The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.78
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.78
- Language
- Sanskrit
3.78.1
bṛhadaśva uvāca |
sa māsamuṣya kaunteya bhīmamāmantrya naiṣadhaḥ |
purādalpaparīvāro jagāma niṣadhānprati ||
3.78.2
rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśai |
pañcāśadbhirhayaiścaiva ṣaṭśataiśca padātibhiḥ ||
3.78.3
sa kampayanniva mahīṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ |
praviveśātha saṃrabdhastarasaiva mahāmanāḥ ||
3.78.4
tataḥ puṣkaramāsādya vīrasenasuto nalaḥ |
uvāca dīvyāva punarbahuvittaṃ mayārjitam ||
3.78.5
damayantī ca yaccānyanmama kiñcana vidyate |
eṣa vai mama sannyāsastava rājyaṃ tu puṣkara ||
3.78.6
punaḥ pravartatāṃ dyūtamiti me niścitā matiḥ |
ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayośca paṇāvahe ||
3.78.7
jitvā parasvamāhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu |
pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paramo dharma ucyate ||
3.78.8
na cedvāñcchasi tvaṃ dyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām |
dvairathenāstu vai śāntistava vā mama vā nṛpa ||
3.78.9
vaṃśabhojyamidaṃ rājyamarthitavyaṃ yathātathā |
yena kenāpyupāyena vṛddhānāmiti śāsanam ||
3.78.10
dvayorekatare buddhiḥ kriyatāmadya puṣkara |
kaitavenākṣavatyāṃ tu yuddhe vā nāmyatāṃ dhanuḥ ||
3.78.11
naiṣadhenaivamuktastu puṣkaraḥ prahasanniva |
dhruvamātmajayaṃ matvā pratyāha pṛthivīpatim ||
3.78.12
diṣṭyā tvayārjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha |
diṣṭyā ca duṣkṛtaṃ karma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam ||
3.78.13
diṣṭyā ca dhriyase rājansadārodya mahābhuja |
dhanenānena vai bhaimī jitena samalaṅkṛtā ||
3.78.14
māmupasthāsyati vyaktaṃ divi śakramivāpsarāḥ |
nityaśo hi smarāmi tvāṃ pratīkṣe'pi ca naiṣadha ||
3.78.15
devanena mama prītirna bhavatyasuhṛdgaṇaiḥ |
jitvā tvadya varārohāṃ damayantīmaninditām ||
3.78.16
kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi sā hi me nityaśo hṛdi |
śrutvā tu tasya tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ ||
3.78.17
iyeṣa sa śiraśchettuṃ khaḍgena kupito nalaḥ |
smayaṃstu roṣatāmrākṣastamuvāca nalo nṛpaḥ ||
3.78.18
paṇāvaḥ kiṃ vyāharase jito na vyāhariṣyasi |
tataḥ prāvartata dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca ||
3.78.19
ekapāṇena bhadraṃ te nalena sa parājitaḥ |
sa ratnakośanicayaiḥ prāṇena paṇito'pi ca ||
3.78.20
jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasannidamabravīt |
mama sarvamidaṃ rājyamavyagraṃ hatakaṇṭhakam ||
3.78.21
vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum |
tasyāstvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvamāgataḥ ||
3.78.22
na tvayā tatkṛtaṃ karma yenāhaṃ vijitaḥ purā |
kalinā tatkṛtaṃ karma tvaṃ ca mūḍha na budhyase ||
3.78.23
nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayyādhāsye kathañcana |
yathāsukhaṃ vai jīvatvaṃ prāṇānavasṛjāmi te ||
3.78.24
tathaiva sarvasambhāraṃ svamaṃśaṃ vitarāmi te |
tathaiva ca mama prītistvayi vīra na saṃśayaḥ ||
3.78.25
sauhārdaṃ cāpi me tvatto na kadācitprahāsyati |
puṣkara tvaṃ hi me bhrātā sañjīva śaradaḥ śatam ||
3.78.26
evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ |
svapuraṃ preṣayāmāsa pariṣvajya punaḥ punaḥ ||
3.78.27
sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ pratyuvāca tam |
puṇyaślokaṃ tadā rājannabhivādya kṛtāñjaliḥ ||
3.78.28
kīrtirastu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī |
yo me vitarasi prāṇānadhiṣṭhānaṃ ca pārthiva ||
3.78.29
sa tathā satkṛto rājñā māsamuṣya tadā nṛpaḥ |
prayayau puṣkaro hṛṣṭaḥ svapuraṃ svajanāvṛtaḥ ||
3.78.30
mahatyā senayā sārdhaṃ vinītaiḥ paricārakaiḥ |
bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha ||
3.78.31
prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantamanāmayam |
praviveśa puraṃ śrīmānatyarthamupaśobhitām ||
3.78.32
praviśya sāntvayāmāsa paurāṃśca niṣadhādhipaḥ |
paurā jānapadāścāpi samprahṛṣṭatanūruhā ||
3.78.33
ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve sāmātyapramukhā janāḥ |
adya sma nirvṛtā rājanpure janapade'pi ca |
upāsituṃ punaḥ prāptā devā iva śatakratum ||
Commentaries (5)
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit