The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.3
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.3
- Language
- Sanskrit
3.3.1
vaiśampāyana uvāca |
śaunakenaivamuktastu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
purohitamupāgamya bhrātṛmadhye'bravīdidam ||
3.3.2
prasthitaṃ mānuyāntīme brāhmaṇā vedapāragāḥ |
na cāsmi poṣaṇe śakto bahuduḥkhasamanvitaḥ ||
3.3.3
parityaktuṃ na śakto'smi dānaśaktiśca nāsti me |
kathamatra mayā kāryaṃ tadbrūhi bhagavanmama ||
3.3.4
vaiśampāyana uvāca |
muhūrtamiva sa dhyātvā dharmeṇānviṣya tāṃ gatim |
yudhiṣṭhiramuvācedaṃ dhaumyo dharmabhṛtāṃ varaḥ ||
3.3.5
dhaumya uvāca |
purā sṛṣṭāni bhūtāni pīḍyante kṣudhayā bhṛśam |
tato'nukampayā teṣāṃ savitā svapitā yathā ||
3.3.6
gatvottarāyaṇaṃ tejo rasānuddhṛtya raśmibhiḥ |
dakṣiṇāyanamāvṛtto mahīṃ niviśate raviḥ ||
3.3.7
kṣetrabhūte tatastasminnoṣadhīroṣadhīpatiḥ |
divastejaḥ samuddhṛtya janayāmāsa vāriṇā ||
3.3.8
niṣiktaścandratejobhiḥ svayonau nirgate raviḥ |
oṣadhyaḥ ṣaḍrasā medhyāstadannaṃ prāṇināṃ bhuvi ||
3.3.9
evaṃ bhānumayaṃ hyannaṃ bhūtānāṃ prāṇadhāraṇam |
pitaiṣa sarvabhūtānāṃ tasmāttaṃ śaraṇaṃ vraja ||
3.3.10
rājāno hi mahātmāno yonikarmaviśodhitāḥ |
uddharanti prajāḥ sarvāstapa āsthāya puṣkalam ||
3.3.11
bhīmena kārtavīryeṇa vainyena nahuṣeṇa ca |
tapoyogasamādhisthairuddhṛtā hyāpadaḥ prajāḥ ||
3.3.12
tathā tvamapi dharmātmankarmaṇā ca viśodhitaḥ |
tapa āsthāya dharmeṇa dvijātīnbhara bhārata ||
3.3.13
janamejaya uvāca |
kathaṃ kurūṇāmṛṣabhaḥ sa tu rājā yudhiṣṭhiraḥ |
viprārthamārādhitavānsūryamadbhutadarśanam ||
3.3.14
vaiśampāyana uvāca |
śṛṇuṣvāvahito rājanśucirbhūtvā samāhitaḥ |
samaṃ ca kuru rājendra sampravakṣyāmyaśeṣataḥ ||
3.3.15
dhaumyena tu yathāpūrvaṃ pārthāya sumahātmane |
nāmāṣṭatamākhyātaṃ tacchṛṇuṣva mahāmate ||
3.3.16
dhaumya uvāca |
sūryoryamā bhagastvaṣṭā pūṣārkaḥ savitā raviḥ |
gabhastimānajaḥ kālo mṛtyurdhātā prabhākaraḥ ||
3.3.17
pṛthivyāpaśca tejaśca khaṃ vāyuśca parāyaṇam |
somo bṛhaspatiḥ śukro budho'ṅgāraka eva ca ||
3.3.18
indro vivasvāndīptāṃśuḥ śuciḥ śauriḥ śanaiścaraḥ |
brahmā viṣṇuśca rudraśca skando vai varuṇo yamaḥ ||
3.3.19
vaidyuto jāṭharaścāgniraindhanastejasāṃ patiḥ |
dharmadhvajo vedakartā vedāṅgo vedavāhanaḥ ||
3.3.20
kṛtaṃ tretā dvāparaśca kaliḥ sarvamalāśrayaḥ |
kalā kāṣṭhā muhūrtāśca kṣapā yāmastathā kṣaṇaḥ ||
3.3.21
saṃvatsarakaro'śvatthaḥ kālacakro vibhāvasuḥ |
puruṣaḥ śāśvato yogī vyaktāvyaktaḥ sanātanaḥ ||
3.3.22
kālādhyakṣaḥ prajādhyakṣo viśvakarmā tamonudaḥ |
varuṇaḥ sāgaroṃśaśca jīmūto jīvanorihā ||
3.3.23
bhūtāśrayo bhūtapatiḥ sarvalokanamaskṛtaḥ |
sraṣṭā saṃvartako vahniḥ sarvasyādiralolupaḥ ||
3.3.24
anantaḥ kapilo bhānuḥ kāmadaḥ sarvatomukhaḥ |
jayo viśālo varadaḥ sarvadhātuniṣecitā ||
3.3.25
manaḥ suparṇo bhūtādiḥ śīghragaḥ prāṇadhārakaḥ |
dhanvantarirdhūmaketurādidevo'diteḥ sutaḥ ||
3.3.26
dvādaśātmāravindākṣaḥ pitā mātā pitāmahaḥ |
svargadvāraṃ prajādvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam ||
3.3.27
dehakartā praśāntātmā viśvātmā viśvatomukhaḥ |
carācarātmā sūkṣmātmā maitreyaḥ karuṇānvitaḥ ||
3.3.28
etadvai kīrtanīyasya sūryasyāmitatejasaḥ |
nāmāṣṭaśatakaṃ cedaṃ proktametatsvayambhuvā ||
3.3.29
suragaṇapitṛyakṣasevitaṃ hyasuraniśācarasiddhavanditam |
varakanakahutāśanaprabhaṃ praṇipatito'smi hitāya bhāskaram ||
3.3.30
sūryodaye yaḥ susamāhitaḥ paṭhetsaputradārāndhanaratnasañcayān |
labheta jātismaratāṃ naraḥ sadā dhṛtiṃ ca medhāṃ ca sa vindate pumān ||
3.3.31
imaṃ stavaṃ devavarasya yo naraḥ prakīrtayecchuci sumanāḥ samāhitaḥ |
vimucyate śokadavāgnisāgarāllabheta kāmānmanasā yathepsitān ||
3.3.32
vaiśampāyana uvāca |
evamuktastu dhaumyena tatkālasadṛśaṃ vacaḥ |
vipratyāgasamādhisthaḥ saṃyatātmā dṛḍhavrataḥ ||
3.3.33
dharmarājo viśuddhātmā tapa ātiṣṭhaduttamam |
puṣpopahārairbalibhirarcayitvā divākaram ||
3.3.34
so'vagāhya jalaṃ rājā devasyābhimukho'bhavat |
yogamāsthāya dharmātmā vāyubhakṣo jitendriyaḥ ||
3.3.35
gāṅgeyaṃ vāryupaspṛśya prāṇāyāmena tasthivān |
śuciḥ prayatavāgbhūtvā stotramārabdhavāṃstataḥ ||
3.3.36
yudhiṣṭhira uvāca |
tvaṃ bhāno jagataścakṣustvamātmā sarvadehinām |
tvaṃ yoniḥ sarvabhūtānāṃ tvamācāraḥ kriyāvatām ||
3.3.37
tvaṃ gatiḥ sarvasāṅkhyānāṃ yogināṃ tvaṃ parāyaṇam |
anāvṛtārgaladvāraṃ tvaṃ gatistvaṃ mumukṣatām ||
3.3.38
tvayā saṃvāryate lokastvayā lokaḥ prakāśyate |
tvayā pavitrīkriyate nirvyājaṃ pālyate tvayā ||
3.3.39
tvāmupasthāya kāle tu brāhmaṇā vedapāragāḥ |
svaśākhāvihitairmantrairarcantyṛṣigaṇārcitam ||
3.3.40
tava divyaṃ rathaṃ yāntamanuyānti varārthinaḥ |
siddhacāraṇagandharvā yakṣaguhyakapannagāḥ ||
3.3.41
trayastriṃśacca vai devāstathā vaimānikā gaṇāḥ |
sopendrāḥ samahendrāśca tvāmiṣṭvā siddhimāgatāḥ ||
3.3.42
upayāntyarcayitvā tu tvāṃ vai prāptamanorathāḥ |
divyamandāramālābhistūrṇaṃ vidyādharottamāḥ ||
3.3.43
guhyāḥ pitṛgaṇāḥ sapta ye divyā ye ca mānuṣāḥ |
te pūjayitvā tvāmeva gacchantyāśu pradhānatām ||
3.3.44
vasavo maruto rudrā ye ca sādhyā marīcipāḥ |
vālakhilyādayaḥ siddhāḥ śreṣṭhatvaṃ prāṇināṃ gatāḥ ||
3.3.45
sabrahmakeṣu lokeṣu saptasvapyakhileṣu ca |
na tadbhūtamahaṃ manye yadarkādatiricyate ||
3.3.46
santi cānyāni sattvāni vīryavanti mahānti ca |
na tu teṣāṃ tathā dīptiḥ prabhāvo vā yathā tava ||
3.3.47
jyotīṃṣi tvayi sarvāṇi tvaṃ sarvajyotiṣāṃ patiḥ |
tvayi satyaṃ ca sattvaṃ ca sarve bhāvāśca sāttvikāḥ ||
3.3.48
tvattejasā kṛtaṃ cakraṃ sunābhaṃ viśvakarmaṇā |
devārīṇāṃ mado yena nāśitaḥ śārṅgadhanvanā ||
3.3.49
tvamādāyāṃśubhistejo nidāghe sarvadehinām |
sarvauṣadhirasānāṃ ca punarvarṣāsu muñcasi ||
3.3.50
tapantyanye dahantyanye garjantyanye tathā ghanāḥ |
vidyotante pravarṣanti tava prāvṛṣi raśmayaḥ ||
3.3.51
na tathā sukhayatyagnirna prāvārā na kambalāḥ |
śītavātārditaṃ loka yathā tava marīcayaḥ ||
3.3.52
trayodaśadvīpavatīṃ gobhirbhāsayase mahīm |
trayāṇāmapi lokānāṃ hitāyaikaḥ pravartase ||
3.3.53
tava yadyudayo na syādandhaṃ jagadidaṃ bhavet |
na ca dharmārthakāmeṣu pravarteranmanīṣiṇaḥ ||
3.3.54
ādhānapaśubandheṣṭimantrayajñatapaḥkriyāḥ |
tvatprasādādavāpyante brahmakṣatraviśāṃ gaṇaiḥ ||
3.3.55
yadaharbrahmaṇaḥ proktaṃ sahasrayugasammitam |
tasya tvamādirantaśca kālajñaiḥ parikīrtitaḥ ||
3.3.56
manūnāṃ manuputrāṇāṃ jagato'mānavasya ca |
manvantarāṇāṃ sarveṣāmīśvarāṇāṃ tvamīśvaraḥ ||
3.3.57
saṃhārakāle samprāpte tava krodhaviniḥsṛtaḥ |
saṃvartakāgnistrailokyaṃ bhasmīkṛtyāvatiṣṭhate ||
3.3.58
tvaddīdhitisamutpannā nānāvarṇā mahāghanāḥ |
sairāvatāḥ sāśanayaḥ kurvantyābhūtasamplavam ||
3.3.59
kṛtvā dvādaśadhātmānaṃ dvādaśādityatāṃ gataḥ |
saṃhṛtyaikārṇavaṃ sarvaṃ tvaṃ śoṣayasi raśmibhiḥ ||
3.3.60
tvāmindramāhustvaṃ rudrastvaṃ viṣṇustvaṃ prajāpatiḥ |
tvamagnistvaṃ manaḥ sūkṣmaṃ prabhustvaṃ brahma śāśvatam ||
3.3.61
tvaṃ haṃsaḥ savitā bhānuraṃśumālī vṛṣākapiḥ |
vivasvānmihiraḥ pūṣā mitro dharmastathaiva ca ||
3.3.62
sahasraraśmirādityastapanastvaṃ gavāṃ patiḥ |
mārtaṇḍo'rko raviḥ sūryaḥ śaraṇyo dinakṛttathā ||
3.3.63
divākaraḥ saptasaptirdhāmakeśī virocanaḥ |
āśugāmī tamoghnaśca haritāśvaśca kīrtyase ||
3.3.64
saptamyāmathavā ṣaṣṭhyāṃ bhaktyā pūjāṃ karoti yaḥ |
anirviṇṇo'nahaṅkārī taṃ lakṣmīrbhajate naram ||
3.3.65
na teṣāmāpadaḥ santi nādhayo vyādhayastathā |
ye tavānanyamanasaḥ kurvantyarcanavandanam ||
3.3.66
sarvarogairvirahitāḥ sarvapāpavivarjitāḥ |
tvadbhāvabhaktāḥ sukhino bhavanti cirajīvinaḥ ||
3.3.67
tvaṃ mamāpannakāmasya sarvātithyaṃ cikīrṣataḥ |
annamannapate dātumabhitaḥ śraddhayārhasi ||
3.3.68
ye ca te'nucarāḥ sarve pādopāntaṃ samāśritāḥ |
māṭharāruṇadaṇḍādyāstāṃstānvande'śanikṣubhān ||
3.3.69
kṣubhayā sahitā maitrī yāścānyā bhūtamātaraḥ |
tāśca sarvā namasyāmi pāntu māṃ śaraṇāgatam ||
3.3.70
vaiśampāyana uvāca |
evaṃ stuto mahārāja bhāskaro lokabhāvanaḥ |
tato divākaraḥ prīto darśayāmāsa pāṇḍavam |
dīpyamānaḥ svavapuṣā jvalanniva hutāśanaḥ ||
3.3.71
vivasvānuvāca |
yatte'bhilaṣitaṃ kiñcittattvaṃ sarvamavāpsyasi |
ahamannaṃ pradāsyāmi sapta pañca ca te samāḥ ||
3.3.72
gṛhṇīṣva piṭharaṃ tāmraṃ mayā dattaṃ narādhipa |
yāvadvartsyati pāñcālī pātreṇānena suvrata ||
3.3.73
phalamūlāmiṣaṃ śākaṃ saṃskṛtaṃ yanmahānase |
caturvidhaṃ tadannādyamakṣayyaṃ te bhaviṣyati ||
3.3.74
itaścaturdaśe varṣe bhūyo rājyamavāpsyasi |
vaiśampāyana uvāca |
evamuktvā tu bhagavāṃstatraivāntaradhīyata ||
3.3.75
imaṃ stavaṃ prayatamanāḥ samādhinā paṭhedihānyo'pi varaṃ samarthayan |
tattasya dadyācca ravirmanīṣataṃ tadāpnuyādyadyapi tatsudurlabham ||
3.3.76
yaścedaṃ dhārayennityaṃ śṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ |
putrārthī labhate putraṃ dhanārthī labhate dhanam |
vidyārthī labhate vidyāṃ puruṣo'pyathavā striyaḥ ||
3.3.77
ubhe sandhye paṭhennityaṃ nārī vā puruṣo yadi |
āpadaṃ prāpya mucyeta baddho mucyeta bandhanāt ||
3.3.78
etadbrahmā dadau pūrvaṃ śakrāya sumahātmane |
śakrācca nāradaḥ prāpto dhaumyastu tadanantaram ||
3.3.79
saṅgrāme ca jayennityaṃ vipulaṃ cāpnuyādvasu |
mucyate sarvapāpebhyaḥ sūryalokaṃ sa gacchati ||
3.3.80
vaiśampāyana uvāca |
labdhvā varaṃ tu kaunteyo jalāduttīrya dharmavit |
jagrāha pādau dhaumyasya bhrātṝṃśca pariṣasvaje ||
3.3.81
draupadyā saha saṅgamya vandyamānastayā prabhuḥ |
mahānase tadānīṃ tu sādhayāmāsa pāṇḍavaḥ ||
3.3.82
saṃskṛtaṃ prasavaṃ yāti svalpamannaṃ caturvidham |
akṣayyaṃ vardhate cānnaṃ tena bhojayate dvijān ||
3.3.83
bhuktavatsu ca vipreṣu bhojayitvānujānapi |
śeṣaṃ vighasasañjñaṃ tu paścādbhuṅkte yudhiṣṭhiraḥ ||
3.3.84
yudhiṣṭhiraṃ bhojayitvā śeṣamaśnāti pārṣatī |
draupadyāṃ bhujyamānāyāṃ tadannaṃ kṣayameti ca |
evaṃ divākarātprāpya divākarasamaprabhaḥ ||
3.3.85
kāmānmanobhilaṣitānbrāhmaṇebhyo'dadātprabhuḥ |
purohitapurogāśca tithinakṣatraparvasu |
yajñiyārthāḥ pravartante vidhimantrapramāṇataḥ ||
3.3.86
tataḥ kṛtasvastyayanā dhaumyena saha pāṇḍavāḥ |
dvijasaṅghaiḥ parivṛtāḥ prayayuḥ kāmyakaṃ vanam ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Śāktapramoda — Sanskrit