The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.29
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 5.29
- Language
- Sanskrit
5.29.1
vāsudeva uvāca |
avināśaṃ sañjaya pāṇḍavānāmicchāmyahaṃ bhūtimeṣāṃ priyaṃ ca |
tathā rājño dhṛtarāṣṭrasya sūta samāśaṃse bahuputrasya vṛddhim ||
5.29.2
kāmo hi me sañjaya nityameva nānyadbrūyāṃ tānprati śāmyateti |
rājñaśca hi priyametacchṛṇomi manye caitatpāṇḍavānāṃ samakṣam ||
5.29.3
suduṣkarastatra śamo hi nūnaṃ pradarśitaḥ sañjaya pāṇḍavena |
yasmin gṛddho dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ kasmādeṣāṃ kalaho nāvamūrcchet ||
5.29.4
na tvaṃ dharmaṃ vicaraṃ sañjayeha mattaśca jānāsi yudhiṣṭhirācca |
atho kasmāt sañjaya pāṇḍavasya utsāhinaḥ pūrayataḥ svakarma ||
5.29.5
yathākhyātamāvamataḥ kuṭumbe purā kasmāt sādhuvilopamāttha |
asmin vidhau vartamāne yathāvaduccāvacā matayo brāhmaṇānām ||
5.29.6
karmaṇā''huḥ siddhimeke paratra hitvā karma vidyayā siddhimeke |
nābhuñjāno bhakṣyabhojyasya tṛpyedvidvānapīha vihitaṃ brāhmaṇānām ||
5.29.7
yā vai vidyāḥ sādhayantīha karma tāsāṃ phalaṃ vidyate netarāsām |
tatreha vai dṛṣṭaphalaṃ tu karma pītvodakaṃ śāmyati tṛṣṇayā''rtaḥ ||
5.29.8
so'yaṃ vidhirvihitaḥ karmaṇaiva saṃvartate sañjaya tatra karma |
tatra yo'nyat karmaṇaḥ sādhu manyenmoghaṃ tasyālapitaṃ durbalasya ||
5.29.9
karmaṇā'mī bhānti devāḥ paratra karmaṇaiveha plavate mātariśvā |
ahorātre vidadhat karmaṇaiva atandrito nityamudeti sūryaḥ ||
5.29.10
māsārdhamāsānatha nakṣatrayogānatandritaścandramāścābhyupaiti |
atandrito dahate jātavedāḥ samiddhyamānaḥ karma kurvan prajābhyaḥ ||
5.29.11
atandritā bhāramimaṃ mahāntaṃ bibharti devī pṛthivī balena |
atandritāḥ śīghramapo vahanti santarpayantyaḥ sarvabhūtāni nadyaḥ ||
5.29.12
atandrito varṣati bhūritejāḥ sannādayannantarikṣaṃ diśaśca |
atandrito brahmacaryaṃ cacāra śreṣṭhatvamicchan balabhiddevatānām ||
5.29.13
hitvā sukhaṃ manasaśca priyāṇi tena śakraḥ karmaṇā śraiṣṭhyamāpa |
satyaṃ dharmaṃ pālayannapramatto damaṃ titikṣāṃ samatāṃ priyaṃ ca ||
5.29.14
etāni sarvāṇyupasevamāno sa devarājyaṃ maghavān prāpa mukhyam |
bṛhaspatirbrahmacaryaṃ cacāra samīhitaḥ saṃśimātmā yathāvat ||
5.29.15
hitvā sukhaṃ pratirudhyendriyāṇi tena devānāmagamadgauravaṃ saḥ |
tathā nakṣatrāṇi karmaṇā'mutra bhānti rudrādityā vasavo'thāpi viśve ||
5.29.16
yamo rājā vaiśravaṇaḥ kubero gandharvayakṣāpsarasaśca sūta |
brahmavidyāṃ brahmacaryaṃ kriyāṃ ca niṣevamāṇā ṛṣayo'mutra bhānti ||
5.29.17
jānannimaṃ sarvalokasya dharmaṃ viprendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca |
sa kasmāttvaṃ jānatāṃ jñānavān san vyāyacchase sañjaya kauravārthe ||
5.29.18
āmnāyeṣu nityasaṃyogamasya tathā'śvamedhe rājasūye ca viddhi |
saṃyujyate dhanuṣā varmaṇā ca hastyaśvādyai rathaśastraiśca bhūyaḥ ||
5.29.19
te cedime kauravāṇāmupāyamavagaccheyuravadhenaiva pārthāḥ |
dharmatrāṇaṃ puṇyameṣāṃ kṛtaṃ syādārye vṛtte bhīmasenaṃ nigṛhya ||
5.29.20
te cetpitrye karmaṇi vartamānā āpadyeran diṣṭavaśena mṛtyum |
yathāśaktyā pūrayantaḥ svakarma tadapyeṣāṃ nidhanaṃ syāt praśastam ||
5.29.21
utāho tvaṃ manyase śāmyameva rājñāṃ yuddhe vartate dharmatantram |
ayuddhe vā vartate dharmatantraṃ tathaiva te vācamimāṃ śrṛṇomi ||
5.29.22
cāturvarṇyasya prathamaṃ saṃvibhāgamavekṣya tvaṃ sañjaya svaṃ ca karma |
niśamyātho pāṇḍavānāṃ ca karma praśaṃsa vā ninda vā yā matiste ||
5.29.23
adhīyīta brāhmaṇo vai yajeta dadyādīyāttīrthamukhyāni caiva |
adhyāpayedyājayeccāpi yājyān pratigrahān vā vihitān pratīcchet ||
5.29.24
tathā rājanyo rakṣaṇaṃ vai prajānāṃ kṛtvā dharmeṇāpramatto'tha dattvā |
yajñairiṣṭvā sarvavedānadhītya dārān kṛtvā puṇyakṛdāvasedgṛhān ||
5.29.25
sa dharmātmā dharmamadhītya puṇyaṃ yadṛcchayā vrajati brahmalokam |
vaiśyo'dhītya kṛṣigorakṣapaṇyairvittaṃ cinvan pālayannapramattaḥ ||
5.29.26
priyaṃ kurvan brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ dharmaśīlaḥ puṇyakṛdāvasedgṛhān |
paricaryā vandanaṃ brāhmaṇānāṃ nādhīyīta pratiṣiddho'sya yajñaḥ |
nityotthito bhūtaye'tandritaḥ syādevaṃ smṛtaḥ śūdradharmaḥ purāṇaḥ ||
5.29.27
etān rājā pālayannapramatto niyojayan sarvavarṇān svadharme |
akāmātmā samavṛttiḥ prajāsu nādhārmikānanurudhyeta kāmān ||
5.29.28
śreyāṃstasmādyadi vidyeta kaścidabhijñātaḥ sarvadharmopapannaḥ |
sa taṃ draṣṭumanuśiṣyan prajānāṃ na caitadbudhyediti tasminnasādhuḥ ||
5.29.29
yadā gṛdhyet parabhūtau nṛśaṃso vidhiprakopādbalamādadānaḥ |
tato rājñāmabhavadyuddhametattatra jātaṃ varma śastraṃ dhanuśca ||
5.29.30
indreṇaitaddasyuvadhāya karma utpāditaṃ varma śastraṃ dhanuśca ||
5.29.31
tatra puṇyaṃ dasyuvadhena labhyate so'yaṃ doṣaḥ kurubhistīvrarūpaḥ |
adharmajñairdharmamabudhyamānaiḥ prādurbhūtaḥ sañjaya sādhu tanna ||
5.29.32
tatra rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro dharmyaṃ haret pāṇḍavānāmakasmāt |
nāvekṣante rājadharmaṃ purāṇaṃ tadanvayāḥ kuravaḥ sarva eva ||
5.29.33
steno haredyatra dhanaṃ hyadṛṣṭaḥ prasahya vā yatra hareta dṛṣṭaḥ |
ubhau garhyau bhavataḥ sañjayaitau kiṃ vai pṛthaktvaṃ dhṛtarāṣṭrasya putre ||
5.29.34
so'yaṃ lobhānmanyate dharmametaṃ yamicchati krodhavaśānugāmī |
bhāgaḥ punaḥ pāṇḍavānāṃ niviṣṭastaṃ naḥ kasmādādadīran pare vai ||
5.29.35
asmin pade yuddhyatāṃ no vadho'pi ślāghyaḥ pitryaṃ pararājyādviśiṣṭam |
etān dharmān kauravāṇāṃ purāṇānācakṣīthāḥ sañjaya rājamadhye ||
5.29.36
ete madānmṛtyuvaśābhipannāḥ samānītā dhārtarāṣṭreṇa mūḍhāḥ |
idaṃ punaḥ karma pāpīya eva sabhāmadhye paśya vattaṃ kurūṇām ||
5.29.37
priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ pāṇḍavānāṃ yaśasvinīṃ śīlavṛttopapannām |
yadupaikṣanta kuravo bhīṣmamukhyāḥ kāmānugenoparuddhāṃ vrajantīm ||
5.29.38
tāṃ cettadā te sakumāravṛddhā avārayiṣyan kuravaḥ sametāḥ |
mama priyaṃ dhṛtarāṣṭro'kariṣyat putrāṇāṃ ca kṛtamasyābhaviṣyat ||
5.29.39
duḥśāsanaḥ pratilomyānnināya sabhāmadhye śvaśurāṇāṃ ca kṛṣṇām |
sā tatra nītā karuṇaṃ vyapekṣya nānyaṃ kṣatturnāthamavāpa kiñcit ||
5.29.40
kārpaṇyādeva sahitāstatra bhūpā nāśaknuvan prativaktuṃ sabhāyām |
ekaḥ kṣattā dharmyamarthaṃ bruvāṇo dharmabuddhyā pratyuvācālpabuddhim ||
5.29.41
abuddhvā tvaṃ dharmametaṃ sabhāyāmathecchase pāṇḍavasyopadeṣṭum |
kṛṣṇā tvetat karma cakāra śuddhaṃ suduṣkaraṃ tatra sabhāṃ sametya ||
5.29.42
yena kṛcchrāt pāṇḍavānujjahāra tathā''tmānaṃ nauriva sāgaraughāt |
yatrābravīt sūtaputraḥ sabhāyāṃ kṛṣṇāṃ sthitāṃ śvaśurāṇāṃ samīpe ||
5.29.43
na te gatirvidyate yājñaseni prapadya dāsī dhārtarāṣṭrasya veśma |
parājitāste patayo na santi patiṃ cānyaṃ bhāmini tvaṃ vṛṇīṣva ||
5.29.44
yo bībhatsorhṛdaye prota āsīdasthi chindanmarmaghātī sughoraḥ |
karṇāccharo vāṅbhayastigmatejāḥ pratiṣṭhito hṛdaye phālgunasya ||
5.29.45
kṛṣṇājināni paridhitsamānān duḥśāsanaḥ kaṭukānyabhyabhāṣat |
ete sarve ṣaṇḍhatilā vinaṣṭāḥ kṣayaṃ gatā narakaṃ dīrghakālam ||
5.29.46
gāndhārarājaḥ śakunirnikṛtyā yadabravīt dyūtakāle sa pārtham |
parājito nandanaḥ kiṃ tavāsti kṛṣṇayā tvaṃ dīvya vai yājñasenyā ||
5.29.47
jānāsi tvaṃ sañjaya sarvametat dyūte vākyaṃ garhyamevaṃ yathoktam |
svayaṃ tvahaṃ prārthaye tatra gantuṃ samādhātuṃ kāryametadvipannam ||
5.29.48
ahāpayitvā yadi pāṇḍavārthaṃ śamaṃ kurūṇāmapi cecchakeyam |
puṇyaṃ ca me syāccaritaṃ mahodayaṃ mucyeraṃśca kuravo mṛtyupāśāt ||
5.29.49
api me vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ dharmārāmāmarthavatīmahiṃsrām |
avekṣeran dhārtarāṣṭrāḥ samakṣaṃ māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ ||
5.29.50
ato'nyathā rathinā phālgunena bhīmena caivāhavadaṃśitena |
parāsiktān dhārtarāṣṭrāṃśca viddhi pradahyamānān karmaṇā svena pāpān ||
5.29.51
parājitān pāṇḍaveyāṃstu vāco raudrā rūkṣā bhāṣate dhārtarāṣṭraḥ |
gadāhasto bhīmaseno'pramatto duryodhanaṃ smārayitā hi kāle ||
5.29.52
suyodhano manyumayo mahādrumaḥ skandhaḥ karṇaḥ śakunistasya śākhā |
duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'manīṣī ||
5.29.53
yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ skandho'rjuno bhīmaseno'sya śākhā |
mādrīputrau puṣpaphale samṛddhe mūlaṃ tvahaṃ brahma ca brāhmaṇāśca |
vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro vyāghraste vai sañjaya pāṇḍuputrāḥ ||
5.29.54
mā vanaṃ chindhi savyāghraṃ mā vyāghrā'nīnaśanvanāt ||
5.29.55
nirvano vadhyate vyāghro nirvyāghraṃ chidyate vanam |
tasmādvyāghro vanaṃ rakṣedvanaṃ vyāghraṃ ca pālayet ||
5.29.56
latādharmā dhārtarāṣṭrāḥ śālāḥ sañjaya pāṇḍavāḥ |
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā ||
5.29.57
sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhumarindamāḥ |
yatkṛtyaṃ dhṛtarāṣṭrasya tatkarotu narādhipaḥ ||
5.29.58
sthitāḥ śame mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ |
yodhāḥ samarthāstadvidvannācakṣīthā yathātatham ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit