Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.2

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.2

Language
Sanskrit

3.2.1

vaiśampāyana uvāca |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
vanaṃ yiyāsatāṃ viprāstasthurbhikṣābhujo'grataḥ ||

3.2.2

tānuvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ ||

3.2.3

phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ gacchāma duḥkhitāḥ |
vanaṃ ca doṣahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam ||

3.2.4

parikleśaśca vo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati |
brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatānyapi sādayet |
kiṃ punarmāmito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ ||

3.2.5

brāhmaṇā ūcuḥ |
gatiryā bhavatāṃ rājaṃstāṃ vayaṃ gantumudyatāḥ |
nārhasyasmānparityaktuṃ bhaktānsaddharmadarśinaḥ ||

3.2.6

anukampāṃ hi bhakteṣu devatā hyapi kurvate |
viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācarāvalambiṣu ||

3.2.7

yudhiṣṭhira uvāca |
mamāpi paramā bhaktirbrāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ |
sahāyaviparibhraṃśastvayaṃ sādayatīva mām ||

3.2.8

āhareyurime ye'pi phalamūlamṛgāṃstathā |
ta ime śokajairduḥkhairbhrātaro me vimohitāḥ ||

3.2.9

draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca |
duḥkhārditānimānkleśairnāhaṃ yoktumihotsahe ||

3.2.10

brāhmaṇā ūcuḥ |
asmatpoṣaṇajā cintā mābhūtte hṛdi pārthiva |
svayamāhṛtya cānnāni tvānuyāsyāmahe vayam ||

3.2.11

anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śivaṃ tava |
kathābhiścābhiramyābhiḥ saha raṃsyāmahe vayam ||

3.2.12

yudhiṣṭhira uvāca |
evametanna sandeho rame'haṃ satataṃ dvijaiḥ |
nyūnabhāvāttu paśyāmi pratyādeśamivātmanaḥ ||

3.2.13

kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvānvayamāhṛtya bhojinaḥ |
madbhaktyā kliśyato'narhāndhikpāpāndhṛtarāṣṭrajān ||

3.2.14

vaiśampāyana uvāca |
ityuktvā sa nṛpaḥ śocanniṣasāda mahītale |
tamadhyātmarato vidvāñcchaunako nāma vai dvijaḥ ||

3.2.15

yoge sāṅkhye ca kuśalo rājānamidamabravīt ||

3.2.16

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca |
divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam ||

3.2.17

na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu |
śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||

3.2.18

aṣṭāṅgāṃ buddhimāhuryāṃ sarvā śreyo'bhighātinīm |
śrutismṛtisamāyuktāṃ rājansā tvayyavasthitā ||

3.2.19

arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajanasya ca |
śārīramānasairduḥkhairna sīdanti bhavadvidhāḥ ||

3.2.20

śrūyatāṃ ca cābhidhāsyāmi janakena yathā purā |
ātmavyavasthānakarā gītāḥ ślokā mahātmanā ||

3.2.21

manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyāmarditaṃ jagat |
tayorvyāsasamāsābhyāṃ śamopāyamimaṃ śṛṇu ||

3.2.22

vyādheraniṣṭasaṃsparśācchramādiṣṭavivarjanāt | duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ sampravartate ||

3.2.23

tadā tatpratikārācca satataṃ cāvicintanāt |
ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogadvayena tu ||

3.2.24

matimanto hyato vaidyāḥ śamaṃ prāgeva kurvate |
mānasasya priyākhyānaiḥ sambhogopanayairnṛṇām ||

3.2.25

mānasena hi duḥkhena śarīramupatapyate |
ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃsthamivodakam ||

3.2.26

mānasaṃ śamayettasmājjñānenāgnimivāmbunā |
praśānte mānase hyasya śārīramupaśāmyati ||

3.2.27

manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ityupalabhyate |
snehāttu sajjate janturduḥkhayogamupaiti ca ||

3.2.28

snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca |
śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehātpravartate ||

3.2.29

snehādbhāvo'nurāgaśca prajajñe viṣaye tathā |
aśreyaskāvubhāvetau pūrvastatra guruḥ smṛtaḥ ||

3.2.30

koṭarāgniryathā'śeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet |
dharmārthau tu tathālpo'pi rāgadoṣo vināśayet ||

3.2.31

viprayogana tu tyāgī doṣadarśī samāgame |
virāgaṃ bhajate janturnirvairo niravagrahaḥ ||

3.2.32

tasmātsnehaṃ na lipseta mitrebhyo dhanasañcayāt |
svaśarīrasamutthaṃ ca jñānena vinivartayet ||

3.2.33

jñānānviteṣu yukteṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu |
na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣvivodakam ||

3.2.34

rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate |
icchā sañjāyate tasya tatastṛṣṇā vivardhate ||

3.2.35

tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityodvegakarī smṛtā |
adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī ||

3.2.36

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham ||

3.2.37

anādyantā tu sā tṛṣṇā antardehagatā nṛṇām |
vināśayati bhūtāni ayonija ivānalaḥ ||

3.2.38

yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśamṛcchati |
tathā'kṛtātmā lobhena sahajena vinaśyati ||

3.2.39

rājataḥ salilādagneścorataḥ svajanādapi |
bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtāmiva ||

3.2.40

tathā hyāmiṣamākāśe pakṣibhiḥ śvāpadairbhuvi |
bhakṣyate salile matsyaistathā sarvatra vittavān ||

3.2.41

artha eva hi keṣāñcidanarthaṃ bhajate nṛṇām |
arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ ||

3.2.42

tasmādarthāgamāḥ sarve mano mohavivardhanāḥ |
kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayamudvega eva ca ||

3.2.43

arthajāni viduḥ prājñā duḥkhānyetāni dehinām |
arthasyotpādane caiva pālane ca tathā kṣaye ||

3.2.44

sahanti ca mahadduḥkhaṃ ghnanti caivārthakāraṇāt |
arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāścaiva śatravaḥ ||

3.2.45

duḥkhena cādhigamyante tasmānnāśaṃ na cintayet |
asantoṣaparā mūḍhāḥ santoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ ||

3.2.46

anto nāsti pipāsāyāḥ santoṣaḥ paramaṃ sukham |
tasmātsantoṣameveha paraṃ paśyanti paṇḍitāḥ ||

3.2.47

anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ ratnasañcayaḥ |
aiśvaryaṃ priyasaṃvāso gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ ||

3.2.48

tyajeta sañcayāṃstasmāttajjānkleśānsaheta ca |
na hi sañcayavānkaściddṛśyate nirupadravaḥ |
ataśca dhārmikaiḥ pumbhiranīhārthaḥ praśasyate ||

3.2.49

dharmārthaṃ yasya vittehā varaṃ tasya nirīhatā |
prakṣālanāddhi paṅkasya śreyo na sparśanaṃ nṛṇām ||

3.2.50

yudhiṣṭhiraivaṃ sarveṣu na spṛhāṃ kartumarhasi |
dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimukteccho bhavārthataḥ ||

3.2.51

yudhiṣṭhira uvāca |
nārthopabhogalipsārthamiyamarthepsutā mama |
bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ brahmankāṅkṣe na lobhataḥ ||

3.2.52

kathaṃ tvasmadvidho brahmanvartamāno gṛhāśrame |
bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryādanuyāyinām ||

3.2.53

saṃvibhāgo hi bhūtānāṃ sarveṣāmeva dṛśyate |
tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā ||

3.2.54

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadācana ||

3.2.55

deyamārtasya śayanaṃ sthitaśrāntasya cāsanam |
tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhitasya ca bhojanam ||

3.2.56

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyātsubhāṣitām |
utthāya cāsanaṃ dadyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
pratyutthāyābhigamanaṃ kuryānnyāyena cārcanam ||

3.2.57

agnihotramanaḍvāṃśca jñātayo'tithibāndhavāḥ |
putrā dārāśca bhṛtyāśca nirdaheyurapūjitāḥ ||

3.2.58

ātmārthaṃ pācayennānnaṃ na vṛthā ghātayetpaśūn |
na ca tatsvayamaśnīyādvidhivadyanna nirvapet ||

3.2.59

śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi |
vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃ prātaśca dīyate ||

3.2.60

vighasāśī bhavettasmānnityaṃ cāmṛtabhojanaḥ |
vighaso bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathā'mṛtam ||

3.2.61

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām |
anuvrajedupāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ ||

3.2.62

yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani vartate |
śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat ||

3.2.63

evaṃ yo vartate vṛttiṃ vartamāno gṛhāśrame |
tasya dharmaṃ paraṃ prāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase ||

3.2.64

śaunaka uvāca |
aho bata mahatkaṣṭaṃ viparītamidaṃ jagat |
yenāpatrapate sādhurasādhustena tuṣyati ||

3.2.65

śiśnodarakṛte'prājñaḥ karoti vighasaṃ bahu |
moharāgavaśākrānta indriyārthavaśānugaḥ ||

3.2.66

hriyate budhyamāno'pi naro hāribhirindriyaiḥ |
vimūḍhasañjño duṣṭāśvairudbhrāntairiva sārathiḥ ||

3.2.67

ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā |
tadā prādurbhavatyeṣāṃ pūrvasaṅkalpajaṃ manaḥ ||

3.2.68

mano yasyendriyasyeha viṣayānyāti sevitum |
tasyautsukyaṃ sambhavati pravṛttiścopajāyate ||

3.2.69

tataḥ saṅkalpabījena kāmena viṣayeṣubhiḥ |
viddhaḥ patati lobhāgnau jyotirlobhātpataṅgavat ||

3.2.70

tato vihārairāhārairmohitaśca yathepsayā |
mahāmohe sukhe magno nātmānamavabudhyate ||

3.2.71

evaṃ patati saṃsāre tāsu tāsvihayoniṣu | avidyākarmatṛṣṇābhirbhrāmyamāṇo'tha cakravat ||

3.2.72

brahmādiṣu tṛṇānteṣu bhūteṣu parivartate |
jale bhuvi tathākāśe jāyamānaḥ punaḥ punaḥ ||

3.2.73

abudhānāṃ gatistveṣā budhānāmapi me śṛṇu |
ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ ||

3.2.74

tadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca |
tasmāddharmānimānsarvānnābhimānātsamācaret ||

3.2.75

ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā damaḥ |
alobha iti mārgo'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ ||

3.2.76

atra pūrvaścaturvargaḥ pitṛyāṇapathe sthitaḥ |
kartavyamiti yatkāryaṃ nābhimānātsamācaret ||

3.2.77

uttaro devayānastu sadbhirācaritaḥ sadā |
aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret ||

3.2.78

samyaksaṅkalpasambandhātsamyakcendriyanigrahāt |
samyagvrataviśeṣācca samyakca gurusevanāt ||

3.2.79

samyagāhārayogācca samyakcādhyayanāgamāt |
samyakkarmopasannyāsātsamyakcittanirodhanāt ||

3.2.80

evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ |
rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryaṃ devatā gatāḥ ||

3.2.81

rudrāḥ sādhyāstathādityā vasavo'tha tathāśvinau |
yogaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti prajā imāḥ ||

3.2.82

tathā tvamapi kaunteya śamamāsthāya puṣkalam |
tapasā siddhimanviccha yogasiddhiṃ ca bhārata ||

3.2.83

pitṛmātramayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te |
tapasā siddhimanviccha dvijānāṃ bharaṇāya vai ||

3.2.84

siddhā hi yadyadicchanti kurvate tadanugrahāt |
tasmāttapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham ||

Other recensions (1)

Linked texts (1)