The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.297
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.297
- Language
- Sanskrit
3.297.1
mārkaṇḍeya uvāca |
atha bhāryāsahāyaḥ sa phalānyādāya vīryavān |
kaṭhinaṃ pūrayāmāsa tataḥ kāṣṭānyapāṭayat ||
3.297.2
tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata |
vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā ||
3.297.3
so'bhigamya priyāṃ bhāryāmuvāca śramapīḍitaḥ |
satyavānuvāca |
vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā ||
3.297.4
aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca |
asvasthamiva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi ||
3.297.5
śūlairiva śiro viddhamidaṃ saṃlakṣayāmyaham |
tat svaptumicche kalyāṇi na sthātuṃ śaktirasti me ||
3.297.6
sā samāsādya sāvitrī bhartāramupagamya ca |
utsaṅge'sya śiraḥ kṛtvā niṣasāda mahītale ||
3.297.7
tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī |
taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha ||
3.297.8
muhūrtādeva cāpaśyat puruṣaṃ raktavāsasam |
baddhamauliṃ vapuṣmantamādityasamatejasam ||
3.297.9
śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham |
sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tameva ca ||
3.297.10
taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bharturnyasya śanaiḥ śiraḥ |
kṛtāñjaliruvācārtā hṛdayena pravepatī ||
3.297.11
sāvitryuvāca |
daivataṃ tvā'bhijānāmi vapuretaddhyamānuṣam |
kāmayā brūhi deveśa kastvaṃ kiñca cikīrṣasi ||
3.297.12
yama uvāca |
pativratā'si sāvitri tathaiva ca taponvitā |
atastvāmabhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam ||
3.297.13
ayaṃ te satyavān bhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ |
jeṣyāmi tamahaṃ badhva viddhyetanme cikīrṣitam ||
3.297.14
sāvitryuvāca |
śrūyate bhagavan dūtāstavāgacchanti mānavān |
netuṃ kila bhavān kasmādāgato'si svayaṃ prabho ||
3.297.15
mārkaṇḍeya uvāca |
ityuktaḥ pitṛrājastāṃ bhagavān syacikīrṣitam |
yathāvat sarvamākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame ||
3.297.16
ayaṃ ca dharmasaṃyukto rūpavān guṇasāgaraḥ |
nārho matpuruṣairnaitumato'smi svayamāgataḥ ||
3.297.17
tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṃ vaśaṃ gatam |
aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt ||
3.297.18
tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham |
nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tadvabhūvāpriyadarśanam ||
3.297.19
yamastu taṃ tato baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ |
sāvitrī caiva duḥkhārtā yamamevānvagacchata |
niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā ||
3.297.20
yama uvāca |
nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam |
kṛtaṃ bhartustvayā''nuṇyaṃ yāvadgamyaṃ gataṃ tvayā ||
3.297.21
sāvitryuvāca |
yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati |
mayā ca tatra gantavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||
3.297.22
tapasā gurubhaktyā ca bhartuḥ snehādvratena ca |
tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ ||
3.297.23
prāhuḥ sāptapadaṃ maitraṃ budhāstatvārthadarśinaḥ |
mitratāṃ ca puraskṛtya kiñcidvakṣyāmi tacchruṇu ||
3.297.24
nānātmavantastu vane caranti dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca |
vijñānato dharmamudāharanti tasmāt santo dharmamāhuḥ pradhānam ||
3.297.25
ekasya dharmeṇa satāṃ matena sarve sma taṃ mārgamanuprapannāḥ |
mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche tasmāt santo dharmamāhuḥ pradhānam ||
3.297.26
yama uvāca |
nivarta tuṣṭo'smi tavānayā girā svarākṣaravyañjanahetuyuktayā |
varaṃ vṛṇīṣveha vinā'sya jīvitaṃ dadāni te sarvamanindite varam ||
3.297.27
sāvitryuvāca |
cyutaḥ svarājyādvanavāsamāśrito vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame |
sa labdhacakṣurbalavān bhavennṛpastava prasādājjvalanārkasannibhaḥ ||
3.297.28
yama uvāca |
dadāni te'ha tamanindite varaṃ yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tat tathā |
tavādhvanā glānimivopalakṣaye nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||
3.297.29
sāvitryuvāca |
śramaḥ kuto bhartṛsamīpato hi me yato hi bhartā mama sā gatirdhruvā |
yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ sureśa bhūyaśca vaco nibodha me ||
3.297.30
satāṃ sakṛtsaṅgatamīpsitaṃ paraṃ tataḥ paraṃ mitramiti pracakṣate |
na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṅgataṃ tataḥ satāṃ sannivaset samāgame ||
3.297.31
yama uvāca |
manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ tvayā yaduktaṃ vacanaṃ hitāśrayam |
vinā punaḥ satyavato'sya jīvitaṃ varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini ||
3.297.32
sāvitryuvāca |
hataṃ purā me śvaśurasya dhīmataḥ svameva rājyaṃ labhatāṃ sa pārthivaḥ |
jahyāt svadharmānna ca me gururyathā dvitīyametadvarayāmi te varam ||
3.297.33
yama uvāca |
svameva rājyaṃ pratipatsyate'cirānna ca svadharmāt parihāsyate nṛpaḥ |
kṛtena kāmena mayā nṛśatmaje nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||
3.297.34
sāvitryuvāca |
prajāstvayaitā niyamena saṃyatā niyamya caitā nayase nikāmayā |
tato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ nibodha cemāṃ giramīritāṃ mayā ||
3.297.35
adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā |
anugrahaśca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ ||
3.297.36
evamprāyaśca loko'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ |
santastvevāpyamitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate ||
3.297.37
yama uvāca |
pipāsitasyeva bhavedyathā payastathā tvayā vākyamidaṃ samīritam |
vinā pujeḥ satyavato'sya jīvitaṃ varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yadicchasi ||
3.297.38
sāvitryuvāca |
mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā bhavet pituḥ putraśataṃ tathorasam |
kulasya santānakaraṃ ca yadbhavet tṛtīyametadvarayāmi te varam ||
3.297.39
yama uvāca |
kulasya santānakaraṃ suvarcasaṃ śataṃ sutānāṃ piturastu te śubhe |
kṛtena kāmena narādhipātmaje nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā ||
3.297.40
sāvitryuvāca |
na dūrametanmama bhartṛsannidhau mano hi me dūrataraṃ pradhāvati |
atha vrajanneva giraṃ samudyatāṃ mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca ||
3.297.41
vivasvatastvaṃ tanayaḥ pratāpavāṃstato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ |
samena dharmeṇa caranti tāḥ prajāstatastaveheśvara dharmarājatā ||
3.297.42
ātmanyapi na viśvāsastathā bhavati satsu yaḥ |
tasmāt satsu viśeṣeṇa sarvaḥ praṇayamicchati ||
3.297.43
sauhṛdāt sarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate |
tasmāt satsu viśeṣeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ ||
3.297.44
yama uvāca |
udāhṛtaṃ te vacanaṃ yadaṅgane śubhe na tādṛk tvadṛte śrutaṃ mayā |
anena tuṣṭo'smi vinā'sya jīvitaṃ varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca ||
3.297.45
sāvitryuvāca |
mamātmajaṃ satyavatastathaurasaṃ bhavedubhābhyāmiha yat kulodvaham |
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināmidaṃ caturthaṃ varayāmi te varam ||
3.297.46
yama uvāca |
śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale |
pariśramaste na bhavenṛpātmaje nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā ||
3.297.47
sāvitryuvāca |
satāṃ sadā śāśvatadharmavṛttiḥ santo na sīdanti na ca vyathanti |
satāṃ sadbhirnāphalaḥ saṅgamo'sti sadbhyo bhayaṃ nānuvartanti santaḥ ||
3.297.48
santo hi satyena nayanti sūryaṃ santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti |
santo gatirbhūtabhavyasya rājan satāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ ||
3.297.49
āryajuṣṭamidaṃ vṛttamiti vijñāya śāśvatam |
santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣanti parasparam ||
3.297.50
na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho na cāpyartho nadayati nāpi mānaḥ |
yasmādetanniyataṃ satsu nityaṃ tasmāt santo rakṣitāro bhavanti ||
3.297.51
yama uvāca |
yathāyathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ manonukulaṃ supadaṃ mahārthavat |
tathātathā me tvayi bhaktiruttamā varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ pativratte ||
3.297.52
sāvitryuvāca |
na te'pavargaḥ sukṛtādvinākṛtastathā yathā'nyeṣu vareṣu mānada |
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ yathā mṛtā hyevamahaṃ patiṃ vinā ||
3.297.53
na kāmaye bhartṛvinākṛtā sukhaṃ na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam |
na kāmaye bhartṛvinākṛtā śriyaṃ na bhartṛhīnā vyavasāmi jīvitum ||
3.297.54
varātisargaḥ śataputratā mama tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ |
varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati ||
3.297.55
mārkaṇḍeya uvāca |
tathetyuktvā tu taṃ pāśaṃ muktvā vaivasvato yamaḥ |
dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīmidamabravīt ||
3.297.56
eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini |
arogastava neyaśca siddhārthaḥ sa bhaviṣyati ||
3.297.57
caturvarṣaśatāyuśca tvayā sārdhamavāpsyati |
iṣṭvā yajñaiśca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati ||
3.297.58
tvayi putraśataṃ caiva satyavān janayiṣyati |
te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ ||
3.297.59
khyātāstvannāmadheyāśca bhaviṣyantīha śāśvatāḥ |
pituśca te putraśataṃ bhavitā tava mātari ||
3.297.60
mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ |
bhrātaraste bhaviṣyanti kṣatriyāstridaśopamāḥ ||
3.297.61
evaṃ tasyai varaṃ datvā dharmarājaḥ pratāpavān |
nivartayitvā sāvitrīṃ svameva bhavanaṃ yayau ||
3.297.62
sāvitryapi yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca |
jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram ||
3.297.63
sā bhūmau prekṣya bhartāramupasṛtyopagṛhya ca |
utsaṅge śira āropya bhūmāvupaviveśa ha ||
3.297.64
sañjñāṃ ca sa punarlabdhvā sāvitrīmabhyabhāṣata |
proṣyāgata iva premṇā punaḥ punarudīkṣya vai ||
3.297.65
satyavānuvāca |
suciraṃ bata supto'smi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ |
kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo'sau māṃ sañcakarṣa ha ||
3.297.66
sāvitryuvāca |
suciraṃ tvaṃ prasupto'si mamāṅke puruṣarṣabha |
gataḥ sa bhagavān devaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ ||
3.297.67
viśrānto'si mahābhāga vinidraśca nṛpātmaja |
yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm ||
3.297.68
mārkaṇḍeya uvāca |
upalabhya tataḥ sañjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ |
diśaḥ sarvā vanāntāṃśca nirīkṣyovāca satyavān ||
3.297.69
phalāhāro'smi niṣkrāntastvayā saha sumadhyame |
tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śiraso me rujā'bhavat ||
3.297.70
śirobhitāpasantaptaḥ sthātuṃ ciramaśaknuvan |
tavotsaṅge prasupto'smi iti sarvaṃ smare śubhe ||
3.297.71
tvayopagūḍhasya ca me nidrayā'pahṛtaṃ manaḥ |
tato'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam ||
3.297.72
tadyadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tadbrūhi sumadhyame |
svapno me yadi vā dṛṣṭo yadi vā satyameva tat ||
3.297.73
tamuvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate |
śvaste sarvaṃ yathāvṛttamākhyāsyāmi nṛpātmaja ||
3.297.74
uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarī paśya suvrata |
vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaśca divākaraḥ ||
3.297.75
naktañcarāścarantyete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ |
śrūyante parṇaśabdāśca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane ||
3.297.76
etā ghoraṃ śivā nādān diśaṃ dakṣiṇapaścimām |
āsthāya viruvantyugrāḥ kampayantyo mano mama ||
3.297.77
satyavānuvāca |
vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam |
na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi ||
3.297.78
sāvitryuvāca |
asminnadya vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan |
vāyunā dhamyamāno'tra dṛśyate'gniḥ kvacitkvacit ||
3.297.79
tato'gnimānayitveha jvālayiṣyāmi sarvataḥ |
kāṣṭhānīmāni santīha jahi santāpamātmanaḥ ||
3.297.80
yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvāṃ hi lakṣaye |
na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane ||
3.297.81
śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo'numate tava |
vasāveha kṣapāmekāṃ rucitaṃ yadi te'nagha ||
3.297.82
satyavānuvāca |
śirorujā nivṛttā me svasthānyaṅgāni lakṣaye |
mātāpitṛbhyāmicchāmi saṅgamaṃ tvatprasādajam ||
3.297.83
na kadācidvikālaṃ hi gatapūrvo mayā śramaḥ |
anāgatāyāṃ sandhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām ||
3.297.84
divā'pi mayi niṣkrānte santapyete gurū mama |
vicinoti hi māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ ||
3.297.85
mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyāmahaṃ purā |
upālabdhaśca bahuśaścireṇāgacchasīti ha ||
3.297.86
kā tvavasthā tayoradya madarthamiti cintaye |
tayoradṛśye mayi ca mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati ||
3.297.87
purā māmūcatuścaiva rātrāvastrāyamāṇakau |
bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyuttau ||
3.297.88
tvayā hīnau na jīvāva muhūrtamapi putraka |
yāvaddhariṣyase putra tāvannau jīvitaṃ dhruvam ||
3.297.89
vṛddhayorandhayordṛṣṭistvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ |
tvayi piṇḍaśca kīrtiśca santānaṃ cāvayoriti ||
3.297.90
mātā vṛddhā pitā vṛddhastayoryaṣṭirahaṃ kila |
tau rātrau māmapaśyantau kāmavasthāṃ gamiṣyataḥ ||
3.297.91
nidrāyāścābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama |
mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte'napakāriṇī ||
3.297.92
ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ |
mātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitumutsahe ||
3.297.93
vyaktamākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama |
ekaikamasyāṃ velāyāṃ pṛcchatyāśramavāsinam ||
3.297.94
nātmānamanuśocāmi yathā'haṃ pitaraṃ śubhe |
bhartāraṃ cāpyanugatāṃ mātaraṃ paridurbalam ||
3.297.95
matkṛte na hi tāvadya santāpaṃ parameṣyataḥ |
jīvantāvanujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha ||
3.297.96
tayoḥ priyaṃ me kartavyamiti jānāmi cāpyaham |
mārkaṇḍeya uvāca |
evamuktvā sa dharmātmā gurubhakto gurupriyaḥ ||
3.297.97
ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ susvaraṃ praruroda ha |
tato'bravīt tathā dṛṣṭvā bhartāraṃ śokakarśitam ||
3.297.98
pramṛjyāśrūṇi netrābhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī |
yadi me'sti tapastaptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi ||
3.297.99
śvaśrūśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyā'stu śarvarī |
na smarāmyuktapūrvaṃ vai svaireṣvapyanutāṃ giram ||
3.297.100
tena satyena tāvadya dhriyetāṃ śvagurau mama |
satyavānuvāca |
kāmaye darśanaṃ pitroryāhi sāvitri mā ciram ||
3.297.101
purā mātuḥ piturvā'pi yadi paśyāmi vipriyam |
na jīviṣye varārohe satyenātmānamālabhe ||
3.297.102
yadi dharme ca te buddhirmāṃ cejjīvantamicchasi |
mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchāvāśramamantikāt ||
3.297.103
mārkaṇḍeya uvāca |
sāvitrī tata utthāya keśān saṃyamya bhāvinī |
patimutthāpayāmāsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai ||
3.297.104
utthāya satyavāṃścāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā |
sarvā diśaḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭimādadhe ||
3.297.105
tamuvācātha sāvitrī śvaḥ phalāni hariṣyasi |
yogakṣemārthametaṃ te neṣyāmi paraśuṃ tvaham ||
3.297.106
kṛtvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalāmbinam |
gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśe punarāgamat ||
3.297.107
vāme skandhe tu vāmorūrbharturbāhuṃ niveśya ca |
dakṣiṇena pariṣvajya jagāma gajagāminī ||
3.297.108
satyavānuvāca |
abhyāsagamanādbhīru panthāno viditā mama |
vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye ||
3.297.109
āgatau svaḥ pathā yena phalānyavacitāni ca |
yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya ||
3.297.110
palāśakhaṇḍe caitasmin panthā vyāvartate dvidhā |
tasyottareṇaḥ yaḥ panthāstena gaccha tvarasva ca ||
3.297.111
svastho'smi balavānasmi didṛkṣuḥ pitarāvubhau |
bruvanneva tvarāyuktaḥ samprāyādāśramaṃ prati ||
Commentaries (5)
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (4)
- Āryacarita — Sanskrit
- Vrataprakāśa — Viśvanātha 1711, Sanskrit
- Vrataprakasa (ed1884) — Sanskrit
- Varṣakriyākaumudī — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit