Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.297

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.297

Language
Sanskrit

3.297.1

mārkaṇḍeya uvāca |
atha bhāryāsahāyaḥ sa phalānyādāya vīryavān |
kaṭhinaṃ pūrayāmāsa tataḥ kāṣṭānyapāṭayat ||

3.297.2

tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata |
vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā ||

3.297.3

so'bhigamya priyāṃ bhāryāmuvāca śramapīḍitaḥ |
satyavānuvāca |
vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā ||

3.297.4

aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca |
asvasthamiva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi ||

3.297.5

śūlairiva śiro viddhamidaṃ saṃlakṣayāmyaham |
tat svaptumicche kalyāṇi na sthātuṃ śaktirasti me ||

3.297.6

sā samāsādya sāvitrī bhartāramupagamya ca |
utsaṅge'sya śiraḥ kṛtvā niṣasāda mahītale ||

3.297.7

tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī |
taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha ||

3.297.8

muhūrtādeva cāpaśyat puruṣaṃ raktavāsasam |
baddhamauliṃ vapuṣmantamādityasamatejasam ||

3.297.9

śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham |
sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tameva ca ||

3.297.10

taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bharturnyasya śanaiḥ śiraḥ |
kṛtāñjaliruvācārtā hṛdayena pravepatī ||

3.297.11

sāvitryuvāca |
daivataṃ tvā'bhijānāmi vapuretaddhyamānuṣam |
kāmayā brūhi deveśa kastvaṃ kiñca cikīrṣasi ||

3.297.12

yama uvāca |
pativratā'si sāvitri tathaiva ca taponvitā |
atastvāmabhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam ||

3.297.13

ayaṃ te satyavān bhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ |
jeṣyāmi tamahaṃ badhva viddhyetanme cikīrṣitam ||

3.297.14

sāvitryuvāca |
śrūyate bhagavan dūtāstavāgacchanti mānavān |
netuṃ kila bhavān kasmādāgato'si svayaṃ prabho ||

3.297.15

mārkaṇḍeya uvāca |
ityuktaḥ pitṛrājastāṃ bhagavān syacikīrṣitam |
yathāvat sarvamākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame ||

3.297.16

ayaṃ ca dharmasaṃyukto rūpavān guṇasāgaraḥ |
nārho matpuruṣairnaitumato'smi svayamāgataḥ ||

3.297.17

tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṃ vaśaṃ gatam |
aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt ||

3.297.18

tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham |
nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tadvabhūvāpriyadarśanam ||

3.297.19

yamastu taṃ tato baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ |
sāvitrī caiva duḥkhārtā yamamevānvagacchata |
niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā ||

3.297.20

yama uvāca |
nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam |
kṛtaṃ bhartustvayā''nuṇyaṃ yāvadgamyaṃ gataṃ tvayā ||

3.297.21

sāvitryuvāca |
yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati |
mayā ca tatra gantavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||

3.297.22

tapasā gurubhaktyā ca bhartuḥ snehādvratena ca |
tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ ||

3.297.23

prāhuḥ sāptapadaṃ maitraṃ budhāstatvārthadarśinaḥ |
mitratāṃ ca puraskṛtya kiñcidvakṣyāmi tacchruṇu ||

3.297.24

nānātmavantastu vane caranti dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca |
vijñānato dharmamudāharanti tasmāt santo dharmamāhuḥ pradhānam ||

3.297.25

ekasya dharmeṇa satāṃ matena sarve sma taṃ mārgamanuprapannāḥ |
mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche tasmāt santo dharmamāhuḥ pradhānam ||

3.297.26

yama uvāca |
nivarta tuṣṭo'smi tavānayā girā svarākṣaravyañjanahetuyuktayā |
varaṃ vṛṇīṣveha vinā'sya jīvitaṃ dadāni te sarvamanindite varam ||

3.297.27

sāvitryuvāca |
cyutaḥ svarājyādvanavāsamāśrito vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame |
sa labdhacakṣurbalavān bhavennṛpastava prasādājjvalanārkasannibhaḥ ||

3.297.28

yama uvāca |
dadāni te'ha tamanindite varaṃ yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tat tathā |
tavādhvanā glānimivopalakṣaye nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||

3.297.29

sāvitryuvāca |
śramaḥ kuto bhartṛsamīpato hi me yato hi bhartā mama sā gatirdhruvā |
yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ sureśa bhūyaśca vaco nibodha me ||

3.297.30

satāṃ sakṛtsaṅgatamīpsitaṃ paraṃ tataḥ paraṃ mitramiti pracakṣate |
na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṅgataṃ tataḥ satāṃ sannivaset samāgame ||

3.297.31

yama uvāca |
manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ tvayā yaduktaṃ vacanaṃ hitāśrayam |
vinā punaḥ satyavato'sya jīvitaṃ varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini ||

3.297.32

sāvitryuvāca |
hataṃ purā me śvaśurasya dhīmataḥ svameva rājyaṃ labhatāṃ sa pārthivaḥ |
jahyāt svadharmānna ca me gururyathā dvitīyametadvarayāmi te varam ||

3.297.33

yama uvāca |
svameva rājyaṃ pratipatsyate'cirānna ca svadharmāt parihāsyate nṛpaḥ |
kṛtena kāmena mayā nṛśatmaje nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||

3.297.34

sāvitryuvāca |
prajāstvayaitā niyamena saṃyatā niyamya caitā nayase nikāmayā |
tato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ nibodha cemāṃ giramīritāṃ mayā ||

3.297.35

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā |
anugrahaśca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ ||

3.297.36

evamprāyaśca loko'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ |
santastvevāpyamitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate ||

3.297.37

yama uvāca |
pipāsitasyeva bhavedyathā payastathā tvayā vākyamidaṃ samīritam |
vinā pujeḥ satyavato'sya jīvitaṃ varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yadicchasi ||

3.297.38

sāvitryuvāca |
mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā bhavet pituḥ putraśataṃ tathorasam |
kulasya santānakaraṃ ca yadbhavet tṛtīyametadvarayāmi te varam ||

3.297.39

yama uvāca |
kulasya santānakaraṃ suvarcasaṃ śataṃ sutānāṃ piturastu te śubhe |
kṛtena kāmena narādhipātmaje nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā ||

3.297.40

sāvitryuvāca |
na dūrametanmama bhartṛsannidhau mano hi me dūrataraṃ pradhāvati |
atha vrajanneva giraṃ samudyatāṃ mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca ||

3.297.41

vivasvatastvaṃ tanayaḥ pratāpavāṃstato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ |
samena dharmeṇa caranti tāḥ prajāstatastaveheśvara dharmarājatā ||

3.297.42

ātmanyapi na viśvāsastathā bhavati satsu yaḥ |
tasmāt satsu viśeṣeṇa sarvaḥ praṇayamicchati ||

3.297.43

sauhṛdāt sarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate |
tasmāt satsu viśeṣeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ ||

3.297.44

yama uvāca |
udāhṛtaṃ te vacanaṃ yadaṅgane śubhe na tādṛk tvadṛte śrutaṃ mayā |
anena tuṣṭo'smi vinā'sya jīvitaṃ varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca ||

3.297.45

sāvitryuvāca |
mamātmajaṃ satyavatastathaurasaṃ bhavedubhābhyāmiha yat kulodvaham |
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināmidaṃ caturthaṃ varayāmi te varam ||

3.297.46

yama uvāca |
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale |
pariśramaste na bhavenṛpātmaje nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā ||

3.297.47

sāvitryuvāca |
satāṃ sadā śāśvatadharmavṛttiḥ santo na sīdanti na ca vyathanti |
satāṃ sadbhirnāphalaḥ saṅgamo'sti sadbhyo bhayaṃ nānuvartanti santaḥ ||

3.297.48

santo hi satyena nayanti sūryaṃ santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti |
santo gatirbhūtabhavyasya rājan satāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ ||

3.297.49

āryajuṣṭamidaṃ vṛttamiti vijñāya śāśvatam |
santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣanti parasparam ||

3.297.50

na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho na cāpyartho nadayati nāpi mānaḥ |
yasmādetanniyataṃ satsu nityaṃ tasmāt santo rakṣitāro bhavanti ||

3.297.51

yama uvāca |
yathāyathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ manonukulaṃ supadaṃ mahārthavat |
tathātathā me tvayi bhaktiruttamā varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ pativratte ||

3.297.52

sāvitryuvāca |
na te'pavargaḥ sukṛtādvinākṛtastathā yathā'nyeṣu vareṣu mānada |
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ yathā mṛtā hyevamahaṃ patiṃ vinā ||

3.297.53

na kāmaye bhartṛvinākṛtā sukhaṃ na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam |
na kāmaye bhartṛvinākṛtā śriyaṃ na bhartṛhīnā vyavasāmi jīvitum ||

3.297.54

varātisargaḥ śataputratā mama tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ |
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati ||

3.297.55

mārkaṇḍeya uvāca |
tathetyuktvā tu taṃ pāśaṃ muktvā vaivasvato yamaḥ |
dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīmidamabravīt ||

3.297.56

eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini |
arogastava neyaśca siddhārthaḥ sa bhaviṣyati ||

3.297.57

caturvarṣaśatāyuśca tvayā sārdhamavāpsyati |
iṣṭvā yajñaiśca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati ||

3.297.58

tvayi putraśataṃ caiva satyavān janayiṣyati |
te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ ||

3.297.59

khyātāstvannāmadheyāśca bhaviṣyantīha śāśvatāḥ |
pituśca te putraśataṃ bhavitā tava mātari ||

3.297.60

mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ |
bhrātaraste bhaviṣyanti kṣatriyāstridaśopamāḥ ||

3.297.61

evaṃ tasyai varaṃ datvā dharmarājaḥ pratāpavān |
nivartayitvā sāvitrīṃ svameva bhavanaṃ yayau ||

3.297.62

sāvitryapi yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca |
jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram ||

3.297.63

sā bhūmau prekṣya bhartāramupasṛtyopagṛhya ca |
utsaṅge śira āropya bhūmāvupaviveśa ha ||

3.297.64

sañjñāṃ ca sa punarlabdhvā sāvitrīmabhyabhāṣata |
proṣyāgata iva premṇā punaḥ punarudīkṣya vai ||

3.297.65

satyavānuvāca |
suciraṃ bata supto'smi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ |
kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo'sau māṃ sañcakarṣa ha ||

3.297.66

sāvitryuvāca |
suciraṃ tvaṃ prasupto'si mamāṅke puruṣarṣabha |
gataḥ sa bhagavān devaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ ||

3.297.67

viśrānto'si mahābhāga vinidraśca nṛpātmaja |
yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm ||

3.297.68

mārkaṇḍeya uvāca |
upalabhya tataḥ sañjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ |
diśaḥ sarvā vanāntāṃśca nirīkṣyovāca satyavān ||

3.297.69

phalāhāro'smi niṣkrāntastvayā saha sumadhyame |
tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śiraso me rujā'bhavat ||

3.297.70

śirobhitāpasantaptaḥ sthātuṃ ciramaśaknuvan |
tavotsaṅge prasupto'smi iti sarvaṃ smare śubhe ||

3.297.71

tvayopagūḍhasya ca me nidrayā'pahṛtaṃ manaḥ |
tato'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam ||

3.297.72

tadyadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tadbrūhi sumadhyame |
svapno me yadi vā dṛṣṭo yadi vā satyameva tat ||

3.297.73

tamuvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate |
śvaste sarvaṃ yathāvṛttamākhyāsyāmi nṛpātmaja ||

3.297.74

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarī paśya suvrata |
vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaśca divākaraḥ ||

3.297.75

naktañcarāścarantyete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ |
śrūyante parṇaśabdāśca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane ||

3.297.76

etā ghoraṃ śivā nādān diśaṃ dakṣiṇapaścimām |
āsthāya viruvantyugrāḥ kampayantyo mano mama ||

3.297.77

satyavānuvāca |
vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam |
na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi ||

3.297.78

sāvitryuvāca |
asminnadya vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan |
vāyunā dhamyamāno'tra dṛśyate'gniḥ kvacitkvacit ||

3.297.79

tato'gnimānayitveha jvālayiṣyāmi sarvataḥ |
kāṣṭhānīmāni santīha jahi santāpamātmanaḥ ||

3.297.80

yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvāṃ hi lakṣaye |
na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane ||

3.297.81

śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo'numate tava |
vasāveha kṣapāmekāṃ rucitaṃ yadi te'nagha ||

3.297.82

satyavānuvāca |
śirorujā nivṛttā me svasthānyaṅgāni lakṣaye |
mātāpitṛbhyāmicchāmi saṅgamaṃ tvatprasādajam ||

3.297.83

na kadācidvikālaṃ hi gatapūrvo mayā śramaḥ |
anāgatāyāṃ sandhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām ||

3.297.84

divā'pi mayi niṣkrānte santapyete gurū mama |
vicinoti hi māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ ||

3.297.85

mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyāmahaṃ purā |
upālabdhaśca bahuśaścireṇāgacchasīti ha ||

3.297.86

kā tvavasthā tayoradya madarthamiti cintaye |
tayoradṛśye mayi ca mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati ||

3.297.87

purā māmūcatuścaiva rātrāvastrāyamāṇakau |
bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyuttau ||

3.297.88

tvayā hīnau na jīvāva muhūrtamapi putraka |
yāvaddhariṣyase putra tāvannau jīvitaṃ dhruvam ||

3.297.89

vṛddhayorandhayordṛṣṭistvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ |
tvayi piṇḍaśca kīrtiśca santānaṃ cāvayoriti ||

3.297.90

mātā vṛddhā pitā vṛddhastayoryaṣṭirahaṃ kila |
tau rātrau māmapaśyantau kāmavasthāṃ gamiṣyataḥ ||

3.297.91

nidrāyāścābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama |
mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte'napakāriṇī ||

3.297.92

ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ |
mātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitumutsahe ||

3.297.93

vyaktamākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama |
ekaikamasyāṃ velāyāṃ pṛcchatyāśramavāsinam ||

3.297.94

nātmānamanuśocāmi yathā'haṃ pitaraṃ śubhe |
bhartāraṃ cāpyanugatāṃ mātaraṃ paridurbalam ||

3.297.95

matkṛte na hi tāvadya santāpaṃ parameṣyataḥ |
jīvantāvanujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha ||

3.297.96

tayoḥ priyaṃ me kartavyamiti jānāmi cāpyaham |
mārkaṇḍeya uvāca |
evamuktvā sa dharmātmā gurubhakto gurupriyaḥ ||

3.297.97

ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ susvaraṃ praruroda ha |
tato'bravīt tathā dṛṣṭvā bhartāraṃ śokakarśitam ||

3.297.98

pramṛjyāśrūṇi netrābhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī |
yadi me'sti tapastaptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi ||

3.297.99

śvaśrūśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyā'stu śarvarī |
na smarāmyuktapūrvaṃ vai svaireṣvapyanutāṃ giram ||

3.297.100

tena satyena tāvadya dhriyetāṃ śvagurau mama |
satyavānuvāca |
kāmaye darśanaṃ pitroryāhi sāvitri mā ciram ||

3.297.101

purā mātuḥ piturvā'pi yadi paśyāmi vipriyam |
na jīviṣye varārohe satyenātmānamālabhe ||

3.297.102

yadi dharme ca te buddhirmāṃ cejjīvantamicchasi |
mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchāvāśramamantikāt ||

3.297.103

mārkaṇḍeya uvāca |
sāvitrī tata utthāya keśān saṃyamya bhāvinī |
patimutthāpayāmāsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai ||

3.297.104

utthāya satyavāṃścāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā |
sarvā diśaḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭimādadhe ||

3.297.105

tamuvācātha sāvitrī śvaḥ phalāni hariṣyasi |
yogakṣemārthametaṃ te neṣyāmi paraśuṃ tvaham ||

3.297.106

kṛtvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalāmbinam |
gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśe punarāgamat ||

3.297.107

vāme skandhe tu vāmorūrbharturbāhuṃ niveśya ca |
dakṣiṇena pariṣvajya jagāma gajagāminī ||

3.297.108

satyavānuvāca |
abhyāsagamanādbhīru panthāno viditā mama |
vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye ||

3.297.109

āgatau svaḥ pathā yena phalānyavacitāni ca |
yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya ||

3.297.110

palāśakhaṇḍe caitasmin panthā vyāvartate dvidhā |
tasyottareṇaḥ yaḥ panthāstena gaccha tvarasva ca ||

3.297.111

svastho'smi balavānasmi didṛkṣuḥ pitarāvubhau |
bruvanneva tvarāyuktaḥ samprāyādāśramaṃ prati ||

Commentaries (5)

Other recensions (1)

Linked texts (4)