The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.91
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 13.91
- Language
- Sanskrit
13.91.1
yudhiṣṭhira uvāca | kena saṅkalpitaṃ śrāddhaṃ kasminkāle kimātmakam |
bhṛgvaṅgirasike kāle muninā katareṇa vā ||
13.91.2
kāni śrāddhāni varjyāni kāni mūlaphalāni ca |
dhānyajātyaśca kā varjyāstanme brūhi pitāmaha ||
13.91.3
bhīṣma uvāca | yathā śrāddhaṃ sampravṛttaṃ yasminkāle sadātmakam |
yena saṅkalpitaṃ caiva tanme śṛṇu janādhipa ||
13.91.4
svāyambhuvo'triḥ kauravya paramarṣiḥ pratāpavān |
tasya vaṃśe mahārāja dattātreya iti smṛtaḥ ||
13.91.5
dattātreyasya putro'bhūnnimirnāma tapodhanaḥ |
nimeścāpyabhavatputraḥ śrīmānnāma śriyā vṛtaḥ ||
13.91.6
pūrṇe varṣasahasrānte sa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥ |
kāladharmaparītātmā nidhanaṃ samupāgataḥ ||
13.91.7
nimistu kṛtvā śaucāni vidhidṛṣṭena karmaṇā |
santāpamagamattīvraṃ putraśokaparāyaṇaḥ ||
13.91.8
atha kṛtvopahāryāṇi caturdaśyāṃ mahāmatiḥ |
tameva gaṇayanśokaṃ virātre pratyabudhyata ||
13.91.9
tasyāsītpratibuddhasya śokena vyathitātmanaḥ |
manaḥ saṃvṛtya viṣaye buddhirvistāragāminī ||
13.91.10
tataḥ sañcintayāmāsa śrāddhakalpaṃ samāhitaḥ |
yāni tasyaiva bhojyāni mūlāni ca phalāni ca ||
13.91.11
uktāni yāni cānnāni yāni ceṣṭāni tasya ha |
tāni sarvāṇi manasā viniścitya tapodhanaḥ ||
13.91.12
amāvāsyāṃ mahāprājño viprānānāyya pūjitān |
dakṣiṇāvartikāḥ sarvā vṛsīḥ svayamathākarot ||
13.91.13
saptaviprāṃstato bhojye yugapatsamupānayat |
ṛte ca lavaṇaṃ bhojyaṃ śyāmākānnaṃ dadau prabhuḥ ||
13.91.14
dakṣiṇāgrāstato darbhā viṣṭareṣu niveśitāḥ |
pādayoścaiva viprāṇāṃ ye tvannamupabhuñjate ||
13.91.15
kṛtvā ca dakṣiṇāgrānvai darbhān sa prayataḥ śuciḥ |
pradadau śrīmataḥ piṇḍānnāmagotramudāharan ||
13.91.16
tatkṛtvā sa muniśreṣṭho dharmasaṅkaramātmanaḥ |
paścāttāpena mahatā tapyamānobhyacintayat ||
13.91.17
akṛtaṃ munibhiḥ pūrvaṃ kiṃ mayedamanuṣṭhitam |
kathaṃ nu śāpena na māṃ daheyurbāhmaṇā iti ||
13.91.18
tataḥ sañcintayāmāsa vaṃśakartāramātmanaḥ |
dhyātamātrastathā cātrirājagāma tapodhanaḥ ||
13.91.19
athātristaṃ tathā dṛṣṭvā putraśokena karṣitam |
bhṛśamāśvāsayāmāsa vāgbhiriṣṭābhiravyayaḥ ||
13.91.20
nime saṅkalpitaste'yaṃ pitṛyajñastapodhana |
mā tebhūdbhīḥ pūrvadṛṣṭo dharmoyaṃ brahmaṇā svayam ||
13.91.21
soyaṃ svayambhuvihito dharmaḥ saṅkalpitastvayā |
ṛte svayambhuvaḥ konyaḥ śrāddheyaṃ vidhimāharet ||
13.91.22
athākhyāsyāmi te putra śrāddheyaṃ vidhimuttamam |
svayambhuvihitaṃ putra tatkuruṣva nibodha me ||
13.91.23
kṛtvā'gnaukaraṇaṃ pūrvaṃ mantrapūrvaṃ tapodhana |
tato'gnaye'tha somāya varuṇāya ca nityaśaḥ ||
13.91.24
viśvedevāśca ye nityaṃ pitṛbhiḥ saha gocarāḥ |
tebhyaḥ saṅkalpitā bhāgāḥ svayameva svayambhuvā ||
13.91.25
stotavyā ceha pṛthivī nivāpasyeha dhāriṇī |
vaiṣṇavī kāśyapī ceti tathaivehākṣayeti ca ||
13.91.26
udakānayane caiva stotavyo varuṇo vibhuḥ |
tato'gniścaiva somaśca āpyāyyāviha te'nagha ||
13.91.27
devāstu pitaro nāma nirmitā ye svayambhuvā |
uṣṇapā ye mahābhāgāsteṣāṃ bhāgaḥ prakalpitaḥ ||
13.91.28
te śrāddhenārcyamānāvai vimucyante ha kilbiṣāt |
saptakaḥ pitṛvaṃśastu pūrvadṛṣṭaḥ svayambhuvā ||
13.91.29
viśve cāgnimukhā devāḥ saṅkhyātāḥ pūrvameva te |
teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṃ mahātmanām ||
13.91.30
balaṃ dhṛtirvipāpmā ca puṇyakṛtpāvanastathā |
pārṣṇikṣemā samūhaśca divyasānustathaiva ca ||
13.91.31
vivasvānvīryavān hrīmānkīrtimānkṛta eva ca |
jitātmā munivīryaśca dīptaromā bhayaṅkaraḥ ||
13.91.32
anukarmā pratītaśca pradātā'pyaṃśumāṃstathā |
śailābhaḥ paramakrodhī dhīroṣṇī bhūpatistathā ||
13.91.33
srajo vajrī varī caiva viśvedevāḥ sanātanāḥ |
vidyudvarcāḥ somavarcāḥ sūryaśrīśceti nāmataḥ ||
13.91.34
somapaḥ sūryasāvitro dattātmā puṇḍarīyakaḥ |
uṣṇīnāmo nabhodaśca viśvāyurdīptireva ca ||
13.91.35
camūharaḥ sureśaśca vyomāriḥ śaṅkaro bhavaḥ |
īśaḥ kartā kṛtirdakṣo bhuvano divyakarmakṛt ||
13.91.36
gaṇitaḥ pañcavīryaśca ādityo raśmivāṃstathā |
saptakṛtsomavarcāśca viśvakṛtkavireva ca ||
13.91.37
anugoptā sugoptā ca naptā ceśvara eva ca |
kīrtitāste mahābhāgāḥ kālasya gatigocarāḥ ||
13.91.38
aśrāddheyāni dhānyāni kodravāḥ pulakāstathā |
hiṅgudravyeṣu śākeṣu palāṇḍuṃ laśunaṃ tathā ||
13.91.39
saubhāñjanaḥ kovidārastathā gṛñjanakādayaḥ |
kūṣmāṇḍajātyalābuṃ ca kṛṣṇaṃ lavaṇameva ca ||
13.91.40
grāmyavārāhamāṃsaṃ ca yaccaivāprokṣitaṃ bhavet |
kṛṣṇājājī viḍaścaiva śītapākī tathaiva ca |
aṅkurādyāstathā varjyā iha śrṛṅgāṭakāni ca ||
13.91.41
varjayellavaṇaṃ sarvaṃ tathā jambūphalāni ca |
avakṣutāvaruditaṃ tathā śrāddhe ca varjayet ||
13.91.42
nivāpe havyakavye yā garhitaṃ ca sudarśanam |
pitaraśca hi devāśca nābhinandanti taddhaviḥ ||
13.91.43
cāṇḍālaśvapacau varjyau nivāpe samupasthite |
kāṣāyavāsāḥ kuṣṭhī vā patito brahmahā'pi vā ||
13.91.44
saṅkīrṇayonirvipraśca sambandhī patitaśca yaḥ |
varjanīyā budhairete nivāpe sasupasthite ||
13.91.45
ityevamuktvā bhagavānsvavaṃśyaṃ tamṛṣiṃ purā |
pitāmahasabhāṃ divyāṃ jagāmātristapodhanaḥ ||
Commentaries (5)
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit