The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.99
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 3.99
- Language
- Sanskrit
3.99.1
lomaśa uvāca |
ilvalastānviditvā tu maharṣisahitānnṛpān |
upasthitānsahāmātyo viṣayānte hyapūjayat ||
3.99.2
teṣāṃ tato'suraśreṣṭhastvātithyamakarottadā |
susaṃskṛtena kauravya bhrātrā vātāpinā yadā ||
3.99.3
tato rājarṣayaḥ sarve viṣaṇṇā gatacetasaḥ |
vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsuram ||
3.99.4
athābravīdagastyastānrājarṣīnṛṣisattamaḥ |
viṣādo vo na kartavyo hyahaṃ bhokṣye mahāsuram ||
3.99.5
dhuryāsanamathāsādya niṣasāda mahānṛṣiḥ |
taṃ paryaveṣaddaityendra ilvalaḥ prahasanniva ||
3.99.6
agastya eva kṛtsnaṃ tu vātāpiṃ bubhuje tataḥ |
bhuktavatyasurohvānamakarottasya celvalaḥ ||
3.99.7
tato vāyuḥ prādurabhūdadhastasya mahātmanaḥ |
śabdena mahatā tāta garjanniva yathā ghanaḥ ||
3.99.8
vātāpe niṣkramasveti punaḥ punaruvāca ha |
taṃ prahasyābravīdrājannagastyo munisattamaḥ ||
3.99.9
kuto niṣkramituṃ śakto mayā jīrṇastu so'suraḥ |
ilvalastu viṣaṇṇobhūddṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsuram ||
3.99.10
prāñjaliśca sahāmātyairidaṃ vacanamabravīt |
kimarthamupayātāḥ stha brūta kiṃ karavāṇi vaḥ ||
3.99.11
pratyuvāca tato'gastyaḥ prahasannilvalaṃ tadā |
īśaṃ hyasura vidmastvāṃ vayaṃ sarve dhaneśvaram ||
3.99.12
ete ca nātidhanino dhanārthaśca mahānmama |
yathāśaktyavihiṃsyānyānsaṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ ||
3.99.13
tato'bhivādya tamṛṣimilvalo vākyamabravīt |
ditsitaṃ yadi vetsi tvaṃ tato dāsyāmi te vasu ||
3.99.14
agastya uvāca |
gavāṃ daśasahasrāṇi rājñāmekaikaśo'sura |
tāvadeva suvarṇasya ditsitaṃ te mahāsura ||
3.99.15
mahyaṃ tato vai dviguṇaṃ rathaścaiva hiraṇmayaḥ |
manojavau vājinau ca ditsitaṃ te mahāsura ||
3.99.16
jijñāsyatāṃ rathaḥ sadyo vyakta eṣa hiraṇmayaḥ |
tataḥ pravyathito daityo dadāvabhyadhikaṃ vasu ||
3.99.17
virāvaśca surāvaśca tasminyuktau rathe hayau |
ūhatuḥ savasūnāśu tāvagastyāśramaṃ prati ||
3.99.18
sarvānrājñaḥ sahāgastyānnimeṣādiva bhārata |
agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayastadā |
kṛtavāṃśca muniḥ sarvaṃ lopāmudrācikīrṣitam ||
3.99.19
lopāmudrovāca |
kṛtavānasi tatsarvaṃ bhagavanmama kāṅkṣitam |
utpādaya sakṛnmahyamapatyaṃ vīryavattaram ||
3.99.20
agastya uvāca |
tuṣṭo'hamasmi kalyāṇi tava vṛttena śobhane |
vicāraṇāmapatye tu tava vakṣyāmi tāṃ śṛṇu ||
3.99.21
sahasraṃ te'stu putrāṇāṃ śataṃ vā daśasammitam |
daśa vā śatatulyāḥ syureko vāpi sahasrajit ||
3.99.22
lopāmudrovāca |
sahasrasammitaḥ putra eko'pyastu tapodhana |
eko hi bahubhiḥ śreyānvidvānsādhurasādhubhiḥ ||
3.99.23
lomaśa uvāca |
sa tatheti pratijñāya tayā samabhavanmuniḥ |
samaye samaśīlinyā śraddhāvāñcchraddadhānayā ||
3.99.24
tata ādhāya garbhaṃ tamagamadvanameva saḥ |
tasminvanagate garbho vavṛdhe saptaśāradān ||
3.99.25
saptame'bde gate cāpi prācyavatsa mahākaviḥ |
jvalanniva prabhāveṇa dṛḍhasyurnāma bhārata ||
3.99.26
sāṅgopaniṣadānvedāñjapanniva mahātapāḥ |
tasya putro'bhavadṛṣeḥ sa tejasvī mahānṛṣiḥ ||
3.99.27
sa bāla eva tejasvī pitustasya niveśane |
idhmānāṃ bhāramājahre idhmavāhastato'bhavat ||
3.99.28
tathāyuktaṃ tu taṃ dṛṣṭvā mumude sa munistadā |
evaṃ sa janayāmāsa bhāratāpatyamuttamam ||
3.99.29
lebhire pitaraścāsya lokānrājanyathepsitān |
tata ūrdhvamayaṃ khyātastvagastyasyāśramo bhuvi ||
3.99.30
prāhlādirevaṃ vātāpiragastyenopaśāmitaḥ |
tasyāyamāśramo rājanramaṇīyairguṇairyutaḥ ||
3.99.31
eṣā bhāgīrathī puṇyā devagandharvasevitā |
vāteritā patākeva virājati nabhastale ||
3.99.32
pratāryamāṇā kūṭeṣu yathā nimneṣu nityaśaḥ |
śilātaleṣu santrastā pannagendravadhūriva ||
3.99.33
dakṣiṇāṃ vai diśaṃ sarvāṃ plāvayantī ca mātṛvat |
pūrvaṃ śambhorjaṭābhraṣṭā samudramahiṣī priyā |
asyāṃ nadyāṃ supuṇyāyāṃ yatheṣṭamavagāhyatām ||
3.99.34
yudhiṣṭhira nibodhedaṃ triṣu lokeṣu viśrutam |
bhṛgostīrthaṃ mahārāja maharṣigaṇasevitam ||
3.99.35
yatropaspṛṣṭavānrāmo hṛtaṃ tejastadāptavān |
atra tvaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava ||
3.99.36
duryodhanahṛtaṃ tejaḥ punarādātumarhasi |
kṛtavaireṇa rāmeṇa yathā kacopahṛtaṃ punaḥ ||
3.99.37
vaiśampāyana uvāca |
sa tatra bhrātṛbhiścaiva kṛṣṇayā caiva pāṇḍavaḥ |
snātvā devānpitṝṃścaiva tarpayāmāsa bhārata ||
3.99.38
tasya tīrthasya rūpaṃ vai dīptāddīptataraṃ babhau |
apravṛṣyataraścāsīcchātravāṇāṃ nararṣabha ||
3.99.39
apṛcchaccaiva rājendra lomaśaṃ pāṇḍunandanaḥ |
bhagavankimarthaṃ rāmasya hṛtamāsīdvapuḥ prabho |
kathaṃ pratyāhṛtañcaiva etadācakṣva pṛcchataḥ ||
3.99.40
lomaśa uvāca |
śṛṇu rāmasya rājendra bhārgavasya ca dhīmataḥ |
jāto daśarathasyāsītputro rāmo mahātmanaḥ ||
3.99.41
viṣṇuḥ svena śarīreṇa rāvaṇasya vadhāya vai |
paśyāmastamayodhyāyāṃ jātaṃ dāśarathiṃ tataḥ ||
3.99.42
ṛcīkanandano rāmo bhārgavo reṇukāsutaḥ |
tasya dāśaratheḥ śrutvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ ||
3.99.43
kautūhalānvito rāmastvayodhyāmagamatpunaḥ |
dhanurādāya taddivyaṃ kṣatriyāṇāṃ nibarhaṇam ||
3.99.44
jijñāsamāno rāmasya vīryaṃ dāśarathestadā |
taṃ vai daśarathaḥ śrutvā viṣayāntamupāgatam ||
3.99.45
preṣayāmāsa rāmasya rāmaṃ putraṃ puraskṛtam |
sa tamabhyāgataṃ dṛṣṭvā udyatāstramavasthitam ||
3.99.46
prahasanniva kaunteya rāmo vacanamabravīt |
kṛtakālaṃ hi rājendra dhanuretanmayā vibho ||
3.99.47
samāropaya yatnena yadi śaknoṣi pārthiva |
ityuktastvāha bhagavaṃstvaṃ nādhikṣeptumarhasi ||
3.99.48
nāhamapyadhamo dharme kṣatriyāṇāṃ dvijātiṣu |
iśrvākūṇāṃ viśeṣeṇa bāhuvīrye na katthanam ||
3.99.49
tamevaṃvādinaṃ tatra rāmo vacanamabravīt |
alaṃ vai vyapadeśena dhanurāyaccha rāghava ||
3.99.50
tato jagrāha roṣeṇa kṣatriyarṣabhamūdanam |
rāmo dāśarathirdivyaṃ hastādrāmasya kārmukam ||
3.99.51
dhanurāropayāmāsa salīla iva bhārata |
jyāśabdamakaroccaiva smayamānaḥ sa vīryavān ||
3.99.52
tasya śabdasya bhūtāni vitrasantyaśaneriva |
athābravīttadā rāmo rāmaṃ dāśarathistadā ||
3.99.53
idamāropitaṃ brahmankimanyatkaravāṇi te |
tasya rāmo dadau divyaṃ jāmadagnyo mahātmanaḥ |
śaramākarṇadeśāntamayamākṛṣyatāmiti ||
3.99.54
lomaśa uvāca |
etacchrutvābravīdrāmaḥ pradīpta iva manyunā |
śrūyate kṣamyate caiva darpapūrṇo'si bhārgava ||
3.99.55
tvayā hyadhigataṃ tejaḥ kṣatriyebhyo viśeṣataḥ |
pitāmahaprasādena tena māṃ kṣipasi dhruvam ||
3.99.56
paśya māṃ svena rūpeṇa cakṣuste vitarāmyaham |
tato rāmaśarīre vai rāmaḥ paśyati bhārgavaḥ ||
3.99.57
ādityānsavasūnrudrānsādhyāṃśca samarudgaṇān |
pitaro hutāśanaścaiva nakṣatrāṇi grahāstathā ||
3.99.58
gandharvā rākṣasā yakṣā nadyastīrthāni yāni ca |
ṛṣayo vālakhilyāśca brahmabhūtāḥ sanātanāḥ ||
3.99.59
devarṣayaśca kārtsnyena samudrāḥ parvatāstathā |
vedāśca sopaniṣado vaṣaṭkāraiḥ sahādhvaraiḥ ||
3.99.60
cetomanti ca sāmāni dhanurvedaśca bhārata |
meghavṛndāni varṣāṇi vidyutaśca yudhiṣṭhira ||
3.99.61
tataḥ sa bhagavānviṣṇustaṃ vai bāṇaṃ mumoca ha |
śuṣkāśanisamākīrṇaṃ maholkābhiśca bhārata ||
3.99.62
pāṃsuvarṣeṇa mahatā meghavarṣaiśca bhūtalam |
bhūmikampaiśca nirghātairnādaiśca vipulairapi ||
3.99.63
sa rāmaṃ vihvalaṃ kṛtvā tejaścākṣipya kevalam |
āgacchajjvalito bāṇo rāmabāhupracoditaḥ ||
3.99.64
sa tu vihvalatāṃ gatvā pratilabhya ca cetanām |
rāmaḥ pratyāgataprāṇaḥ prāṇamadviṣṇutejasam ||
3.99.65
viṣṇunā so'bhyanujñāto mahendramagamatpunaḥ |
bhītastu tatra nyavasadvrīḍitastu mahātapāḥ ||
3.99.66
tataḥ saṃvatsare'tīte hṛtaujasamavasthitam |
nirmadaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā pitaro rāmamabruvan ||
3.99.67
pitara ūcuḥ |
na vai samyagidaṃ putra viṣṇumāsādya vai kṛtam |
sa hi pūjyaśca mānyaśca triṣu lokeṣu sarvadā ||
3.99.68
gaccha putra nadīṃ puṇyāṃ vadhūsarakṛtāhvayām |
tatropaspṛśya tīrtheṣu punarvapuravāpsyasi ||
3.99.69
dīptodaṃ nāma tattīrthaṃ yatra te pratitāmahaḥ |
bhṛgurdevayuge rāma taptavānuttamaṃ tapaḥ ||
3.99.70
tattathā kṛtavānrāmaḥ kaunteyavacanātpituḥ |
prāptavāṃśca punastejastīrthe'sminpāṇḍunandana ||
3.99.71
etadīdṛśakaṃ tāta rāmeṇākliṣṭakarmaṇā |
prāptamāsīnmahārāja viṣṇumāsādya vai purā ||
Commentaries (5)
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Revākhaṇḍa (Skandapurāṇa) — Sanskrit
- Adbhutarāmāyaṇa — Vālmīki, Sanskrit