The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.272: Jayadrathavimokṣaṇaparva
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.272
- Language
- Sanskrit
Jayadrathavimokṣaṇaparva
3.272.1
vaiśampāyana uvāca |
jayadrathastu samprekṣya bhratarāvudyatāvubhau |
prādhāvat tūrṇamavyagro jīvitepsaḥ suduḥkhitaḥ ||
3.272.2
taṃ bhīmaseno dhāvantamavīrya rathādbalī |
abhidrutya nijagrāha keśapakṣe hyamarṣaṇaḥ ||
3.272.3
samudyamya ca taṃ bhīmo niṣpipeṣa mahītale |
śiro gṛhītvā rājānaṃ tāḍayāmāsa caiva ha ||
3.272.4
punaḥ sañjīvamānasya tasyotpatitumicchataḥ |
padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharadvilapiṣyataḥ ||
3.272.5
tasya jānū dadau bhīmo jaghne cainamaratninā |
sa mohamagamadrājā prahāravarapīḍitaḥ ||
3.272.6
saroṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayāmāsa phālgunaḥ |
duḥśalāyāḥ kṛte rājā yat tadāheti kaurava ||
3.272.7
bhīmasena uvāca |
nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitumarhati |
kṛṣṇāyāstadanarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ ||
3.272.8
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yadrājā satataṃ ghṛṇī |
tvaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmān prabādhase ||
3.272.9
evamuktvā saṭāstasya pañca cakre vṛkodaraḥ |
ardhacandreṇa bāṇena kiññcidabruvatastadā ||
3.272.10
vikatthayitvā rājānaṃ tataḥ prāha vṛkodaraḥ |
jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu ||
3.272.11
dāso'smīti tathā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca |
evaṃ te jīvitaṃ dadyāmeṣa yuddhajito vidhiḥ ||
3.272.12
evamastviti taṃ rājā kṛṣyamāṇo jayadrathaḥ |
provāca puruṣavyāghraṃ bhīmamāhavaśobhinam ||
3.272.13
tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ |
rathamāropayāmāsa visañjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam ||
3.272.14
tatastaṃ rathamāsthāya bhīmaḥ pārthānugastadā |
abhyetyāśramamadhyasthamabhyagacchadyudhiṣṭhiram ||
3.272.15
darśayāmāsa bhīmastu tadavasthaṃ jayadratham |
taṃ rājā prāhasaddṛṣṭvā mucyatāmiti cābravīt ||
3.272.16
rājānaṃ cābravīdbhīmo draupadyāḥ kathyatāmiti |
dāsabhāva gato hyeṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ ||
3.272.17
tamuvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ |
muñcemamadhamācāraṃ pramāṇā yadi te vayam ||
3.272.18
draupadī cābravīdbhīmamabhiprekṣya yudhiṣṭhiram |
dāso'yaṃ mucyatāṃ rājñastvayā pañcasaṭaḥ kṛtaḥ ||
3.272.19
sa mukto'bhyetya rājānamabhivādya yudhiṣṭhiram |
vavande vihvalo rājaṃstāṃśca dṛṣṭvā munīṃstadā ||
3.272.20
tamuvāca ghṛṇī rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
tathā jayadrathaṃ dṛṣṭvā gṛhītaṃ savyasācinā ||
3.272.21
adāso gaccha mukto'si maivaṃ kārṣīḥ punaḥ kvacit |
strīkāmaṃ vā dhigastu tvāṃ kṣudraḥ kṣudrasahāyavān ||
3.272.22
evaṃvidhaṃ hi kaḥ kuryāt tvadanyaḥ puruṣādhamaḥ |
gatasattvamiva jñātvā kartāramaśubhasya tam ||
3.272.23
samprekṣya bharataśreṣṭhaḥ kṛpāṃ cakre narādhipaḥ |
dharme te vardhatāṃ buddhirmā cādharme manaḥ kṛthāḥ ||
3.272.24
sāśvaḥ sarathapādātaḥ khasti gaccha jayadratha |
evamuktastu savrīḍaṃ tūṣṇīṃ kiñcidavāṅmukhaḥ ||
3.272.25
jagāma rājan duḥkhārto gaṅgādvārāya bhārata |
sa devaṃ śaraṇaṃ gatvā virūpākṣamumāpatim ||
3.272.26
tapaścacāra vipulaṃ tasya prīto vṛṣadhvajaḥ |
baliṃ svayaṃ pratyagṛhṇāt prīyamāṇastrilocanaḥ ||
3.272.27
varaṃ cāsmai dadau devaḥ sa jagrāha ca tacchṛṇu |
samastān sarathān pañca jayeyaṃ yudhi pāṇḍavān ||
3.272.28
iti rājā'bravīddevaṃ neti devastamabravīt |
ajayyāṃścāpyavadhyāṃśca vārayiṣyāsa tān yudhi ||
3.272.29
ṛte'rjunaṃ mahābāhuṃ naraṃ nāma sureśvaram |
badaryāṃ taptatapasaṃ nārāyaṇasahāyakam ||
3.272.30
ajitaṃ sarvalokānāṃ devairapi durāsadam |
mayā dattaṃ pāśupataṃ divyamapratimaṃ śaram ||
3.272.31
avāpa lokapālebhyo vajrādīn sa mahāśarān |
devadevo hyanantātmā viṣṇuḥ suraguruḥ prabhuḥ |
pradhānapuruṣo'vyakto viśvātmā viśvamūrtimān ||
3.272.32
yugāntakāle samprāpte kālāgnirdahate jagat |
saparvatārṇavadvīpaṃ saśailavanakānanam ||
3.272.33
nirdahannāgalokāṃśca pātālatalacāriṇaḥ |
athāntarikṣe sumahannānāvarṇāḥ payodharāḥ ||
3.272.34
ghorasvarā vinadinastaḍinmālāvalambinaḥ |
samuttiṣṭhan diśaḥ sarvā vivarṣantaḥ samantataḥ ||
3.272.35
tato'gniṃ nāśayāmāsuḥ saṃvartāgniniyāmakāḥ |
akṣamātraiśca dhārābhistiṣṭhantyāpūrya sarvaśaḥ ||
3.272.36
ekārṇave tadā tasminnupaśāntacarācare |
naṣṭacandrārkapavane grahanakṣatravarjite ||
3.272.37
caturyugasahasrānte salilenāplutā mahī |
tato nārāyaṇākhyastu sahasrākṣaḥ sahasrapāt ||
3.272.38
sahasraśīrṣā puruṣaḥ svaptukāmastvatīndriyaḥ |
phaṭāsahastravikaṭaṃ śeṣaṃ paryaṅkabhājanam ||
3.272.39
sahasramiva tigmāṃśusaṅghātamamitadyutim |
kundenduhāragokṣīramṛṇālakumudaprabham ||
3.272.40
tatrāsau bhagavān devaḥ svapan jalanidhau tadā |
naiśena tamasā vyāptāṃ svāṃ rātriṃ kurute vibhuḥ ||
3.272.41
sattvodrekāt prabuddhastu śūnyaṃ lokamapaśyata |
imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati ||
3.272.42
āpo nārāstattanava ityapāṃ nāma śuśruma |
ayanaṃ tena caivāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ ||
3.272.43
pradhyānasamakālaṃ tu prajāhetoḥ sanātanaḥ |
dhyātamātre tu bhagavannābhyāṃ padmaḥ samutthitaḥ ||
3.272.44
tataścaturmukho brahmā nābhipadmādviniḥsṛtaḥ |
tatropaviṣṭaḥ sahasā padme lokapitāmahaḥ ||
3.272.45
śūnyaṃ dṛṣṭvā jagat kṛtsnaṃ mānasānātmanaḥ samān |
tato marīcipramukhān maharṣīnasṛjannava ||
3.272.46
te'sṛjan sarvabhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca |
yakṣarākṣasabhūtāni piśācoragamānuṣān ||
3.272.47
sṛjyate brahmamūrtistu rakṣate pauruṣī tanuḥ |
raudrībhāvena śamayet tisro'vasthāḥ prajāpateḥ ||
3.272.48
na śrutaṃ te sindhupate viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ |
kathyamānāni munibhirbāhmaṇairvedapāragaiḥ ||
3.272.49
jalena samanuprāpte sarvataḥ pṛthivītale |
tadā caikārṇave tasminnekākāśe prabhuścaran ||
3.272.50
niśāyāmiva khadyotaḥ prāvṛṭkāle samantataḥ |
pratiṣṭhānāya pṛthivīṃ māgamāṇastadā'bhavat ||
3.272.51
jale nimagnāṃ gāṃ dṛṣṭvā coddhartuṃ manasecchati |
kiṃ nu rūpamahaṃ kṛttvā salilāduddhare mahīm ||
3.272.52
evaṃ sañcintya manasā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā |
jalakrīḍābhirucitaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat ||
3.272.53
kṛtvā varāhavapuṣaṃ vāṅmayaṃ vedasammitam |
daśayojanavistīrṇamāyataṃ śatayojanam ||
3.272.54
mahāparvatavarṣmābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ pradīptimat |
mahāmeghaughanirghoṣaṃ nīlajīmūtasannibham ||
3.272.55
bhūtvā yajñavarāho vai apaḥ samprāviśat prabhuḥ |
daṃṣṭreṇaikena coddhṛtya sve sthāne nyaviśanmahīm ||
3.272.56
punareva mahābāhurapūrvāṃ tanumāśritaḥ |
narasya kṛtvā'rdhatanuṃ siṃhasyārdhatanuṃ prabhuḥ ||
3.272.57
daityendrasya sabhāṃ gatvā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā |
daityānāmādipuruṣaḥ surārirditinandanaḥ ||
3.272.58
dṛṣṭvā cāpūrvapuruṣaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ |
śūlodyatakaraḥ sragvī hiraṇyakaśipustadā ||
3.272.59
meghastanitānirghoṣo nīlābhracayasannibhaḥ |
devārirditijo vīro nṛsiṃhaṃ samupādravat ||
3.272.60
samupetya tatastīkṣṇairmṛgendreṇa balīyasā |
nārasiṃhena vapuṣā dāritaḥ karajairbhṛśam ||
3.272.61
evaṃ nihatya bhagavān daityendraṃ ripughātinam |
bhūyo'nyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ prabhurlokahitāya ca ||
3.272.62
kaśyapasyātmajaḥ śrīmānadityā garbhadhāritaḥ |
pūrṇe varṣasahastre tu prasūtā garbhamuttamam ||
3.272.63
durdināmbhodasadṛśo dīptākṣo vāmanākṛtiḥ |
daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ śrīvatsorasi bhūṣitaḥ ||
3.272.64
jaṭī yajñopavītī ca bhagavān bālarūpadhṛk |
yajñavāṭaṃ gataḥ śrīmān dānavendrasya vai tadā ||
3.272.65
bṛhaspatisahāyo'sau praviṣṭo balino makhe |
taṃ dṛṣṭvā vāmanatanuṃ prahṛṣṭo balirabravīt ||
3.272.66
prīto'smi darśane vipra brūhi tvaṃ kiṃ dadāni te |
evamuktastu balinā vāmanaḥ pratyuvāca ha ||
3.272.67
svastītyuktvā baliṃ devaḥ smayamāno'bhyabhāṣata |
medinīṃ dānavapate dehi me vikramatrayam ||
3.272.68
balirdadau prasannātmā viprāyāmitatejase |
tato divyādbhutatamaṃ rūpaṃ vikramato hareḥ ||
3.272.69
vikramaistribhirakṣobhyo jahārāśu sa medinīm |
dadau śakrāya ca mahīṃ viṣṇurdevaḥ sanātanaḥ ||
3.272.70
eṣa te vāmano nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ |
tena devāḥ prādurāsan vaiṣṇavaṃ cocyate jagat ||
3.272.71
asatāṃ nigrahārthāya dharmasaṃrakṣaṇāya ca |
avatīrṇo manuṣyāṇāmajāyata yadukṣaye ||
3.272.72
sa evaṃ bhagavān viṣṇuḥ kṛṣṇeti parikīrtyate |
anādyantamajaṃ devaṃ prabhuṃ lokanamaskṛtam ||
3.272.73
yadevaṃ viduṣo gānti tasya karmāṇi saindhava |
yamāhurajitaṃ kṛṣṇaṃ śaṅkhacakragadādharam ||
3.272.74
śrīvatsadhāriṇaṃ devaṃ pītakauśeyavāsasam |
pradhānaṃ so'straviduṣāṃ tena kṛṣṇena rakṣyate ||
3.272.75
sahāyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śrīmānatulavikramaḥ |
samānasyandane pārthamāsthāya paravīrahā ||
3.272.76
na śakyate tena jetuṃ tridaśairapi duḥsahaḥ |
kaḥ punarmānuṣo bhāvo raṇe pārthaṃ vijeṣyati ||
3.272.77
tamekaṃ varjayitvā tu sarvaṃ yaudhiṣṭhiraṃ balam |
caturaḥ pāṇḍavān rājan dinaikaṃ jeṣyase ripūn ||
3.272.78
vaiśampāyana uvāca |
ityevamuktvā nṛpatiṃ sarvapāpaharo haraḥ |
umāpatiḥ paśupatiryajñahā tripurārdanaḥ ||
3.272.79
vāmanairvikaṭaiḥ kubjairugraśravaṇadarśanaiḥ |
vṛtaḥ pāriṣadairghorairnānāpraharaṇodyataiḥ ||
3.272.80
tryambako rājaśārdūla bhaganetranipātanaḥ |
umāsahāyo bhagavāṃstatraivāntaradhīyata ||
3.272.81
jayadratho'pi mandātmā svameva bhavanaṃ yayau |
pāṇḍavāśca vane tasminnyavasan kāmyake tathā ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Liṅgapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit