Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.181

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.181

Language
Sanskrit

3.181.1

yudhiṣṭhira uvāca |
bhavānetādṛśo loke vedavedāṅgapāragaḥ |
brūhi kiṃ kurvataḥ karma bhavedgatiranuttamā ||

3.181.2

sarpa uvāca |
pātre datvā priyāṇyuktvā satyamuktvā ca bhārata |
ahiṃsānirataḥ svargaṃ gacchediti matirmama ||

3.181.3

yudhiṣṭhira uvāca |
dānādvā sarpa satyādvā kimato guru dṛśyate |
ahiṃsāpriyayoścaiva gurulāghavamucyatām ||

3.181.4

sarpa uvāca |
dānaṃ ca satyaṃ tattvaṃ vā ahiṃsā priyameva ca |
eṣāṃ kāryagarīyastvāddṛśyate gurulāghavam ||

3.181.5

kasmācciddānayogāddhi satyameva viśiṣyate |
satyavākyācca rājendra kiñciddānaṃ viśiṣyate ||

3.181.6

evameva maheṣvāsa priyavākyānmahīpate |
ahiṃsā dṛśyate gurvī tataśca priyamiṣyate ||

3.181.7

evametadbhavedrājan kāryāpekṣamanantaram |
yadabhipretamanyatte brūhi yāvadbravīmyaham ||

3.181.8

yudhiṣṭhira uvāca |
kathaṃ svarge gatiḥ sarpa karmaṇāṃ ca phalaṃ dhruvam |
aśarīrasya dṛśyeta prabrūhi viṣayāṃśca me ||

3.181.9

sarpa uvāca |
tisro vai gatayo rājan paridṛṣṭāḥ svakarmabhiḥ |
mānuṣaṃ svargavāsaśca tiryagyoniśca tattridhā ||

3.181.10

tatra vai mānuṣāllokāddānādibhiratandritaḥ |
ahiṃsārthasamāyuktaiḥ kāraṇaiḥ svargamaśnute ||

3.181.11

viparītaiśca rājendra kāraṇairmānuṣo bhavet |
tiryagyonistathā tāta viśeṣaścātra vakṣyate ||

3.181.12

kāmakrodhasamāyukto hiṃsālobhasamanvitaḥ |
manuṣyatvāt paribhraṣṭastiryagyonau prasūyate ||

3.181.13

tiryagyonyāḥ pṛthagbhāvo manuṣyārthe vidhīyate |
gavādibhyastathā'śvebhyo devatvamapi dṛśyate ||

3.181.14

so'yametā gatīstāta jantuścarati kāryavān |
nitye mahati cātmānamavasthāpayate dvijaḥ ||

3.181.15

jāto jātaśca balavān bhuṅkte cātmā sa dehavān |
phalārthastāta niṣpṛktaḥ prajālakṣaṇabhāvanaḥ ||

3.181.16

yudhiṣṭhira uvāca |
śabde sparśe ca rūpe ca tathaiva rasagandhayoḥ |
tasyādhiṣṭhānamavyagro brūhi sarpa yathātatham ||

3.181.17

kiṃ na gṛhṇāsi viṣayān yugapat tvaṃ mahāmate |
etāvaducyatāṃ coktaṃ sarvaṃ pannagasattama ||

3.181.18

sarpa uvāca |
yadātmadravyamāyuṣman dehasaṃśrayaṇānvitam |
karaṇādhiṣṭhitaṃ bhogānupabhuṅkte yathāvidhi ||

3.181.19

jñānaṃ caivātra buddhiśca manaśca bharatarṣabha |
tasya bhogādhikaraṇe karaṇāni nibodha me ||

3.181.20

manasā tāta paryeti kramaśo viṣayānimān |
viṣayāyatanasthena bhūtātmā kṣetraniḥsṛtaḥ ||

3.181.21

tatra cāpi naravyāghra mano jantorvidhīyate |
tasmādyugapadatrāsya grahaṇaṃ nopapadyate ||

3.181.22

sa ātmā puruṣavyāghra bhruvorantaramāśritaḥ |
buddhiṃ dravyeṣu sṛjati vividheṣu parāvarām ||

3.181.23

buddheruttarakālā ca vedanā dṛśyate budhaiḥ |
eṣa vai rājaśārdūla vidhiḥ kṣetrajñabhāvanaḥ ||

3.181.24

yudhiṣṭhira uvāca |
manasaścāpi buddheśca brūhi me lakṣaṇaṃ param |
etadadhyātmaviduṣāṃ paraṃ kāryaṃ vidhīyate ||

3.181.25

sarpa uvāca |
buddhirātmānugātīva utpātena vidhīyate |
tadāśritā hi sā jñeyā buddhistasyaiṣiṇī bhavet ||

3.181.26

buddhirutpadyate kāryānmanastūtpannameva hi |
buddherguṇavidhānena manastadguṇavadbhavet ||

3.181.27

etadviśeṣaṇaṃ tāta manobuddhyoryadantaram |
tvamapyatrābhisambuddhaḥ kathaṃ vā manyate bhavān ||

3.181.28

yudhiṣṭhira uvāca |
aho buddhimatāṃ śreṣṭha śubhā buddhiriyaṃ tava |
viditaṃ veditavyaṃ te kasmān samanupṛcchasi ||

3.181.29

sarvajñaṃ tvāṃ kathaṃ moha āviśat svargavāsinam |
evamadbhutakarmāṇamiti me saṃśayo mahān ||

3.181.30

sarpa uvāca |
suprajñamapi cecchūramṛddhirmohayate naram |
vartamānaḥ sukhe sarvo muhyatīti matirmama ||

3.181.31

so'hamaiśvaryamohena madāviṣṭo yudhiṣṭhira |
patitaḥ pratisambuddhastvāṃ tu sambodhayāmyaham ||

3.181.32

kṛtaṃ kāryaṃ mahārāja tvayā mama parantapa |
kṣīṇaḥ śāpaḥ sukṛcchro me tvayā sambhāṣya sādhunā ||

3.181.33

ahaṃ hi divi divyena vimānena caran purā |
abhimānena mattaḥ san kañcinnānyamacintayam ||

3.181.34

brahmarṣi-deva-gandharva-yakṣa-rākṣasa-pannagāḥ |
karān mama prayacchanti sarve trailokyavāsinaḥ ||

3.181.35

cakṣuṣā yaṃ prapadyāmi prāṇinaṃ pṛthivīpate |
tasya tejo harāmyāśu taddhi dṛṣṭerbalaṃ mama ||

3.181.36

brahmarṣīṇāṃ sahasraṃ hi uvāha śibikāṃ mama |
sa māmapanayo rājan bhraṃśayāmāsa vai śriyaḥ ||

3.181.37

tatra hyagastyaḥ pādena vahan spṛṣṭo mayā muniḥ |
agastyena tato'smyukto dhvaṃsa sarpeti vai ruṣā ||

3.181.38

tatastasmādvimānāgryāt pracyutaścyutalakṣaṇaḥ |
prapatan bubudhe''tmānaṃ vyālībhūtamadhomukham |
āyācantamahaṃ vipraṃ śāpasyānto bhavediti ||

3.181.39

sarpa uvāca |
pramādāt sampramūḍhasya bhagavan kṣantumarhasi |
tataḥ sa māmuvācedaṃ prapatantaṃ kṛpānvitaḥ ||

3.181.40

yudhiṣṭhiro dharmarājaḥ śāpāttvāṃ mokṣayiṣyati |
abhimānasya ghorasya pāpasya ca narādhipa ||

3.181.41

phale kṣīṇe mahārāja phalaṃ puṇyamavāpsyasi |
tato me vismayo jātastadṛṣṭvā tapaso balam ||

3.181.42

brahma ca brāhmaṇatvaṃ ca yena tvāhamacūcudam |
satyaṃ damastapo dānamahiṃsā dharmanityatā ||

3.181.43

sādhakāni sadā puṃsāṃ na jātirna kulaṃ nṛpa |
ariṣṭa eṣa te bhrātā bhīmaseno mahābalaḥ |
svasti te'stu mahārāja gamiṣyāmi divaṃ punaḥ ||

3.181.44

vaiśampāyana uvāca |
ityuktvā''jagaraṃ dehaṃ muktvā sa nahuṣo nṛpaḥ |
divyaṃ vapuḥ samāsthāya gatastridivameva ha ||

3.181.45

yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā bhrātrā bhīmena saṅgataḥ |
dhaumyena sahitaḥ śrīmānāśramaṃ punarāgamat ||

3.181.46

tato dvijebhyaḥ sarvebhyaḥ sametebhyo yathātatham |
kathayāmāsa tat sarvaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ||

3.181.47

tacchrutvā te dvijāḥ sarve bhrātaraścāsya te trayaḥ |
āsan suvrīḍitā rājan draupadī ca yaśasvinī ||

3.181.48

te tu sarve dvijaśreṣṭhāḥ pāṇḍavānāṃ hitepsayā |
maivamityabruvan bhīmaṃ garhayanto'sya sāhasam ||

3.181.49

pāṇḍavāstu bhayānmuktaṃ prekṣya rbhāmaṃ mahābalam |
harṣamāhārayāñcakrurvijahruśca mudā yutāḥ ||

Other recensions (1)