The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.181
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.181
- Language
- Sanskrit
3.181.1
yudhiṣṭhira uvāca |
bhavānetādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ |
brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhavedgatiranuttamā ||
3.181.2
sarpa uvāca |
pātre datvā priyāṇyuktvā satyamuktvā ca bhārata |
ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacchediti matirmama ||
3.181.3
yudhiṣṭhira uvāca |
dānādvā sarpa satyādvā kimato guru dṛśyate |
ahiṃsāpriyayoścaiva gurulāghavamucyatām ||
3.181.4
sarpa uvāca |
dānaṃ ca satyaṃ tattvaṃ vā ahiṃsā priyameva ca |
eṣāṃ kāryagarīyastvāddṛśyate gurulāghavam ||
3.181.5
kasmācciddānayogāddhi satyameva viśiṣyate |
satyavākyācca rājendra kiñciddānaṃ viśiṣyate ||
3.181.6
evameva maheṣvāsa priyavākyānmahīpate |
ahiṃsā dṛśyate gurvī tataśca priyamiṣyate ||
3.181.7
evametadbhavedrājan kāryāpekṣamanantaram |
yadabhipretamanyatte brūhi yāvadbravīmyaham ||
3.181.8
yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṃ ca phalaṃ dhruvam |
aśarīrasya dṛśyeta prabrūhi viṣayāṃśca me ||
3.181.9
sarpa uvāca |
tisro vai gatayo rājan paridṛṣṭāḥ svakarmabhiḥ |
mānuṣaṃ svargavāsaśca tiryagyoniśca tattridhā ||
3.181.10
tatra vai mānuṣāllokāddānādibhiratandritaḥ |
ahiṃsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargamaśnute ||
3.181.11
viparītaiśca rājendra kāraṇairmānuṣo bhavet |
tiryagyonistathā tāta viśeṣaścātra vakṣyate ||
3.181.12
kāmakrodhasamāyukto hiṃsālobhasamanvitaḥ |
manuṣyatvāt paribhraṣṭastiryagyonau prasūyate ||
3.181.13
tiryagyonyāḥ pṛthagbhāvo manuṣyārthe vidhīyate |
gavādibhyastathā'śvebhyo devatvamapi dṛśyate ||
3.181.14
so'yametā gatīstāta jantuścarati kāryavān |
nitye mahati cātmānamavasthāpayate dvijaḥ ||
3.181.15
jāto jātaśca balavān bhuṅkte cātmā sa dehavān |
phalārthastāta niṣpṛktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ ||
3.181.16
yudhiṣṭhira uvāca |
śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ |
tasyādhiṣṭhānamavyagro brūhi sarpa yathātatham ||
3.181.17
kiṃ na gṛhṇāsi viṣayān yugapat tvaṃ mahāmate |
etāvaducyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama ||
3.181.18
sarpa uvāca |
yadātmadravyamāyuṣman dehasaṃśrayaṇānvitam |
karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogānupabhuṅkte yathāvidhi ||
3.181.19
jñānaṃ caivātra buddhiśca manaśca bharatarṣabha |
tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me ||
3.181.20
manasā tāta paryeti kramaśo viṣayānimān |
viṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsṛtaḥ ||
3.181.21
tatra cāpi naravyāghra mano jantorvidhīyate |
tasmādyugapadatrāsya grahaṇaṃ nopapadyate ||
3.181.22
sa ātmā puruṣavyāghra bhruvorantaramāśritaḥ |
buddhiṃ dravyeṣu sṛjati vividheṣu parāvarām ||
3.181.23
buddheruttarakālā ca vedanā dṛśyate budhaiḥ |
eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ ||
3.181.24
yudhiṣṭhira uvāca |
manasaścāpi buddheśca brūhi me lakṣaṇaṃ param |
etadadhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate ||
3.181.25
sarpa uvāca |
buddhirātmānugātīva utpātena vidhīyate |
tadāśritā hi sā jñeyā buddhistasyaiṣiṇī bhavet ||
3.181.26
buddhirutpadyate kāryānmanastūtpannameva hi |
buddherguṇavidhānena manastadguṇavadbhavet ||
3.181.27
etadviśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyoryadantaram |
tvamapyatrābhisambuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavān ||
3.181.28
yudhiṣṭhira uvāca |
aho buddhimatāṃ śreṣṭha śubhā buddhiriyaṃ tava |
viditaṃ veditavyaṃ te kasmān samanupṛcchasi ||
3.181.29
sarvajñaṃ tvāṃ kathaṃ moha āviśat svargavāsinam |
evamadbhutakarmāṇamiti me saṃśayo mahān ||
3.181.30
sarpa uvāca |
suprajñamapi cecchūramṛddhirmohayate naram |
vartamānaḥ sukhe sarvo muhyatīti matirmama ||
3.181.31
so'hamaiśvaryamohena madāviṣṭo yudhiṣṭhira |
patitaḥ pratisambuddhastvāṃ tu sambodhayāmyaham ||
3.181.32
kṛtaṃ kāryaṃ mahārāja tvayā mama parantapa |
kṣīṇaḥ śāpaḥ sukṛcchro me tvayā sambhāṣya sādhunā ||
3.181.33
ahaṃ hi divi divyena vimānena caran purā |
abhimānena mattaḥ san kañcinnānyamacintayam ||
3.181.34
brahmarṣi-deva-gandharva-yakṣa-rākṣasa-pannagāḥ |
karān mama prayacchanti sarve trailokyavāsinaḥ ||
3.181.35
cakṣuṣā yaṃ prapadyāmi prāṇinaṃ pṛthivīpate |
tasya tejo harāmyāśu taddhi dṛṣṭerbalaṃ mama ||
3.181.36
brahmarṣīṇāṃ sahasraṃ hi uvāha śibikāṃ mama |
sa māmapanayo rājan bhraṃśayāmāsa vai śriyaḥ ||
3.181.37
tatra hyagastyaḥ pādena vahan spṛṣṭo mayā muniḥ |
agastyena tato'smyukto dhvaṃsa sarpeti vai ruṣā ||
3.181.38
tatastasmādvimānāgryāt pracyutaścyutalakṣaṇaḥ |
prapatan bubudhe''tmānaṃ vyālībhūtamadhomukham |
āyācantamahaṃ vipraṃ śāpasyānto bhavediti ||
3.181.39
sarpa uvāca |
pramādāt sampramūḍhasya bhagavan kṣantumarhasi |
tataḥ sa māmuvācedaṃ prapatantaṃ kṛpānvitaḥ ||
3.181.40
yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ śāpāttvāṃ mokṣayiṣyati |
abhimānasya ghorasya pāpasya ca narādhipa ||
3.181.41
phale kṣīṇe mahārāja phalaṃ puṇyamavāpsyasi |
tato me vismayo jātastadṛṣṭvā tapaso balam ||
3.181.42
brahma ca brāhmaṇatvaṃ ca yena tvāhamacūcudam |
satyaṃ damastapo dānamahiṃsā dharmanityatā ||
3.181.43
sādhakāni sadā puṃsāṃ na jātirna kulaṃ nṛpa |
ariṣṭa eṣa te bhrātā bhīmaseno mahābalaḥ |
svasti te'stu mahārāja gamiṣyāmi divaṃ punaḥ ||
3.181.44
vaiśampāyana uvāca |
ityuktvā''jagaraṃ dehaṃ muktvā sa nahuṣo nṛpaḥ |
divyaṃ vapuḥ samāsthāya gatastridivameva ha ||
3.181.45
yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā bhrātrā bhīmena saṅgataḥ |
dhaumyena sahitaḥ śrīmānāśramaṃ punarāgamat ||
3.181.46
tato dvijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyo yathātatham |
kathayāmāsa tat sarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||
3.181.47
tacchrutvā te dvijāḥ sarve bhrātaraścāsya te trayaḥ |
āsan suvrīḍitā rājan draupadī ca yaśasvinī ||
3.181.48
te tu sarve dvijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṃ hitepsayā |
maivamityabruvan bhīmaṃ garhayanto'sya sāhasam ||
3.181.49
pāṇḍavāstu bhayānmuktaṃ prekṣya rbhāmaṃ mahābalam |
harṣamāhārayāñcakrurvijahruśca mudā yutāḥ ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit