The Great Epic of the Bhārata dynasty 2.45
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 2.45
- Language
- Sanskrit
2.45.1
vaiśampāyana uvāca |
vacaḥ śrutvaiva bhīṣmasya cedirāḍuruvikramaḥ |
yuyutsurvāsudevena vāsudevamuvāca ha ||
2.45.2
āhvaye tvāṃ raṇaṃ gaccha mayā sārdhaṃ janārdana |
yāvadadya nihanmi tvāṃ sahitaṃ sarvapāṇḍavaiḥ ||
2.45.3
saha tvayā hi me'vadhyāḥ sarvathā kṛṣṇa pāṇḍavāḥ |
nṛpatīnsamatikramya yairarājā tvamarcitaḥ ||
2.45.4
ye tvāṃ dāsamarājānaṃ bālyādarcanti durmatim |
anarhamarhavatkṛṣṇa vadhyāsta iti me matiḥ ||
2.45.5
ityuktvā rājaśārdūlastasthau garjannamarṣaṇaḥ |
evamuktastataḥ kṛṣṇo mṛdupūrvamidaṃ vacaḥ |
uvāca pārthivānsarvānsa samakṣaṃ ca vīryavān ||
2.45.6
eṣa naḥ śatruratyantaṃ pārthivāḥ sātvatīsutaḥ |
sātvatāṃ nṛśaṃśātmā na hitonapakāriṇām ||
2.45.7
prāgjyotiṣapuraṃ yātānasmāñjñātvā nṛśaṃsakṛt |
adahaddvārakāmeṣa svastrīyaḥ sannarādhipāḥ ||
2.45.8
krīḍato bhojarājasya eṣa raivatake girau |
hatvā badhvā ca tānsārvānupāyātsvapuraṃ purā ||
2.45.9
aśvamedhe hayaṃ medhyamutsṛṣṭaṃ rakṣibhirvṛtam |
piturme yajñavighnārthamaharatpāpaniścayaḥ ||
2.45.10
sauvīrānpratiyātāṃ ca babhroreṣa tapasvinaḥ |
bhāryāmabhyaharanmohādakāmāṃ tāmito gatām ||
2.45.11
eṣa māyāpraticchannaḥ kārūśārthe tapasvinīm |
jahāra bhadrāṃ vaiśālīṃ mātulasya nṛśaṃsakṛt ||
2.45.12
pitṛṣvasuḥ kṛte duḥkhaṃ sumahanmarṣayāmyaham |
diṣṭyā hīdaṃ sarvarājñāṃ sannidhāvadya vartate ||
2.45.13
paśyanti hi bhavanto'dya mayyatīva vyatikramam |
kṛtāni tu parokṣaṃ me yāni tāni nibodhata ||
2.45.14
imaṃ tvasya na śakṣyāmi kṣantumadya vyatikramam |
avalepādvadhārhasya samagre rājamaṇḍale ||
2.45.15
rukmiṇyāmasya mūḍhasya prārthanā''sīnmumūrṣataḥ |
na ca tāṃ prāptavānmūḍhaḥ śūdro vedaśrutīmiva ||
2.45.16
vaiśampāyana uvāca |
evamādi tataḥ sarve sahitāste narādhipāḥ |
vāsudevavacaḥ śrutvā cedirājaṃ vyagarhayan ||
2.45.17
tasya tadvacanaṃ śrutvā śiśupālaḥ pratāpavān |
jahāsa svanavaddhāsaṃ vākyaṃ cedamuvāca ha ||
2.45.18
matpūrvāṃ rukmiṇīṃ kṛṣṇa saṃsatsu parikīrtayan |
viśeṣataḥ pārthiveṣu vrīḍāṃ na kuruṣe katham ||
2.45.19
manyamāno hi kaḥ satsu puruṣaḥ parikīrtayet |
anyapūrvāṃ striyaṃ jātu tvadanyo madhūsūdana ||
2.45.20
kṣamā vā yadi te śraddhā mā vā kṛṣṇa mama kṣama |
kruddhādvāpi prasannādvā kiṃ me tvatto bhaviṣyati ||
2.45.21
tathā bruvata evāsya bhagavānmadhusūdanaḥ |
manasā'cintayaccakraṃ daityavargānapūdanam ||
2.45.22
etasminneva kāle tu cakre hastagate sati |
uvāca bhagavānuccairvākyaṃ vākyaviśāradaḥ ||
2.45.23
śṛṇvantu me mahīpālā yenaitatkṣamitaṃ mayā |
aparādhaśataṃ kṣāmyaṃ māturasyaiva yācane ||
2.45.24
dattaṃ mayā yācitaṃ ca tāni pūrṇāni pārthivāḥ |
adhunā vadhayiṣyāmi paśyatāṃ vo mahīkṣitām ||
2.45.25
evamuktvā yaduśreṣṭhaścedirājasya tatkṣaṇāt |
vyapāharacchiraḥ kruddhaścakreṇāmitrakarṣaṇaḥ ||
2.45.26
sa papāta mahābāhurvajrāhata ivācalaḥ |
tataścedipaterdaihāttejogryaṃ dadṛśurnṛpāḥ ||
2.45.27
utpatantaṃ mahārāja gaganādiva bhāskaram |
tataḥ kamalapatrākṣaṃ kṛṣṇaṃ lokanamaskṛtam |
vavande tattadā tejo viveśa ca nirādhipa ||
2.45.28
tadadbhutamamanyanta dṛṣṭvā sarve mahīkṣītaḥ |
yadviveśa mahābāhuṃ tattejaḥ puruṣottamam ||
2.45.29
anamre pravavarṣa dyauḥ papāta jvālitāśaniḥ |
kṛṣṇene nihate caidye cacāla ca vasundharā ||
2.45.30
tataḥ kecinmahīpālā nābruvaṃstatra kiñcana |
atītavākpathe kāle prekṣamāṇā janārdanam ||
2.45.31
hastairhastāgramapare pratyarpiṣannamarṣitāḥ |
apare daśanairoṣṭhāmadaśankrodhamūrcchitāḥ ||
2.45.32
rahaśca kecidvārṣṇeyaṃ praśaśaṃsurnarādhipāḥ |
kecideva susaṃrabdhā madhyasthāstvapare'bhavan ||
2.45.33
prahṛṣṭāḥ keśavaṃ jagmuḥ saṃstuvanto maharṣayaḥ |
brāhmaṇāśca mahātmānaḥ pārthivāśca mahābalāḥ ||
2.45.34
śaśaṃsunirvṛtāḥ sarve dṛṣṭvā kṛṣṇasya vikramam |
pāṇḍavastvabravīdbhrātṝnsatkāreṇa mahīpatim ||
2.45.35
damayoṣātmajaṃ vīraṃ saṃskārayata mā ciram |
tathā ca kṛtavantaste bhrāturve śāsanaṃ tadā ||
2.45.36
cedīnāmādhipatye ca putramasya mahapiteḥ |
abhyaṣiñcattadā pārthaḥ saha tairvasudhādhipaiḥ ||
2.45.37
tataḥ sa kururājasya ṛtuḥ sarvasamṛddhimān |
yūnāṃ prītikaro rājansa babhau vipulaujasaḥ ||
2.45.38
śāntavighnaḥ sukhārambhaḥ prabhūtadhanadhānyavān |
annavānbahubhakṣyañca keśavena surakṣitaḥ ||
2.45.39
samāpayāmāsa ca taṃ rājasūyaṃ mahākratum |
taṃ tu yaśaṃ mahābājurāsamāpterjanārdanaḥ |
rarakṣa bhagavāñśauriḥ śārṅgacakragadādharaḥ ||
2.45.40
tatastvavabhṛthasnātaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
samasta pārthivaṃ kṣatramupagamyedamabravīt ||
2.45.41
diṣṭyā vardhasi dharmajña sāmrājyaṃ prāptavānasi |
ājamīḍhājamīḍhānāṃ yaśaḥ saṃvardhitaṃ tvayā ||
2.45.42
karmaṇaitena rājendra dharmaśca sumahānkṛtaḥ |
āpṛcchāmo naravyāghra sarvakāmaiḥ supūjitāḥ ||
2.45.43
svarāṣṭrāṇi gamiṣyāmastadanujñātumarhasi |
śrutvā tu vacanaṃ rājñāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
2.45.44
yathārhaṃ pūjya nṛpatībhrātṝnsarvānuvāca ha |
rājānaḥ sarva evaite prītyāsmānsamupāgatāḥ ||
2.45.45
prasthitāḥ svāni rāṣṭrāṇi māmāpṛcchya parantapāḥ |
anuvrajata bhadraṃ vo viṣayāntaṃ nṛpottamān ||
2.45.46
bhrāturvacanamākṣāya pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ |
yathārhaṃ nṛpatīnsarvānekaikaṃ samanuvrajan ||
2.45.47
virāṭamanvayāttūrṇaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān |
dhanañjayo yaśasena mahātmānaṃ mahāratham ||
2.45.48
bhīṣmaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ ca bhīmaseno mahābalaḥ |
droṇaṃ tu sasutaṃ vīraṃ sahadevo yudhāṃ patiḥ ||
2.45.49
nakulaḥ subalaṃ rājansahaputraṃ samanvayāt |
draupadeyāḥ sasaumadrāḥ pārvatīyānmahārathān ||
2.45.50
anvagacchaṃstathaivānyānkṣatriyānkṣatriyarṣabhāḥ |
evaṃ supūjitāḥ sarve jagmurviprāḥ sahasraśaḥ ||
2.45.51
gateṣu pārthivendreṣu sarveṣu brāhmaṇeṣu ca |
yudhiṣṭhiramuvācedaṃ vāsudevaḥ pratāpavān ||
2.45.52
āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi dvārakāṃ kurunandana |
rājasūyam ṛtuśreṣṭhaṃ diṣṭyā tvaṃ prāptavānasi ||
2.45.53
tamuvācaivamuktastu dharmarājo janārdanam |
tava prasādādgovinda prāptaḥ kratuvaro mayā ||
2.45.54
kṣatraṃ samagramapi ca tvatprasādādvaśe sthitam |
upādāya baliṃ mukhyaṃ māmeva samupasthitam ||
2.45.55
kathaṃ tvadgamanārthaṃ me vāṇī vitaratenagha |
na tvahaṃ tvāmṛte vīra rātiṃ prāpnomi karhicit ||
2.45.56
avaśyaṃ caiva gantavyā bhavatā dvārakāpurī |
evamuktaḥ sa dharmātmā yudhiṣṭhirasahāyavān ||
2.45.57
abhigamyābravītprītaḥ pṛthāṃ pṛthuyaśā hariḥ |
sāmrājyaṃ samanuprāptāḥ putrāste'dya pitṛṣvasaḥ ||
2.45.58
siddhārthā vasumantaśca sā tvaṃ prītimavāpnahi |
anujñātastvayā cāhaṃ dvārakāṃ gantumutsahe ||
2.45.59
subhadrāṃ draupadīṃ caiṣa samājayata keśavaḥ |
niṣkramyāntaḥ purāttasmādyudhiṣṭhirasahāyavān ||
2.45.60
snātaśca kṛtajapyaśca brāhmaṇānsvasti vācya ca |
tato meghavapuḥ prakhyaṃ syandanaṃ ca sukalpitam |
yojayitvā mahābāhurdārukaḥ samupasthitaḥ ||
2.45.61
upasthitaṃ rathaṃ dṛṣṭvā tārthyapravaraketanam |
pradakṣiṇamupāvṛtya samāruhya mahāmanāḥ ||
2.45.62
prayayau puṇḍarīkākṣastato dvāravatīṃ purīm ||
2.45.63
taṃ padbhyānuvavrāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ śrīmānvāsudevaṃ mahābalam ||
2.45.64
tato muhūrtaṃ saṅgṛhya syandanapravaraṃ hariḥ |
abravītpuṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram ||
2.45.65
apramattaḥ sthito nityaṃ prajāḥ pāhi viśāmpate |
parjanyamiva bhūtāni mahādrumamiva dvijāḥ ||
2.45.66
bāndhavāstvopajīvantu sahastrākṣamivāmarāḥ |
kṛtvā paraspareṇaivaṃ saṃvidaṃ kṛṣṇapāṇḍavau ||
2.45.67
anyonyaṃ samanujñāpya jagmatuḥ svagṛhānprati |
gate dvāravatīṃ kṛṣṇe sātvatapravarai nṛpa ||
2.45.68
eko duryodhano rājā śakuniścāpi saubalaḥ |
tasyāṃ sabhāyāṃ divyāyāmūṣatustau nararṣabhau ||
Commentaries (5)
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Puruṣārthasudhānidhi — Sāyaṇācārya, Sanskrit