Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.272: Jayadrathavimokṣaṇaparva

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.272

Language
Sanskrit

Jayadrathavimokṣaṇaparva

3.272.1

vaiśampāyana uvāca |
jayadrathastu samprekṣya bhratarāvudyatāvubhau |
prādhāvat tūrṇamavyagro jīvitepsaḥ suduḥkhitaḥ ||

3.272.2

taṃ bhīmaseno dhāvantamavīrya rathādbalī |
abhidrutya nijagrāha keśapakṣe hyamarṣaṇaḥ ||

3.272.3

samudyamya ca taṃ bhīmo niṣpipeṣa mahītale |
śiro gṛhītvā rājānaṃ tāḍayāmāsa caiva ha ||

3.272.4

punaḥ sañjīvamānasya tasyotpatitumicchataḥ |
padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharadvilapiṣyataḥ ||

3.272.5

tasya jānū dadau bhīmo jaghne cainamaratninā |
sa mohamagamadrājā prahāravarapīḍitaḥ ||

3.272.6

saroṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayāmāsa phālgunaḥ |
duḥśalāyāḥ kṛte rājā yat tadāheti kaurava ||

3.272.7

bhīmasena uvāca |
nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitumarhati |
kṛṣṇāyāstadanarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ ||

3.272.8

kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yadrājā satataṃ ghṛṇī |
tvaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmān prabādhase ||

3.272.9

evamuktvā saṭāstasya pañca cakre vṛkodaraḥ |
ardhacandreṇa bāṇena kiññcidabruvatastadā ||

3.272.10

vikatthayitvā rājānaṃ tataḥ prāha vṛkodaraḥ |
jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu ||

3.272.11

dāso'smīti tathā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca |
evaṃ te jīvitaṃ dadyāmeṣa yuddhajito vidhiḥ ||

3.272.12

evamastviti taṃ rājā kṛṣyamāṇo jayadrathaḥ |
provāca puruṣavyāghraṃ bhīmamāhavaśobhinam ||

3.272.13

tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ |
rathamāropayāmāsa visañjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam ||

3.272.14

tatastaṃ rathamāsthāya bhīmaḥ pārthānugastadā |
abhyetyāśramamadhyasthamabhyagacchadyudhiṣṭhiram ||

3.272.15

darśayāmāsa bhīmastu tadavasthaṃ jayadratham |
taṃ rājā prāhasaddṛṣṭvā mucyatāmiti cābravīt ||

3.272.16

rājānaṃ cābravīdbhīmo draupadyāḥ kathyatāmiti |
dāsabhāva gato hyeṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ ||

3.272.17

tamuvāca tato jyeṣṭho bhrātā sapraṇayaṃ vacaḥ |
muñcemamadhamācāraṃ pramāṇā yadi te vayam ||

3.272.18

draupadī cābravīdbhīmamabhiprekṣya yudhiṣṭhiram |
dāso'yaṃ mucyatāṃ rājñastvayā pañcasaṭaḥ kṛtaḥ ||

3.272.19

sa mukto'bhyetya rājānamabhivādya yudhiṣṭhiram |
vavande vihvalo rājaṃstāṃśca dṛṣṭvā munīṃstadā ||

3.272.20

tamuvāca ghṛṇī rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
tathā jayadrathaṃ dṛṣṭvā gṛhītaṃ savyasācinā ||

3.272.21

adāso gaccha mukto'si maivaṃ kārṣīḥ punaḥ kvacit |
strīkāmaṃ vā dhigastu tvāṃ kṣudraḥ kṣudrasahāyavān ||

3.272.22

evaṃvidhaṃ hi kaḥ kuryāt tvadanyaḥ puruṣādhamaḥ |
gatasattvamiva jñātvā kartāramaśubhasya tam ||

3.272.23

samprekṣya bharataśreṣṭhaḥ kṛpāṃ cakre narādhipaḥ |
dharme te vardhatāṃ buddhirmā cādharme manaḥ kṛthāḥ ||

3.272.24

sāśvaḥ sarathapādātaḥ khasti gaccha jayadratha |
evamuktastu savrīḍaṃ tūṣṇīṃ kiñcidavāṅmukhaḥ ||

3.272.25

jagāma rājan duḥkhārto gaṅgādvārāya bhārata |
sa devaṃ śaraṇaṃ gatvā virūpākṣamumāpatim ||

3.272.26

tapaścacāra vipulaṃ tasya prīto vṛṣadhvajaḥ |
baliṃ svayaṃ pratyagṛhṇāt prīyamāṇastrilocanaḥ ||

3.272.27

varaṃ cāsmai dadau devaḥ sa jagrāha ca tacchṛṇu |
samastān sarathān pañca jayeyaṃ yudhi pāṇḍavān ||

3.272.28

iti rājā'bravīddevaṃ neti devastamabravīt |
ajayyāṃścāpyavadhyāṃśca vārayiṣyāsa tān yudhi ||

3.272.29

ṛte'rjunaṃ mahābāhuṃ naraṃ nāma sureśvaram |
badaryāṃ taptatapasaṃ nārāyaṇasahāyakam ||

3.272.30

ajitaṃ sarvalokānāṃ devairapi durāsadam |
mayā dattaṃ pāśupataṃ divyamapratimaṃ śaram ||

3.272.31

avāpa lokapālebhyo vajrādīn sa mahāśarān |
devadevo hyanantātmā viṣṇuḥ suraguruḥ prabhuḥ |
pradhānapuruṣo'vyakto viśvātmā viśvamūrtimān ||

3.272.32

yugāntakāle samprāpte kālāgnirdahate jagat |
saparvatārṇavadvīpaṃ saśailavanakānanam ||

3.272.33

nirdahannāgalokāṃśca pātālatalacāriṇaḥ |
athāntarikṣe sumahannānāvarṇāḥ payodharāḥ ||

3.272.34

ghorasvarā vinadinastaḍinmālāvalambinaḥ |
samuttiṣṭhan diśaḥ sarvā vivarṣantaḥ samantataḥ ||

3.272.35

tato'gniṃ nāśayāmāsuḥ saṃvartāgniniyāmakāḥ |
akṣamātraiśca dhārābhistiṣṭhantyāpūrya sarvaśaḥ ||

3.272.36

ekārṇave tadā tasminnupaśāntacarācare |
naṣṭacandrārkapavane grahanakṣatravarjite ||

3.272.37

caturyugasahasrānte salilenāplutā mahī |
tato nārāyaṇākhyastu sahasrākṣaḥ sahasrapāt ||

3.272.38

sahasraśīrṣā puruṣaḥ svaptukāmastvatīndriyaḥ |
phaṭāsahastravikaṭaṃ śeṣaṃ paryaṅkabhājanam ||

3.272.39

sahasramiva tigmāṃśusaṅghātamamitadyutim |
kundenduhāragokṣīramṛṇālakumudaprabham ||

3.272.40

tatrāsau bhagavān devaḥ svapan jalanidhau tadā |
naiśena tamasā vyāptāṃ svāṃ rātriṃ kurute vibhuḥ ||

3.272.41

sattvodrekāt prabuddhastu śūnyaṃ lokamapaśyata |
imaṃ codāharantyatra ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati ||

3.272.42

āpo nārāstattanava ityapāṃ nāma śuśruma |
ayanaṃ tena caivāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ ||

3.272.43

pradhyānasamakālaṃ tu prajāhetoḥ sanātanaḥ |
dhyātamātre tu bhagavannābhyāṃ padmaḥ samutthitaḥ ||

3.272.44

tataścaturmukho brahmā nābhipadmādviniḥsṛtaḥ |
tatropaviṣṭaḥ sahasā padme lokapitāmahaḥ ||

3.272.45

śūnyaṃ dṛṣṭvā jagat kṛtsnaṃ mānasānātmanaḥ samān |
tato marīcipramukhān maharṣīnasṛjannava ||

3.272.46

te'sṛjan sarvabhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca |
yakṣarākṣasabhūtāni piśācoragamānuṣān ||

3.272.47

sṛjyate brahmamūrtistu rakṣate pauruṣī tanuḥ |
raudrībhāvena śamayet tisro'vasthāḥ prajāpateḥ ||

3.272.48

na śrutaṃ te sindhupate viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ |
kathyamānāni munibhirbāhmaṇairvedapāragaiḥ ||

3.272.49

jalena samanuprāpte sarvataḥ pṛthivītale |
tadā caikārṇave tasminnekākāśe prabhuścaran ||

3.272.50

niśāyāmiva khadyotaḥ prāvṛṭkāle samantataḥ |
pratiṣṭhānāya pṛthivīṃ māgamāṇastadā'bhavat ||

3.272.51

jale nimagnāṃ gāṃ dṛṣṭvā coddhartuṃ manasecchati |
kiṃ nu rūpamahaṃ kṛttvā salilāduddhare mahīm ||

3.272.52

evaṃ sañcintya manasā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā |
jalakrīḍābhirucitaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat ||

3.272.53

kṛtvā varāhavapuṣaṃ vāṅmayaṃ vedasammitam |
daśayojanavistīrṇamāyataṃ śatayojanam ||

3.272.54

mahāparvatavarṣmābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ pradīptimat |
mahāmeghaughanirghoṣaṃ nīlajīmūtasannibham ||

3.272.55

bhūtvā yajñavarāho vai apaḥ samprāviśat prabhuḥ |
daṃṣṭreṇaikena coddhṛtya sve sthāne nyaviśanmahīm ||

3.272.56

punareva mahābāhurapūrvāṃ tanumāśritaḥ |
narasya kṛtvā'rdhatanuṃ siṃhasyārdhatanuṃ prabhuḥ ||

3.272.57

daityendrasya sabhāṃ gatvā pāṇiṃ saṃspṛśya pāṇinā |
daityānāmādipuruṣaḥ surārirditinandanaḥ ||

3.272.58

dṛṣṭvā cāpūrvapuruṣaṃ krodhāt saṃraktalocanaḥ |
śūlodyatakaraḥ sragvī hiraṇyakaśipustadā ||

3.272.59

meghastanitānirghoṣo nīlābhracayasannibhaḥ |
devārirditijo vīro nṛsiṃhaṃ samupādravat ||

3.272.60

samupetya tatastīkṣṇairmṛgendreṇa balīyasā |
nārasiṃhena vapuṣā dāritaḥ karajairbhṛśam ||

3.272.61

evaṃ nihatya bhagavān daityendraṃ ripughātinam |
bhūyo'nyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ prabhurlokahitāya ca ||

3.272.62

kaśyapasyātmajaḥ śrīmānadityā garbhadhāritaḥ |
pūrṇe varṣasahastre tu prasūtā garbhamuttamam ||

3.272.63

durdināmbhodasadṛśo dīptākṣo vāmanākṛtiḥ |
daṇḍī kamaṇḍaludharaḥ śrīvatsorasi bhūṣitaḥ ||

3.272.64

jaṭī yajñopavītī ca bhagavān bālarūpadhṛk |
yajñavāṭaṃ gataḥ śrīmān dānavendrasya vai tadā ||

3.272.65

bṛhaspatisahāyo'sau praviṣṭo balino makhe |
taṃ dṛṣṭvā vāmanatanuṃ prahṛṣṭo balirabravīt ||

3.272.66

prīto'smi darśane vipra brūhi tvaṃ kiṃ dadāni te |
evamuktastu balinā vāmanaḥ pratyuvāca ha ||

3.272.67

svastītyuktvā baliṃ devaḥ smayamāno'bhyabhāṣata |
medinīṃ dānavapate dehi me vikramatrayam ||

3.272.68

balirdadau prasannātmā viprāyāmitatejase |
tato divyādbhutatamaṃ rūpaṃ vikramato hareḥ ||

3.272.69

vikramaistribhirakṣobhyo jahārāśu sa medinīm |
dadau śakrāya ca mahīṃ viṣṇurdevaḥ sanātanaḥ ||

3.272.70

eṣa te vāmano nāma prādurbhāvaḥ prakīrtitaḥ |
tena devāḥ prādurāsan vaiṣṇavaṃ cocyate jagat ||

3.272.71

asatāṃ nigrahārthāya dharmasaṃrakṣaṇāya ca |
avatīrṇo manuṣyāṇāmajāyata yadukṣaye ||

3.272.72

sa evaṃ bhagavān viṣṇuḥ kṛṣṇeti parikīrtyate |
anādyantamajaṃ devaṃ prabhuṃ lokanamaskṛtam ||

3.272.73

yadevaṃ viduṣo gānti tasya karmāṇi saindhava |
yamāhurajitaṃ kṛṣṇaṃ śaṅkhacakragadādharam ||

3.272.74

śrīvatsadhāriṇaṃ devaṃ pītakauśeyavāsasam |
pradhānaṃ so'straviduṣāṃ tena kṛṣṇena rakṣyate ||

3.272.75

sahāyaḥ puṇḍarīkākṣaḥ śrīmānatulavikramaḥ |
samānasyandane pārthamāsthāya paravīrahā ||

3.272.76

na śakyate tena jetuṃ tridaśairapi duḥsahaḥ |
kaḥ punarmānuṣo bhāvo raṇe pārthaṃ vijeṣyati ||

3.272.77

tamekaṃ varjayitvā tu sarvaṃ yaudhiṣṭhiraṃ balam |
caturaḥ pāṇḍavān rājan dinaikaṃ jeṣyase ripūn ||

3.272.78

vaiśampāyana uvāca |
ityevamuktvā nṛpatiṃ sarvapāpaharo haraḥ |
umāpatiḥ paśupatiryajñahā tripurārdanaḥ ||

3.272.79

vāmanairvikaṭaiḥ kubjairugraśravaṇadarśanaiḥ |
vṛtaḥ pāriṣadairghorairnānāpraharaṇodyataiḥ ||

3.272.80

tryambako rājaśārdūla bhaganetranipātanaḥ |
umāsahāyo bhagavāṃstatraivāntaradhīyata ||

3.272.81

jayadratho'pi mandātmā svameva bhavanaṃ yayau |
pāṇḍavāśca vane tasminnyavasan kāmyake tathā ||

Other recensions (1)

Linked texts (2)