The Great Epic of the Bhārata dynasty 16.4
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 16.4
- Language
- Sanskrit
16.4.1
vaiśampāyana uvāca |
tato yayurdārukaḥ keśavaśca babhruśca rāmasya padaṃ patantaḥ |
athāpaśyan rāmamanantavīryaṃ vṛkṣe sthitaṃ cintayānaṃ vivikte ||
16.4.2
tataḥ samāsādya mahānubhāvaṃ kṛṣṇastadā dārukamanvaśāsat |
gatvā kurūnsarvamimaṃ mahāntaṃ pārthāya śaṃsasva vadhaṃ yadūnām ||
16.4.3
tato'rjunaḥ kṣipramihopayātu śrutvā mṛtān yādavānbrahmaśāpāt |
ityevamuktaḥ sa yayau rathena kurūṃstadā dāruko naṣṭacetāḥ ||
16.4.4
tato gate dāruke keśavo'tha dṛṣṭvāntike babhrumuvāca vākyam |
striyo bhavānrakṣituṃ yātu śīghraṃ naitā hiṃsyurdasyavo vittalobhāt ||
16.4.5
sa prasthitaḥ keśavenānuśiṣṭo madāturo jñātivadhārditaśca |
taṃ viśrāntaṃ sannidhau keśavasya durantamekaṃ sahasaiva babhrum ||
16.4.6
brahmānuśaptamavadhīnmahadvai kūṭe yuktaṃ musalaṃ lubdhakasya |
tato dṛṣṭvā bhihataṃ babhrumāha kṛṣṇo'grajaṃ bhrātaramugratejāḥ ||
16.4.7
ihaiva tvaṃ māṃ pratīkṣasva rāma yāvatstriyo jñātivaśāḥ karomi |
tataḥ purīṃ dvāravatīṃ praviśya janārdanaḥ pitaraṃ prāha vākyam ||
16.4.8
striyo bhavānrakṣatu naḥ samagrā dhanañjayasyāgamanaṃ pratīkṣan |
rāmo vanānte pratipālayanmāmāste'dyāhaṃ tena samāgamiṣye ||
16.4.9
dṛṣṭaṃ mayedaṃ nidhanaṃ yadūnāṃ rājñāṃ ca pūrvaṃ kurupuṅgavānām |
nāhaṃ vinā yadubhiryādavānāṃ purīmimāmaśakaṃ draṣṭumadya ||
16.4.10
tapaścariṣyāmi nibodha tanme rāmeṇa sārdhaṃ vanamabhyupetya |
itīdamuktvā śirasā ca pādau saṃspṛśya kṛṣṇastvarito jagāma ||
16.4.11
tato mahānninadaḥ prādurāsītsastrīkumārasya purasya tasya |
athābravītkeśavaḥ sannivartya śabdaṃ śrutvā yoṣitāṃ krośatīnām ||
16.4.12
purīmimāmeṣyati savyasācī sa vo duḥkhānmocayitā narāgryaḥ |
tato gatvā keśavastaṃ dadarśa rāmaṃ vane sthitamekaṃ vivikte ||
16.4.13
athāpaśyadyogayuktasya tasya nāgaṃ mukhānniścarantaṃ mahāntam |
śvetaṃ yayau sa tataḥ prekṣyamāṇo mahārṇavo yena mahānubhāvaḥ ||
16.4.14
sahasraśīrṣaḥ parvatābhogavarṣmā raktānanaḥ svāṃ tanuṃ tāṃ vimucya |
samyak ca taṃ sāgaraḥ pratyagṛhṇānnāgā divyāḥ saritaścaiva puṇyāḥ ||
16.4.15
karkoṭako vāsukistakṣakaśca pṛthuśravā aruṇaḥ kuñjaraśca |
miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkastathā nāgo dhṛtarāṣṭro mahātmā ||
16.4.16
hrādaḥ krāthaḥ śitikaṇṭhogratejāstathā nāgau cakramandātiṣaṇḍau |
nāgaśreṣṭho durmukhaścāmbarīṣaḥ svayaṃ rājā varuṇaścāpi rājan ||
16.4.17
pratyudgamya svāgatenābhyanandaṃstepūjayaṃścārghyapādyakriyābhiḥ |
tato gate bhrātari vāsudevo jānan sarvā gatayo divyadṛṣṭiḥ ||
16.4.18
vane śūnye vicaraṃścintayāno bhūmau cātha saṃviveśāgryatejāḥ |
sarvaṃ tena prāktadā vittamāsīdgāndhāryā yadvākyamuktaḥ sa pūrvam ||
16.4.19
durvāsasā pāyasocchiṣṭalipte yaccāpyuktaṃ tacca sasmāra vākyam |
sa cintayannandhakavṛṣṇināśaṃ kurukṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ ||
16.4.20
mene tataḥ saṅkramaṇasya kālaṃ tataścakārendriyasannirodham |
tathā ca lokatrayapālanārthamātreyavākyapratipālanāya ||
16.4.21
devo'pi san dehavimokṣahetornirṇītamaicchatsakalārthatattvavit |
sa sanniruddhendriyavāṅmanāstu śiśye mahāyogamupetya kṛṣṇaḥ ||
16.4.22
jarā'tha taṃ deśamupājagāma lubdhastadānīṃ mṛgalipsurugraḥ |
sa keśavaṃ yogayuktaṃ śayānaṃ mṛgāsakto lubdhakaḥ sāyakena ||
16.4.23
jarā'vidhyatpādatale tvarāvāṃstaṃ cābhitastajjighṛkṣurjagāma |
athāpaśyatpuruṣaṃ yogayuktaṃ pītāmbaraṃ lubdhako'ne'kabāhum ||
16.4.24
matvā''tmānaṃ tvaparāddhaṃ sa tasya pādau jarā jagṛhe śaṅkitātmā |
āśvāsayaṃstaṃ mahātmā tadānīṃ gacchannūrdhvaṃ rodasī vyāpya lakṣmyā ||
16.4.25
divaṃ prāptaṃ vāsavo'thāśvinau ca rudrādityā vasavaścātha viśve |
pratyudyayurmunayaścāpi siddhā gandharvamukhyāśca sahāpsarobhiḥ ||
16.4.26
tato rājanbhagavānugratejā nārāyaṇaḥ prabhavaścāvyayaśca |
yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā sthānaṃ prāpa svaṃ mahātmā'prameyam ||
16.4.27
tato daiverṛṣibhiścāpi kṛṣṇaḥ samāgataścāraṇaiścaiva rājan |
gandharvāgryairapsarobhirvarābhiḥ siddhaiḥ sādhyaiścānataiḥ pūjyamānaḥ ||
16.4.28
taṃ vai devāḥ pratyanandanta rājanmuniśreṣṭhā ṛgbhirānarcurīśam |
taṃ gandharvāścāpi tasthuḥ stuvantaḥ prītyā cainaṃ puruhūto'bhyanandat ||
Commentaries (5)
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (3)
- Guṇakāraṇḍavyūha — Sanskrit
- Aṣṭāvakrīya — R. Śeṣaśāyin, Sanskrit
- Rājataraṅgiṇī (ed. Durgaprasada) — Sanskrit