Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.29

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 5.29

Language
Sanskrit

5.29.1

vāsudeva uvāca |
avināśaṃ sañjaya pāṇḍavānāmicchāmyahaṃ bhūtimeṣāṃ priyaṃ ca |
tathā rājño dhṛtarāṣṭrasya sūta samāśaṃse bahuputrasya vṛddhim ||

5.29.2

kāmo hi me sañjaya nityameva nānyadbrūyāṃ tānprati śāmyateti |
rājñaśca hi priyametacchṛṇomi manye caitatpāṇḍavānāṃ samakṣam ||

5.29.3

suduṣkarastatra śamo hi nūnaṃ pradarśitaḥ sañjaya pāṇḍavena |
yasmin gṛddho dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ kasmādeṣāṃ kalaho nāvamūrcchet ||

5.29.4

na tvaṃ dharmaṃ vicaraṃ sañjayeha mattaśca jānāsi yudhiṣṭhirācca |
atho kasmāt sañjaya pāṇḍavasya utsāhinaḥ pūrayataḥ svakarma ||

5.29.5

yathākhyātamāvamataḥ kuṭumbe purā kasmāt sādhuvilopamāttha |
asmin vidhau vartamāne yathāvaduccāvacā matayo brāhmaṇānām ||

5.29.6

karmaṇā''huḥ siddhimeke paratra hitvā karma vidyayā siddhimeke |
nābhuñjāno bhakṣyabhojyasya tṛpyedvidvānapīha vihitaṃ brāhmaṇānām ||

5.29.7

yā vai vidyāḥ sādhayantīha karma tāsāṃ phalaṃ vidyate netarāsām |
tatreha vai dṛṣṭaphalaṃ tu karma pītvodakaṃ śāmyati tṛṣṇayā''rtaḥ ||

5.29.8

so'yaṃ vidhirvihitaḥ karmaṇaiva saṃvartate sañjaya tatra karma |
tatra yo'nyat karmaṇaḥ sādhu manyenmoghaṃ tasyālapitaṃ durbalasya ||

5.29.9

karmaṇā'mī bhānti devāḥ paratra karmaṇaiveha plavate mātariśvā |
ahorātre vidadhat karmaṇaiva atandrito nityamudeti sūryaḥ ||

5.29.10

māsārdhamāsānatha nakṣatrayogānatandritaścandramāścābhyupaiti |
atandrito dahate jātavedāḥ samiddhyamānaḥ karma kurvan prajābhyaḥ ||

5.29.11

atandritā bhāramimaṃ mahāntaṃ bibharti devī pṛthivī balena |
atandritāḥ śīghramapo vahanti santarpayantyaḥ sarvabhūtāni nadyaḥ ||

5.29.12

atandrito varṣati bhūritejāḥ sannādayannantarikṣaṃ diśaśca |
atandrito brahmacaryaṃ cacāra śreṣṭhatvamicchan balabhiddevatānām ||

5.29.13

hitvā sukhaṃ manasaśca priyāṇi tena śakraḥ karmaṇā śraiṣṭhyamāpa |
satyaṃ dharmaṃ pālayannapramatto damaṃ titikṣāṃ samatāṃ priyaṃ ca ||

5.29.14

etāni sarvāṇyupasevamāno sa devarājyaṃ maghavān prāpa mukhyam |
bṛhaspatirbrahmacaryaṃ cacāra samīhitaḥ saṃśimātmā yathāvat ||

5.29.15

hitvā sukhaṃ pratirudhyendriyāṇi tena devānāmagamadgauravaṃ saḥ |
tathā nakṣatrāṇi karmaṇā'mutra bhānti rudrādityā vasavo'thāpi viśve ||

5.29.16

yamo rājā vaiśravaṇaḥ kubero gandharvayakṣāpsarasaśca sūta |
brahmavidyāṃ brahmacaryaṃ kriyāṃ ca niṣevamāṇā ṛṣayo'mutra bhānti ||

5.29.17

jānannimaṃ sarvalokasya dharmaṃ viprendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca |
sa kasmāttvaṃ jānatāṃ jñānavān san vyāyacchase sañjaya kauravārthe ||

5.29.18

āmnāyeṣu nityasaṃyogamasya tathā'śvamedhe rājasūye ca viddhi |
saṃyujyate dhanuṣā varmaṇā ca hastyaśvādyai rathaśastraiśca bhūyaḥ ||

5.29.19

te cedime kauravāṇāmupāyamavagaccheyuravadhenaiva pārthāḥ |
dharmatrāṇaṃ puṇyameṣāṃ kṛtaṃ syādārye vṛtte bhīmasenaṃ nigṛhya ||

5.29.20

te cetpitrye karmaṇi vartamānā āpadyeran diṣṭavaśena mṛtyum |
yathāśaktyā pūrayantaḥ svakarma tadapyeṣāṃ nidhanaṃ syāt praśastam ||

5.29.21

utāho tvaṃ manyase śāmyameva rājñāṃ yuddhe vartate dharmatantram |
ayuddhe vā vartate dharmatantraṃ tathaiva te vācamimāṃ śrṛṇomi ||

5.29.22

cāturvarṇyasya prathamaṃ saṃvibhāgamavekṣya tvaṃ sañjaya svaṃ ca karma |
niśamyātho pāṇḍavānāṃ ca karma praśaṃsa vā ninda vā yā matiste ||

5.29.23

adhīyīta brāhmaṇo vai yajeta dadyādīyāttīrthamukhyāni caiva |
adhyāpayedyājayeccāpi yājyān pratigrahān vā vihitān pratīcchet ||

5.29.24

tathā rājanyo rakṣaṇaṃ vai prajānāṃ kṛtvā dharmeṇāpramatto'tha dattvā |
yajñairiṣṭvā sarvavedānadhītya dārān kṛtvā puṇyakṛdāvasedgṛhān ||

5.29.25

sa dharmātmā dharmamadhītya puṇyaṃ yadṛcchayā vrajati brahmalokam |
vaiśyo'dhītya kṛṣigorakṣapaṇyairvittaṃ cinvan pālayannapramattaḥ ||

5.29.26

priyaṃ kurvan brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ dharmaśīlaḥ puṇyakṛdāvasedgṛhān |
paricaryā vandanaṃ brāhmaṇānāṃ nādhīyīta pratiṣiddho'sya yajñaḥ |
nityotthito bhūtaye'tandritaḥ syādevaṃ smṛtaḥ śūdradharmaḥ purāṇaḥ ||

5.29.27

etān rājā pālayannapramatto niyojayan sarvavarṇān svadharme |
akāmātmā samavṛttiḥ prajāsu nādhārmikānanurudhyeta kāmān ||

5.29.28

śreyāṃstasmādyadi vidyeta kaścidabhijñātaḥ sarvadharmopapannaḥ |
sa taṃ draṣṭumanuśiṣyan prajānāṃ na caitadbudhyediti tasminnasādhuḥ ||

5.29.29

yadā gṛdhyet parabhūtau nṛśaṃso vidhiprakopādbalamādadānaḥ |
tato rājñāmabhavadyuddhametattatra jātaṃ varma śastraṃ dhanuśca ||

5.29.30

indreṇaitaddasyuvadhāya karma utpāditaṃ varma śastraṃ dhanuśca ||

5.29.31

tatra puṇyaṃ dasyuvadhena labhyate so'yaṃ doṣaḥ kurubhistīvrarūpaḥ |
adharmajñairdharmamabudhyamānaiḥ prādurbhūtaḥ sañjaya sādhu tanna ||

5.29.32

tatra rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro dharmyaṃ haret pāṇḍavānāmakasmāt |
nāvekṣante rājadharmaṃ purāṇaṃ tadanvayāḥ kuravaḥ sarva eva ||

5.29.33

steno haredyatra dhanaṃ hyadṛṣṭaḥ prasahya vā yatra hareta dṛṣṭaḥ |
ubhau garhyau bhavataḥ sañjayaitau kiṃ vai pṛthaktvaṃ dhṛtarāṣṭrasya putre ||

5.29.34

so'yaṃ lobhānmanyate dharmametaṃ yamicchati krodhavaśānugāmī |
bhāgaḥ punaḥ pāṇḍavānāṃ niviṣṭastaṃ naḥ kasmādādadīran pare vai ||

5.29.35

asmin pade yuddhyatāṃ no vadho'pi ślāghyaḥ pitryaṃ pararājyādviśiṣṭam |
etān dharmān kauravāṇāṃ purāṇānācakṣīthāḥ sañjaya rājamadhye ||

5.29.36

ete madānmṛtyuvaśābhipannāḥ samānītā dhārtarāṣṭreṇa mūḍhāḥ |
idaṃ punaḥ karma pāpīya eva sabhāmadhye paśya vattaṃ kurūṇām ||

5.29.37

priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ pāṇḍavānāṃ yaśasvinīṃ śīlavṛttopapannām |
yadupaikṣanta kuravo bhīṣmamukhyāḥ kāmānugenoparuddhāṃ vrajantīm ||

5.29.38

tāṃ cettadā te sakumāravṛddhā avārayiṣyan kuravaḥ sametāḥ |
mama priyaṃ dhṛtarāṣṭro'kariṣyat putrāṇāṃ ca kṛtamasyābhaviṣyat ||

5.29.39

duḥśāsanaḥ pratilomyānnināya sabhāmadhye śvaśurāṇāṃ ca kṛṣṇām |
sā tatra nītā karuṇaṃ vyapekṣya nānyaṃ kṣatturnāthamavāpa kiñcit ||

5.29.40

kārpaṇyādeva sahitāstatra bhūpā nāśaknuvan prativaktuṃ sabhāyām |
ekaḥ kṣattā dharmyamarthaṃ bruvāṇo dharmabuddhyā pratyuvācālpabuddhim ||

5.29.41

abuddhvā tvaṃ dharmametaṃ sabhāyāmathecchase pāṇḍavasyopadeṣṭum |
kṛṣṇā tvetat karma cakāra śuddhaṃ suduṣkaraṃ tatra sabhāṃ sametya ||

5.29.42

yena kṛcchrāt pāṇḍavānujjahāra tathā''tmānaṃ nauriva sāgaraughāt |
yatrābravīt sūtaputraḥ sabhāyāṃ kṛṣṇāṃ sthitāṃ śvaśurāṇāṃ samīpe ||

5.29.43

na te gatirvidyate yājñaseni prapadya dāsī dhārtarāṣṭrasya veśma |
parājitāste patayo na santi patiṃ cānyaṃ bhāmini tvaṃ vṛṇīṣva ||

5.29.44

yo bībhatsorhṛdaye prota āsīdasthi chindanmarmaghātī sughoraḥ |
karṇāccharo vāṅbhayastigmatejāḥ pratiṣṭhito hṛdaye phālgunasya ||

5.29.45

kṛṣṇājināni paridhitsamānān duḥśāsanaḥ kaṭukānyabhyabhāṣat |
ete sarve ṣaṇḍhatilā vinaṣṭāḥ kṣayaṃ gatā narakaṃ dīrghakālam ||

5.29.46

gāndhārarājaḥ śakunirnikṛtyā yadabravīt dyūtakāle sa pārtham |
parājito nandanaḥ kiṃ tavāsti kṛṣṇayā tvaṃ dīvya vai yājñasenyā ||

5.29.47

jānāsi tvaṃ sañjaya sarvametat dyūte vākyaṃ garhyamevaṃ yathoktam |
svayaṃ tvahaṃ prārthaye tatra gantuṃ samādhātuṃ kāryametadvipannam ||

5.29.48

ahāpayitvā yadi pāṇḍavārthaṃ śamaṃ kurūṇāmapi cecchakeyam |
puṇyaṃ ca me syāccaritaṃ mahodayaṃ mucyeraṃśca kuravo mṛtyupāśāt ||

5.29.49

api me vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ dharmārāmāmarthavatīmahiṃsrām |
avekṣeran dhārtarāṣṭrāḥ samakṣaṃ māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ ||

5.29.50

ato'nyathā rathinā phālgunena bhīmena caivāhavadaṃśitena |
parāsiktān dhārtarāṣṭrāṃśca viddhi pradahyamānān karmaṇā svena pāpān ||

5.29.51

parājitān pāṇḍaveyāṃstu vāco raudrā rūkṣā bhāṣate dhārtarāṣṭraḥ |
gadāhasto bhīmaseno'pramatto duryodhanaṃ smārayitā hi kāle ||

5.29.52

suyodhano manyumayo mahādrumaḥ skandhaḥ karṇaḥ śakunistasya śākhā |
duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'manīṣī ||

5.29.53

yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ skandho'rjuno bhīmaseno'sya śākhā |
mādrīputrau puṣpaphale samṛddhe mūlaṃ tvahaṃ brahma ca brāhmaṇāśca |
vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro vyāghraste vai sañjaya pāṇḍuputrāḥ ||

5.29.54

mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ mā vyāghrā'nīnaśanvanāt ||

5.29.55

nirvano vadhyate vyāghro nirvyāghraṃ chidyate vanam |
tasmādvyāghro vanaṃ rakṣedvanaṃ vyāghraṃ ca pālayet ||

5.29.56

latādharmā dhārtarāṣṭrāḥ śālāḥ sañjaya pāṇḍavāḥ |
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā ||

5.29.57

sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhumarindamāḥ |
yatkṛtyaṃ dhṛtarāṣṭrasya tatkarotu narādhipaḥ ||

5.29.58

sthitāḥ śame mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ |
yodhāḥ samarthāstadvidvannācakṣīthā yathātatham ||

Other recensions (1)