The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.2
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.2
- Language
- Sanskrit
3.2.1
vaiśampāyana uvāca |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
vanaṃ yiyāsatāṃ viprāstasthurbhikṣābhujo'grataḥ ||
3.2.2
tānuvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ ||
3.2.3
phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ gacchāma duḥkhitāḥ |
vanaṃ ca doṣahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam ||
3.2.4
parikleśaśca vo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati |
brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatānyapi sādayet |
kiṃ punarmāmito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ ||
3.2.5
brāhmaṇā ūcuḥ |
gatiryā bhavatāṃ rājaṃstāṃ vayaṃ gantumudyatāḥ |
nārhasyasmānparityaktuṃ bhaktānsaddharmadarśinaḥ ||
3.2.6
anukampāṃ hi bhakteṣu devatā hyapi kurvate |
viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācarāvalambiṣu ||
3.2.7
yudhiṣṭhira uvāca |
mamāpi paramā bhaktirbrāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ |
sahāyaviparibhraṃśastvayaṃ sādayatīva mām ||
3.2.8
āhareyurime ye'pi phalamūlamṛgāṃstathā |
ta ime śokajairduḥkhairbhrātaro me vimohitāḥ ||
3.2.9
draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca |
duḥkhārditānimānkleśairnāhaṃ yoktumihotsahe ||
3.2.10
brāhmaṇā ūcuḥ |
asmatpoṣaṇajā cintā mābhūtte hṛdi pārthiva |
svayamāhṛtya cānnāni tvānuyāsyāmahe vayam ||
3.2.11
anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śivaṃ tava |
kathābhiścābhiramyābhiḥ saha raṃsyāmahe vayam ||
3.2.12
yudhiṣṭhira uvāca |
evametanna sandeho rame'haṃ satataṃ dvijaiḥ |
nyūnabhāvāttu paśyāmi pratyādeśamivātmanaḥ ||
3.2.13
kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvānvayamāhṛtya bhojinaḥ |
madbhaktyā kliśyato'narhāndhikpāpāndhṛtarāṣṭrajān ||
3.2.14
vaiśampāyana uvāca |
ityuktvā sa nṛpaḥ śocanniṣasāda mahītale |
tamadhyātmarato vidvāñcchaunako nāma vai dvijaḥ ||
3.2.15
yoge sāṅkhye ca kuśalo rājānamidamabravīt ||
3.2.16
śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca |
divase divase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam ||
3.2.17
na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu |
śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ ||
3.2.18
aṣṭāṅgāṃ buddhimāhuryāṃ sarvā śreyo'bhighātinīm |
śrutismṛtisamāyuktāṃ rājansā tvayyavasthitā ||
3.2.19
arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajanasya ca |
śārīramānasairduḥkhairna sīdanti bhavadvidhāḥ ||
3.2.20
śrūyatāṃ ca cābhidhāsyāmi janakena yathā purā |
ātmavyavasthānakarā gītāḥ ślokā mahātmanā ||
3.2.21
manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyāmarditaṃ jagat |
tayorvyāsasamāsābhyāṃ śamopāyamimaṃ śṛṇu ||
3.2.22
vyādheraniṣṭasaṃsparśācchramādiṣṭavivarjanāt | duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ sampravartate ||
3.2.23
tadā tatpratikārācca satataṃ cāvicintanāt |
ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogadvayena tu ||
3.2.24
matimanto hyato vaidyāḥ śamaṃ prāgeva kurvate |
mānasasya priyākhyānaiḥ sambhogopanayairnṛṇām ||
3.2.25
mānasena hi duḥkhena śarīramupatapyate |
ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃsthamivodakam ||
3.2.26
mānasaṃ śamayettasmājjñānenāgnimivāmbunā |
praśānte mānase hyasya śārīramupaśāmyati ||
3.2.27
manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ityupalabhyate |
snehāttu sajjate janturduḥkhayogamupaiti ca ||
3.2.28
snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca |
śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehātpravartate ||
3.2.29
snehādbhāvo'nurāgaśca prajajñe viṣaye tathā |
aśreyaskāvubhāvetau pūrvastatra guruḥ smṛtaḥ ||
3.2.30
koṭarāgniryathā'śeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet |
dharmārthau tu tathālpo'pi rāgadoṣo vināśayet ||
3.2.31
viprayogana tu tyāgī doṣadarśī samāgame |
virāgaṃ bhajate janturnirvairo niravagrahaḥ ||
3.2.32
tasmātsnehaṃ na lipseta mitrebhyo dhanasañcayāt |
svaśarīrasamutthaṃ ca jñānena vinivartayet ||
3.2.33
jñānānviteṣu yukteṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu |
na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣvivodakam ||
3.2.34
rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate |
icchā sañjāyate tasya tatastṛṣṇā vivardhate ||
3.2.35
tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityodvegakarī smṛtā |
adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī ||
3.2.36
yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yo'sau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham ||
3.2.37
anādyantā tu sā tṛṣṇā antardehagatā nṛṇām |
vināśayati bhūtāni ayonija ivānalaḥ ||
3.2.38
yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśamṛcchati |
tathā'kṛtātmā lobhena sahajena vinaśyati ||
3.2.39
rājataḥ salilādagneścorataḥ svajanādapi |
bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtāmiva ||
3.2.40
tathā hyāmiṣamākāśe pakṣibhiḥ śvāpadairbhuvi |
bhakṣyate salile matsyaistathā sarvatra vittavān ||
3.2.41
artha eva hi keṣāñcidanarthaṃ bhajate nṛṇām |
arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ ||
3.2.42
tasmādarthāgamāḥ sarve mano mohavivardhanāḥ |
kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayamudvega eva ca ||
3.2.43
arthajāni viduḥ prājñā duḥkhānyetāni dehinām |
arthasyotpādane caiva pālane ca tathā kṣaye ||
3.2.44
sahanti ca mahadduḥkhaṃ ghnanti caivārthakāraṇāt |
arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāścaiva śatravaḥ ||
3.2.45
duḥkhena cādhigamyante tasmānnāśaṃ na cintayet |
asantoṣaparā mūḍhāḥ santoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ ||
3.2.46
anto nāsti pipāsāyāḥ santoṣaḥ paramaṃ sukham |
tasmātsantoṣameveha paraṃ paśyanti paṇḍitāḥ ||
3.2.47
anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ ratnasañcayaḥ |
aiśvaryaṃ priyasaṃvāso gṛdhyettatra na paṇḍitaḥ ||
3.2.48
tyajeta sañcayāṃstasmāttajjānkleśānsaheta ca |
na hi sañcayavānkaściddṛśyate nirupadravaḥ |
ataśca dhārmikaiḥ pumbhiranīhārthaḥ praśasyate ||
3.2.49
dharmārthaṃ yasya vittehā varaṃ tasya nirīhatā |
prakṣālanāddhi paṅkasya śreyo na sparśanaṃ nṛṇām ||
3.2.50
yudhiṣṭhiraivaṃ sarveṣu na spṛhāṃ kartumarhasi |
dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimukteccho bhavārthataḥ ||
3.2.51
yudhiṣṭhira uvāca |
nārthopabhogalipsārthamiyamarthepsutā mama |
bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ brahmankāṅkṣe na lobhataḥ ||
3.2.52
kathaṃ tvasmadvidho brahmanvartamāno gṛhāśrame |
bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryādanuyāyinām ||
3.2.53
saṃvibhāgo hi bhūtānāṃ sarveṣāmeva dṛśyate |
tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā ||
3.2.54
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadācana ||
3.2.55
deyamārtasya śayanaṃ sthitaśrāntasya cāsanam |
tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhitasya ca bhojanam ||
3.2.56
cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyātsubhāṣitām |
utthāya cāsanaṃ dadyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
pratyutthāyābhigamanaṃ kuryānnyāyena cārcanam ||
3.2.57
agnihotramanaḍvāṃśca jñātayo'tithibāndhavāḥ |
putrā dārāśca bhṛtyāśca nirdaheyurapūjitāḥ ||
3.2.58
ātmārthaṃ pācayennānnaṃ na vṛthā ghātayetpaśūn |
na ca tatsvayamaśnīyādvidhivadyanna nirvapet ||
3.2.59
śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi |
vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃ prātaśca dīyate ||
3.2.60
vighasāśī bhavettasmānnityaṃ cāmṛtabhojanaḥ |
vighaso bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathā'mṛtam ||
3.2.61
cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām |
anuvrajedupāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ ||
3.2.62
yo dadyādaparikliṣṭamannamadhvani vartate |
śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat ||
3.2.63
evaṃ yo vartate vṛttiṃ vartamāno gṛhāśrame |
tasya dharmaṃ paraṃ prāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase ||
3.2.64
śaunaka uvāca |
aho bata mahatkaṣṭaṃ viparītamidaṃ jagat |
yenāpatrapate sādhurasādhustena tuṣyati ||
3.2.65
śiśnodarakṛte'prājñaḥ karoti vighasaṃ bahu |
moharāgavaśākrānta indriyārthavaśānugaḥ ||
3.2.66
hriyate budhyamāno'pi naro hāribhirindriyaiḥ |
vimūḍhasañjño duṣṭāśvairudbhrāntairiva sārathiḥ ||
3.2.67
ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā |
tadā prādurbhavatyeṣāṃ pūrvasaṅkalpajaṃ manaḥ ||
3.2.68
mano yasyendriyasyeha viṣayānyāti sevitum |
tasyautsukyaṃ sambhavati pravṛttiścopajāyate ||
3.2.69
tataḥ saṅkalpabījena kāmena viṣayeṣubhiḥ |
viddhaḥ patati lobhāgnau jyotirlobhātpataṅgavat ||
3.2.70
tato vihārairāhārairmohitaśca yathepsayā |
mahāmohe sukhe magno nātmānamavabudhyate ||
3.2.71
evaṃ patati saṃsāre tāsu tāsvihayoniṣu | avidyākarmatṛṣṇābhirbhrāmyamāṇo'tha cakravat ||
3.2.72
brahmādiṣu tṛṇānteṣu bhūteṣu parivartate |
jale bhuvi tathākāśe jāyamānaḥ punaḥ punaḥ ||
3.2.73
abudhānāṃ gatistveṣā budhānāmapi me śṛṇu |
ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ ||
3.2.74
tadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca |
tasmāddharmānimānsarvānnābhimānātsamācaret ||
3.2.75
ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā damaḥ |
alobha iti mārgo'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ ||
3.2.76
atra pūrvaścaturvargaḥ pitṛyāṇapathe sthitaḥ |
kartavyamiti yatkāryaṃ nābhimānātsamācaret ||
3.2.77
uttaro devayānastu sadbhirācaritaḥ sadā |
aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret ||
3.2.78
samyaksaṅkalpasambandhātsamyakcendriyanigrahāt |
samyagvrataviśeṣācca samyakca gurusevanāt ||
3.2.79
samyagāhārayogācca samyakcādhyayanāgamāt |
samyakkarmopasannyāsātsamyakcittanirodhanāt ||
3.2.80
evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ |
rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryaṃ devatā gatāḥ ||
3.2.81
rudrāḥ sādhyāstathādityā vasavo'tha tathāśvinau |
yogaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti prajā imāḥ ||
3.2.82
tathā tvamapi kaunteya śamamāsthāya puṣkalam |
tapasā siddhimanviccha yogasiddhiṃ ca bhārata ||
3.2.83
pitṛmātramayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te |
tapasā siddhimanviccha dvijānāṃ bharaṇāya vai ||
3.2.84
siddhā hi yadyadicchanti kurvate tadanugrahāt |
tasmāttapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Abdadīdhiti — Anantadeva 1645, Sanskrit