṃ dakṣiṇeti vai |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ pitāmaha yathātatham ||

13.84.7

kiṃ suvarṇaṃ kathaṃ jātaṃ kasminkāle kimātmakam |
kiṃ daivaṃ kiṃ phalaṃ caiva kasmācca paramucyate ||

13.84.8

kasmāddānaṃ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥ |
kasmācca dakṣiṇārthaṃ tadyajñakarmasu śasyate ||

13.84.9

kasmācca pāvanaṃ śreṣṭhaṃ bhūmergobhyaśca kāñcanam |
paramaṃ dakṣiṇārthe ca tadbravīhi pitāmaha ||

13.84.10

bhīṣma uvāca | śṛṇu rājannavahito bahukāraṇavistaram |
jātarūpasamutpattimanubhūtaṃ ca yanmayā ||

13.84.11

pitā mama mahātejāḥ śāntanurnidhanaṃ gataḥ |
tasya ditsurahaṃ śrāddhaṃ gaṅgādvāramupāgamam ||

13.84.12

tatrā''gamya pituḥ putra śrāddhakarma samārabham |
mātā me jāhnavī cātra sāhāyyamakarottadā ||

13.84.13

tato'gratastataḥ siddhānupaveśya bahūnṛṣīn |
toyapradānātprabhṛti kāryāṇyahamathārabham ||

13.84.14

tatsamāpya yathoddiṣṭaṃ pūrvakarma samāhitaḥ |
dātuṃ nirvapaṇaṃ samyagyathāvadahamārabham ||

13.84.15

tatastaṃ darbhavinyāsaṃ bhittvā surucirāṅgadaḥ |
pralambābharaṇo bāhuruda‌tiṣṭhadviśāmpate ||

13.84.16

tamutthitamahaṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayamāgamam |
pratigrahītā sākṣānme piteti bharatarṣabha ||

13.84.17

tato me punarevāsītsañjñā sañcintya śāstrataḥ |
nāyaṃ vedeṣu vihito vidhirhasta iti prabho ||

13.84.18

piṇḍo deyo nareṇeha tato matirabhūnmama |
sākṣānneha manuṣyasya piṇḍaṃ hi pitaraḥ kvacit ||

13.84.19

gṛhṇanti vihitaṃ cetthaṃ piṇḍo deyaḥ kuśeṣviti |
tato'haṃ tadanādṛtya piturhastanidarśanam ||

13.84.20

śāstraprāmāṇyasūkṣmaṃ tu vidhiṃ piṇḍasya saṃsmaran |
tato darbheṣu tatsarvamadadaṃ bharatarṣabha ||

13.84.21

śāstramārgānusāreṇa tadviddhi manujarṣabha |
tataḥ sontarhito bāhuḥ piturmama janādhipa ||

13.84.22

tato māṃ darśayāmāsuḥ svapnānte pitarastathā |
prīyamāṇāstu māmūcuḥ prītāḥ sma bharatarṣabha ||

13.84.23

vijñānena tavānena yanna muhyasi dharmataḥ |
tvayā hi kurvatā śāstraṃ pramāṇamiha pārthiva ||

13.84.24

ātmā dharmaḥ śrutaṃ vedāḥ pitaraścarṣibhiḥ saha |
sākṣātpitāmaho brahmā guravo'tha prajāpatiḥ ||

13.84.25

pramāṇamupanītā vai sthitāśca na vicālitāḥ |
tadidaṃ samyagārabdhaṃ tvayā'dya bharatarṣabha ||

13.84.26

kiṃ tu bhūmergavāṃ cārthe suvarṇaṃ dīyatāmiti |
evaṃ vayaṃ ca dharmajña sarve cāsmatpitāmahāḥ ||

13.84.27

pāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṃ hi paraṃ hi tat |
daśapūrvāndaśaivānyāṃstathāsantārayanti te ||

13.84.28

suvarṇaṃ ye prayacchanti evaṃ matpitaro'bruvan |
tato'haṃ vismito rājanpratibuddho viśāmpate ||

13.84.29

suvarṇadāne'karavaṃ matiṃ ca bharatarṣabha |
itihāsamimaṃ cāpi śṛṇu rājanpurātanam ||

13.84.30

jāmadagnyaṃ prati vibho dhanyamāyuṣyameva ca |
jāmadagnyena rāmeṇa tīvraroṣānvitena vai ||

13.84.31

triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā purā |
tato jitvā mahīṃ kṛtsnāṃ rāmo rājīvalocanaḥ ||

13.84.32

ājahāra kratuṃ vīro brahmakṣatreṇa pūjitam |
vājimedhaṃ mahārāja sarvakāmasamanvitam ||

13.84.33

pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ tejodyutivivardhanam |
vipāpmā ca sa tejasvī tena ṛtuphalena ca ||

13.84.34

naivātmano'tha laghutāṃ jāmadagnyo'dhyagacchata |
sa tu kratuvareṇeṣṭvā mahātmā dakṣiṇāvatā ||

13.84.35

papracchāgama sampannānṛṣīndevāṃśca bhārgava |
pāvanaṃ yatparaṃ nṝṇāmugre karmaṇi vartatām ||

13.84.36

taducyatāṃ mahābhāgā iti jātaghṛṇo'bravīt |
ityuktā vedaśāstrajñāstamūcuste maharṣayaḥ ||

13.84.37

rāma viprāḥ satkriyantāṃ veda‌prāmāṇyadarśanāt |
bhūyaśca viprarṣigaṇāḥ praṣṭavyāḥ pāvanaṃ prati ||

13.84.38

te yadbrūyurmahāprājñāstaccaiva samudācara |
tato vasiṣṭhaṃ devarṣimagastyamatha kāśyapam ||

13.84.39

tamevārthaṃ mahātejāḥ papraccha bhṛgunandanaḥ |
jātā matirme viprendrā kathaṃ pūyeyamityuta ||

13.84.40

kena vā karmayogena pradāneneha kena vā |
yadi vo'nugrahakṛtā buddhirmāṃ prati sattamāḥ |
prabūta pāvanaṃ kiṃ me bhavediti tapodhanāḥ ||

13.84.41

ṛṣaya ūcuḥ |
gāśca bhūmiṃ ca vittaṃ ca datveha bhṛgunandana |
pāpakṛtpūyate martya iti bhārgava śuśruma ||

13.84.42

anyaddānaṃ tu viprarṣe śrūyatāṃ pāvanaṃ mahat |
divyamatyadbhutākāramapatyaṃ jātavedasaḥ ||

13.84.43

dagdhvā lokānpurā vīryātsambhūtamiha śuśruma |
suvarṇamiti vikhyātaṃ taddadatsiddhimeṣyasi ||

13.84.44

tato'bravīdvasiṣṭhastaṃ bhagavānsaṃśitavrataḥ |
śṛṇu rāma yathotpannaṃ suvarṇamanalaprabham ||

13.84.45

phalaṃ dāsyati te yattu dāne paramihocyate |
suvarṇaṃ yacca yasmācca yathā ca guṇavattamam ||

13.84.46

tannibodha mahābāho sarvaṃ nigadato mama |
agnīṣomātmakamidaṃ suvarṇaṃ viddhi niścaye ||

13.84.47

ajo'gnirvaruṇo meṣaḥ sūryo'śva iti darśanam |
kuñjarāśca mṛgā nāgā mahiṣāścāsurā iti ||

13.84.48

kukkuṭāśca varāhāśca rākṣasā bhṛgunandana |
iḍā gāvaḥ payaḥ somo bhūmirityeva ca smṛtiḥ ||

13.84.49

jagatsarvaṃ ca nirmithya tejorāśiḥ samutthitaḥ |
suvarṇamebhyo viprarṣe ratnaṃ paramamuttamam ||

13.84.50

etasmātkāraṇāddevā gandharvoragarākṣasāḥ |
manuṣyāśca piśācāśca prayatā dhārayanti tat ||

13.84.51

mukuṭairaṅgadayutairalaṅkāraiḥ pṛthagvidhaiḥ |
suvarṇavikṛtaistatra virājante bhṛgūttama ||

13.84.52

tasmātsarvapavitrebhyaḥ pavitraṃ paramaṃ smṛtam |
bhūmergobhyo'tha ratnebhyastadviddhi manujarṣabha ||

13.84.53

pṛthivīṃ gāśca datveha yaccānyadapi kiñcana |
viśiṣyate suvarṇasya dānaṃ paramakaṃ vibho ||

13.84.54

akṣayaṃ pāvanaṃ caiva suvarṇamamaradyute |
prayaccha dvijamukhyebhyaḥ pāvanaṃ hyetaduttamam ||

13.84.55

suvarṇameva sarvāsu dakṣiṇāsu vidhīyate |
suvarṇaṃ ye prayacchanti sarvadāste bhavantyuta ||

13.84.56

devatāste prayacchanti ye suvarṇaṃ dadatyatha |
agnirhi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ ca tadātmakam ||

13.84.57

tasmātsuvarṇaṃ dadatā dattāḥ sarvāḥ sma devatāḥ |
bhavanti puruṣavyāghra na hyataḥ paramaṃ viduḥ ||

13.84.58

bhūya eva ca māhātmyaṃ suvarṇasya nibodha me |
gadato mama viprarṣe sarvaśastrabhṛtāṃ vara ||

13.84.59

mayā śrutamidaṃ pūrvaṃ purāṇe bhṛgunandana |
prajāpateḥ kathayato yathānyāyaṃ tu tasya vai ||

13.84.60

śūlapāṇerbhagavato rudrasya ca mahātmanaḥ |
girau himavati śreṣṭhe tadā bhṛgukulodvaha ||

13.84.61

devyā vivāhe nirvṛtte rudrāṇyā bhṛgunandana |
samāgame bhagavato devyā saha mahātmanaḥ ||

13.84.62

tataḥ sarve samudvignā devā rudramupāgaman |
te mahādevamāsīnaṃ devīṃ ca varadāmumām ||

13.84.63

prasādya śirasā sarve rudramūcurbhṛgūdvaha |
ayaṃ samāgamo devo devyā saha tavānagha ||

13.84.64

tapasvinastapasvinyā tejasvinyā'titejasaḥ |
amoghatejāstvaṃ deva devī ceyamumā tathā ||

13.84.65

apatyaṃ yuvayordeva balavadbhavitā vibho |
tannūnaṃ triṣu lokeṣu na kiñciccheṣayiṣyati ||

13.84.66

tadebhyaḥ praṇatebhyastvaṃ devebhyaḥ pṛthulocana |
varaṃ prayaccha lokeśa trailokyahitakāmyayā ||

13.84.67

apatyārthaṃ nigṛhṇīṣva tejaḥ paramakaṃ vibho |
trailokyasārau hi yuvāṃ lokaṃ santāpayiṣyathaḥ ||

13.84.68

tadapatyaṃ hi yuvayordevānabhibhaveddhruvam |
na hi te pṛthivī devī na ca dyaurna divaṃ vibho ||

13.84.69

nedaṃ dhārayituṃ śaktāḥ samastā iti me matiḥ |
tejaḥprabhāvanirdagdhaṃ tasmātsarvamidaṃ jagat ||

13.84.70

tasmātprasādaṃ bhagavankartumarhasi naḥ prabho |
na devyāṃ sambhavetputro bhavataḥ surasattama |
dhairyādeva nigṛhṇīṣva tejo jvalitamuttamam ||

13.84.71

iti teṣāṃ kathayatāṃ bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ |
evamastviti devāṃstānviprarṣe pratyabhāṣata ||

13.84.72

ityuktvā cordhvamanayadreto vṛṣabhavāhanaḥ |
ūrdhvaretāḥ samabhavattataḥ prabhṛti cāpi saḥ ||

13.84.73

rudrāṇīti tataḥ kruddhā prajocchede tadā kṛte |
devānathābravīttatra strībhāvātparuṣaṃ vacaḥ ||

13.84.74

yasmādapatyakāmo vai bhartā me vinivartitaḥ |
tasmātsarve surā yūyamanapatyā bhaviṣyatha ||

13.84.75

prajocchedo mama kṛto yasmādyuṣmābhiradya vai |
tasmātprajā vaḥ khagamāḥ sarveṣāṃ na bhaviṣyati ||

13.84.76

pāvakastu na tatrāsīcchāpakāle bhṛgūdvaha |
devā devyāstathā śāpādanapatyāstato'bhavan ||

13.84.77

rudrastu tejo'pratimaṃ dhārayāmāsa vai tadā |
praskannaṃ tu tatastasmātkiñcittatrāpatadbhuvi ||

13.84.78

utpapāta tadā vahnau vavṛdhe cādbhutopamam |
tejastejasi saṃyuktamātmayonitvamāgatam ||

13.84.79

etasminneva kāle tu devāḥ śakrapurogamāḥ |
asurastārako nāma tena santāpitā bhṛśam ||

13.84.80

ādityā vasavo rudrā maruto'thāśvināvapi |
sādhyāśca sarve santrastā daiteyasya parākramāt ||

13.84.81

sthānāni devatānāṃ hi vimānāni purāṇi ca |
ṛṣīṇāṃ cāśramāścaiva babhūvurasurairhṛtāḥ ||

13.84.82

te dīnamanasaḥ sarve devatā ṛṣayaśca ye |
prajagmuḥ śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇamajaraṃ vibhum ||

Other recensions (1)

Linked texts (1)