The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.183
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.183
- Language
- Sanskrit
3.183.1
vaiśampāyana uvāca |
kāmyakaṃ prāpya kauravya yudhiṣṭhirapurogamāḥ |
kṛtātithyā munigaṇairniṣeduḥ saha kṛṣṇayā ||
3.183.2
tatastān pariviśvastān vasataḥ pāṇḍunandanān |
brāhmaṇā bahavastatra samantāt paryavārayan ||
3.183.3
athā'bravīddvijaḥ kaścidarjunasya priyaḥ sakhā |
sa eṣyati mahābāhurvaśī śaurirudāradhīḥ ||
3.183.4
viditā hi hareryūyamihāyātāḥ kurūdvahāḥ |
sadā hi darśanākāṅkṣī śreyo'nveṣī ca vo hariḥ ||
3.183.5
bahuvatsarajīvī ca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
svādhyāyatapasā yuktaḥ kṣipraṃ yuṣmān sameṣyati ||
3.183.6
tathaiva bruvatastasya pratyadṛśyata keśavaḥ |
śaibyasugrīvayuktena rathena rathināṃ varaḥ ||
3.183.7
maghavāniva paulomyā sahitaḥ satyabhāmayā |
upāyāddevakīputro didṛkṣuḥ kurusattamān ||
3.183.8
avatīrya rathāt kṛṣṇo dharmarājaṃ yathāvidhi |
vavande mudito dhīmān bhīmaṃ ca balināṃ varam ||
3.183.9
pūjayāmāsa dhaumyaṃ ca yamābhyāmabhivāditaḥ |
pariṣvajya guḍākeśaṃ draupadīṃ paryasāntvayat ||
3.183.10
sa dṛṣṭvā phālgunaṃ vīraṃ cirasya priyamāgatam |
paryaṣvajata dāśārhaḥ punaḥ punararindamaḥ ||
3.183.11
tathaiva satyabhāmā'pi draupadīṃ pariṣasvaje |
pāṇḍavānāṃ priyāṃ bhāryāṃ kṛṣṇasya mahiṣī priyā ||
3.183.12
tataste pāṇḍavāḥ sarve sabhāryāḥ sapurohitāḥ |
ānarcuḥ puṇḍarīkākṣaṃ parivavruśca sarvaśaḥ ||
3.183.13
kṛṣṇastu pārthena sametya vidvān dhanañjayenāsuratarjanena |
babhau yathā bhūtapatirmahātmā sametya sākṣāt bhagavān guhena ||
3.183.14
tataḥ samastāni kirīṭamālī vaneṣu vṛttāni gadāgrajāya |
uktvā yathāvat punaranvapṛcchat kathaṃ subhadrā ca sa cābhimanyuḥ ||
3.183.15
sa pūjayitvā madhuhā yathāvat pārthaṃ ca kṛṣṇāṃ ca purohitaṃ ca |
uvāca rājānabhipraśaṃsan yudhiṣṭhiraṃ tatra sahopaviśya ||
3.183.16
dharmaḥ paraḥ pāṇḍavarājyalābhāt tasyārthamāhustapa eva rājan |
satyārjavābhyāṃ caratā svadharmaṃ jitastvayā'yaṃ ca paraśca lokaḥ ||
3.183.17
adhītamagre caratā vratāni samyagdhanurvedamavāpya kṛtsnam |
kṣātreṇa dharmeṇa vasūni labdhvā sarve hyavāptāḥ kratavaḥ purāṇāḥ ||
3.183.18
na grāmyadharmeṣu ratistavāsti kāmānna kiñcit kuruṣe narendra |
na cārthalobhāt prajahāsi dharmaṃ tasmāt prabhāvādasi dharmarājaḥ ||
3.183.19
dānaṃ ca satyaṃ ca tapaśca rājan śraddhā ca buddhiśca kṣamā dhṛtiśca |
avāpya rāṣṭrāṇi vasūni bhogāneṣā parā pārtha sadā ratiste ||
3.183.20
yadā janaughaḥ kurujāṅgalānāṃ kṛṣṇāṃ sabhāyāmavaśāmapaśyat |
apetadharmavyavahāravṛttaṃ saheta tat pāṇḍava kastvadanyaḥ ||
3.183.21
asaṃśayaṃ sarvasamṛddhakāmaḥ kṣipraṃ prajāḥ pālayitā'si samyak |
ime vayaṃ nigrahaṇe kurūṇāṃ yadi pratijñā bhavataḥ samāptā ||
3.183.22
dhaumyaṃ ca bhīmaṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca yamau ca kṛṣṇāṃ ca daśārhasiṃhaḥ |
uvāca diṣṭyā bhavatāṃ śivena prāptaḥ kirīṭī muditaḥ kṛtāstraḥ ||
3.183.23
provāca kṛṣṇāmapi yājñasenīṃ daśārhabhartā sahitaḥ suhṛdbhiḥ |
diṣṭyā samagrā'si dhanañjayena samāgatetyevamuvāca kṛṣṇaḥ ||
3.183.24
kṛṣṇe dhanurvedaratipradhānāstavātmajāste śiśavaḥ suśīlāḥ |
sadbhiḥ sadaivācaritaṃ suhṛdbhiścaranti putrāstava yājñaseni ||
3.183.25
rājyena rāṣṭraiśca nimantryamāṇāḥ pitrā ca kṛṣṇe tava sodaraiśca |
na yajñasenasya na mātulānāṃ gṛheṣu bālā ratimāpnuvanti ||
3.183.26
ānartamevābhimukhāḥ śivena gatvā dhanurvedaratipradhānāḥ |
tavātmajā vṛṣṇipuraṃ praviśya na daivatebhyaḥ spṛhayanti kṛṣṇe ||
3.183.27
yathā tvamevārhasi teṣu vṛttaṃ prayoktumāryā ca yathaiva kuntī |
teṣvapramādena tathā karoti tathaiva bhūyaśca tathā subhadrā ||
3.183.28
yathā'niruddhasya yathā'bhimanyoryathā sunīthasya yathaiva bhānoḥ |
tathā vinetā ca gatiśca kṛṣṇe tavātmajānāmapi raukmiṇeyaḥ ||
3.183.29
gadāsicarmagrahaṇeṣu śūrānastreṣu śikṣāsu rathāśvayāne |
samyagvinetā vinayedatandrīstāṃścābhimanyuḥ satataṃ kumāraḥ ||
3.183.30
sa cāpi samyak praṇidhāya śikṣāṃ śastrāṇi caiṣāṃ vidhivat pradāya |
tavātmajānāṃ ca tathā'bhimanyoḥ parākramaistuṣyati raukmiṇeyaḥ ||
3.183.31
yathā vihāraṃ prasamīkṣamāṇāḥ prayānti putrāstava yājñaseni |
ekaikameṣāmanuyānti tatra rathāśca yānāni ca dantinaśca ||
3.183.32
athābravīddharmarājaṃ tu kṛṣṇo daśārhayodhāḥ kukurāndhakāśca |
ete nideśaṃ tava pālayantastiṣṭhantu yatrecchasi tatra rājan ||
3.183.33
āvartatāṃ kārmukavegavātā halāyudhapragrahaṇā madhūnām |
senā tavārtheṣu narendra yattā sasādipattyaśvarathā sanāgā ||
3.183.34
prasthāpyatāṃ pāṇḍava dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ pāpakṛtāṃ variṣṭhaḥ |
sa sānubandhaḥ sa suhṛdgaṇaśca bhaumasya saubhādhipateśca mārgam ||
3.183.35
kāmaṃ tathā tiṣṭha narendra tasmin yathā kṛtaste samayaḥ sabhāyām |
dāśārhayodhaistu hatāriyodhaṃ pratīkṣatāṃ nāgapuraṃ bhavantam ||
3.183.36
vyapetamanyurvyapanītapāpmā vihṛtya yatrecchasi tatra kāmam |
tataḥ prasiddhaṃ prathamaṃ viśokaḥ prapatsyase nāgapuraṃ sarāṣṭram ||
3.183.37
tatastadājñāya mataṃ mahātmā yathāvaduktaṃ puruṣottamena |
praśasya viprekṣya ca dharmarājaḥ kṛtāñjaliḥ keśavamityuvāca ||
3.183.38
asaṃśayaṃ keśava pāṇḍavānāṃ bhavān gatistvaccharaṇā hi pārthāḥ |
kālodaye tacca tataśca bhūyaḥ kartā bhavān karma na saṃśayo'sti ||
3.183.39
yathāpratikṣaṃ vihṛtaśca kālaḥ sarvāḥ samā dvādaśa nirjaneṣu |
ajñātacaryāṃ vidhivat samāpya bhavadgatāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ ||
3.183.40
eṣaiva buddhirjuṣatāṃ sadā tvāṃ satye sthitāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ |
sadānadharmāḥ sajanāḥ sadārāḥ sabādhavāstvaccharaṇā hi pārthāḥ ||
3.183.41
vaiśampāyana uvāca |
tathā vadati vārṣṇeye dharmarāje ca bhārata |
atha paścāt tapovṛddho bahuvarṣasahasradhṛk ||
3.183.42
pratyadṛśyata dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
ajaraścāmaraścaiva rūpaudāryaguṇānvitaḥ ||
3.183.43
vyadṛśyata tathā yukto yathā syāt pañcaviṃśakaḥ |
tamāgatamṛṣiṃ vṛddhaṃ bahuvarṣasahastriṇam ||
3.183.44
ānarcurbāhmaṇāḥ sarve kṛṣṇaśca saha pāṇḍavaiḥ |
tamarcitaṃ suviśvastamāsīnamṛṣisattamam |
brāhmaṇānāṃ matenāha pāṇḍavānāṃ ca keśavaḥ ||
3.183.45
kṛṣṇa uvāca |
śuśrūṣavaḥ pāṇḍavāste brāhmaṇāśca samāgatāḥ |
draupadī satyabhāmā ca tathā'haṃ paramaṃ vacaḥ ||
3.183.46
purāvṛttāḥ kathāḥ puṇyāḥ sadācārān sanātanān |
rājñāṃ strīṇāmṛṣīṇāṃ ca mārkaṇḍeya vicakṣva naḥ ||
3.183.47
vaiśampāyana uvāca |
teṣu tatropaviṣṭeṣu devarṣirapi nāradaḥ |
ājagāma viśuddhātmā pāṇḍavānavalokakaḥ ||
3.183.48
tamapyatha mahātmānaṃ sarve te puruṣarṣabhāḥ |
pādyārghyābhyāṃ yathānyāyamupatasthurmanīṣiṇaḥ ||
3.183.49
nāradastvatha devarṣirjñātvā tāṃstu kṛtakṣaṇān |
mārkaṇḍeyasya vadatastāṃ kathāmanvamodata ||
3.183.50
uvāca cainaṃ kālajñaḥ smayanniva sanātanaḥ |
brahmarṣe kathyatāṃ yat te pāṇḍaveṣu vivakṣitam ||
3.183.51
evamuktaḥ pratyuvāca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
kṣaṇaṃ kurudhvaṃ vipulamākhyātavyaṃ bhaviṣyati ||
3.183.52
evamuktāḥ kṣaṇaṃ cakruḥ pāṇḍavāḥ saha tairdvijaiḥ |
madhyandine yathā''dityaṃ prekṣantaste mahāmunim ||
3.183.53
vaiśampāyana uvāca |
taṃ vivakṣantamālakṣya kururājo mahāmunim |
kathāsañjananārthāya codayāmāsa pāṇḍavaḥ ||
3.183.54
bhavān daivatadaityānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ purātanaḥ ||
3.183.55
sevyaścopāsitavyaśca mato naḥ kāṅkṣitaściram |
ayaṃ ca devakīputraḥ prāpto'smānavalokakaḥ ||
3.183.56
bhavatyeva hi me buddhirdṛṣṭvā''tmānaṃ sukhāccyutam |
dhārtarāṣṭrāṃśca durvṛttānṛdhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ ||
3.183.57
karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpyaśubhasya vā |
sa phalaṃ tadupāśnāti kathaṃ kartā svidīśvaraḥ ||
3.183.58
kuto vā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ brahmavidāṃ vara |
iha vā kṛtamanveti paradehe'tha vā punaḥ ||
3.183.59
dehī ca dehaṃ santyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ |
kathaṃ saṃyujyate pretya iha vā dvijasattama ||
3.183.60
aihalaukikameveha utāho pāralaukikam |
kva ca karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava ||
3.183.61
mārkaṇḍeya uvāca |
tvadyukto'yamanupraśno yathāvadvadatāṃ vara |
viditaṃ veditavyaṃ te sthityarthaṃ tvaṃ tu pṛcchasi ||
3.183.62
atra te kathayiṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu |
yathehāmutra ca naraḥ sukhaduḥkhamupāśnute ||
3.183.63
nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇām |
sasarja dharmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ ||
3.183.64
amoghaphalasaṅkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ |
brahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurusattama ||
3.183.65
sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalam |
tataśca punarāyānti sarve svacchandacāriṇaḥ ||
3.183.66
svacchandamaraṇāścāsan narāḥ svacchandacāriṇaḥ |
alpabādhā nirātaṅkāḥ siddhārthā nirupadravāḥ ||
3.183.67
draṣṭāro devasaṅghānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
pratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ ||
3.183.68
āsan varṣasahastrīyāstathā putrasahasriṇaḥ |
tataḥ kālāntare'nyasmin pṛthivītalacāriṇaḥ ||
3.183.69
kāmakrodhābhibhūtāste māyāvyājopajīvinaḥ |
lobhamohābhibhūtāśca tyaktā dehaistato narāḥ ||
3.183.70
aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpāstiryaṅnirayagāminaḥ |
saṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ ||
3.183.71
mogheṣṭā moghasaṅkalpā moghajñānā vicetasaḥ |
sarvābhiśaṅkinaścaiva saṃvṛttāḥ kleśadāyinaḥ ||
3.183.72
aśubhaiḥ karmabhiścāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ |
dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno'pratāpinaḥ ||
3.183.73
bhavantyalpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥ |
nāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnacetasaḥ ||
3.183.74
jantoḥ pretasya kauntaya gatiḥ svairiha karmabhiḥ |
prājñasya hīnabuddheśca karmakośaḥ kva tiṣṭhati ||
3.183.75
kvasthastat samupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetarat |
iti te darśanaṃ yacca tatrāpyanunayaṃ śṛṇu ||
3.183.76
ayamādiśarīreṇa devasṛṣṭena mānavaḥ |
śubhānāmaśubhānāṃ ca kurute sañcayaṃ mahat ||
3.183.77
āyuṣo'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram |
sambhavatyeva yugapadyonau nāstyantarā'bhavaḥ ||
3.183.78
tatrāsya svakṛtaṃ karma chāyevānugataṃ sadā |
phalatyatha sukhārho vā duḥkhārho vā'tha jāyate ||
3.183.79
kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sa janturlakṣaṇaiḥ śubhaiḥ |
aśubhairvā nirādāno lakṣyate jñānadṛṣṭibhiḥ ||
3.183.80
eṣā tāvadabuddhīnāṃ gatiruktā yudhiṣṭhira |
ataḥ paraṃ jñānavatāṃ nibodha gatimuttamām ||
3.183.81
manuṣyāstaptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥ |
sthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ ||
3.183.82
suśīlāḥ śuklajātīyā kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ |
śuciyonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ ||
3.183.83
jitendriyatvādvaśinaḥ śuklatvānmandarogiṇaḥ |
alpābādhaparitrāsādbhavanti nirupadravāḥ ||
3.183.84
cyavantaṃ jāyamānaṃ ca garbhasthaṃ caiva sarvaśaḥ |
svamātmānaṃ paraṃ caiva budhyante jñānacakṣuṣā ||
3.183.85
ṛṣayaste mahātmānaḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ |
karmabhūmimimāṃ prāpya punaryānti surālayam ||
3.183.86
kiñciddaivāddhaṭhāt kiñcit kiñcideva svakarmabhiḥ |
prāpnuvanti narā rājan mā te'stvanyā vicāraṇā ||
3.183.87
imāmatropamāṃ cāpi nibodha vadatāṃ vara |
manuṣyaloke yacchreyaḥ paraṃ manye yudhiṣṭhira ||
3.183.88
iha vaikasya nāmutra amutraikasya no iha |
iha vā'mutra caikasya nāmutraikasya no iha ||
3.183.89
dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi nityaṃ ramante suvibhūṣitāṅgāḥ |
teṣāmayaṃ śatruvaraghnaloko nāsau sadā dehasukhe ratānām ||
3.183.90
ye yogayuktāstapasi prasaktāḥ svādhyāyaśīlā jarayanti dehān |
jitendriyāḥ prāṇivadhe nivṛttāsteṣāmasau nāyamarighnalokaḥ ||
3.183.91
ye dharmameva prathamaṃ caranti dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāle |
dārānavāpya kratubhiryajante teṣāmayaṃ caiva paraśca lokaḥ ||
3.183.92
ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ na cāpi mūḍhāḥ prajane yatanti |
na cānugacchanti sukhānnabhogāṃsteṣāmayaṃ caiva paraśca lokaḥ ||
3.183.93
sarve bhavantastvativīryasattvā divyaujasaḥ saṃhananopapannāḥ |
lokādamuṣmādavaniṃ prapannāḥ svadhītavidyāḥ surakāryahetoḥ ||
3.183.94
kṛtvaiva karmāṇi mahānti śūrāstapodamācāravihāraśīlāḥ |
devānṛṣīn pretagaṇāṃśca sarvān santarpayitvā vidhinā pareṇa ||
3.183.95
svargaṃ paraṃ puṇyakṛto nivāsaṃ krameṇa samprāpsyatha karmabhiḥ svaiḥ |
mābhūdviśaṅkā tava kauravendra dṛṣṭvā''tmanaḥ kleśamimaṃ sukhārham ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Bhāgavatapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit