The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.34
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 5.34
- Language
- Sanskrit
5.34.1
dhṛtarāṣṭra uvāca |
jāgrato dahyamānasya yatkāryamanupaśyasi |
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśako hyasi ||
5.34.2
tvaṃ māṃ yathāvadvidura praśādhi prajñāpūrvaṃ sarvamajātaśatroḥ |
yanmanyase pathyamadīnasattva śreyaskaraṃ brūhi tadvai kurūṇām ||
5.34.3
pāpāśaṅkī pāpamevānupaśyan pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanā'ham |
kave tanme brūhi sarvaṃ yathāvanmanīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ ||
5.34.4
vidura uvāca |
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam |
apṛṣṭastasya tadbrūyādyasya necchet parābhavam ||
5.34.5
tasmādvakṣyāmi te rājan hitaṃ yatsyāt kurūnprati |
vacaḥ śreyaskaraṃ dharmyaṃ bruvatastannibodha me ||
5.34.6
mithyopetāni karmāṇi siddhyeyuryāni bhārata |
anupāyaprayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ ||
5.34.7
tathaiva yogavihitaṃ yattu karma na siddhyati |
upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayenmanaḥ ||
5.34.8
anubandhānavekṣeta sānubandheṣu karmasu |
sampradhārya ca kurvīta na vegena samācaret ||
5.34.9
anubandhaṃ ca samprekṣya vipākaṃ caiva karmaṇām |
utthānamātmanaścaiva dhīraḥ kurvīta vā na vā ||
5.34.10
yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye |
kośe janapade daṇḍe na sa rājye'vatiṣṭhate ||
5.34.11
yastvetāni pramāṇāni yathoktānyanupaśyati |
yukto dharmārthayorjñāne sa rājyamadhigacchati ||
5.34.12
na rājyaṃ prāptamityeva vartitavyamasāmpratam |
śriyaṃ hyavinayo hanti jarā rūpamivottamam ||
5.34.13
bhakṣyottamapraticchannaṃ matsyo baḍiśamāyasam |
lobhābhipātī grasate nānubandhamavekṣate ||
5.34.14
yacchakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamecca yat |
hitaṃ ca pariṇāme yattadādyaṃ bhūtimicchatā ||
5.34.15
vanaspaterapakvāni phalāni pracinoti yaḥ |
sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati ||
5.34.16
yastu pakvamupādatte kāle pariṇataṃ phalam |
phalādrasaṃ sa labhate bījāccaiva phalaṃ punaḥ ||
5.34.17
yathā madhu samādatte rakṣan puṣpāṇi ṣaṭpadaḥ |
tadvadarthānmanuṣyebhya ādadyādavihiṃsayā ||
5.34.18
puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet |
mālākāra ivārāme na yathā'ṅgārakārakaḥ ||
5.34.19
kinnnu me syādidaṃ kṛtvā kinnu me syādakurvataḥ |
iti karmāṇi sañcintya kuryādvā puruṣo na vā ||
5.34.20
anārabhyā bhavantyarthāḥ kecinnityaṃ tathā'gatāḥ |
kṛtaḥ puruṣakāro'hi bhavedyeṣu nirarthakaḥ ||
5.34.21
prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ |
na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ ||
5.34.22
kāṃścidarthānnaraḥ prājño laghumūlānmahāphalān |
kṣipramārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān ||
5.34.23
ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣā'nupibanniva |
āsīnamapi tūṣṇīkamanurajyanti taṃ prajāḥ ||
5.34.24
supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalitaḥ syāddurāruhaḥ |
apakvaḥ pakvasaṅkāśo na tu śīryeta karhicit ||
5.34.25
cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham |
prasādayati yo lokaṃ taṃ loko'nuprasīdati ||
5.34.26
yasmāt trasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva |
sāgarāntāmapi mahīṃ labdhvā sa parihīyate ||
5.34.27
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavān svena karmaṇā |
vāyurabhramivāsādya bhraṃśayatyanaye sthitaḥ ||
5.34.28
dharmamācarato rājñaḥ sadbhiścaritamāditaḥ |
vasudhā vasusampūrṇā vardhate bhūtivardhanī ||
5.34.29
atha santyajato dharmamadharmaṃ cānutiṣṭhataḥ |
pratisaṃveṣṭate bhūmiragnau carmāhitaṃ yathā ||
5.34.30
ya eva yatnaḥ kriyate pararāṣṭravimardane |
sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭraparipālane ||
5.34.31
dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet |
dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate ||
5.34.32
apyunmattāt pralapato bālācca parijalpataḥ |
sarvataḥ sāramādadyādaśmabhya iva kāñcanam ||
5.34.33
suvyāhṛtāni sūktāni sukṛtāni tatastataḥ |
sañcinvan dhīra āsīta śilāhārī śilaṃ yathā ||
5.34.34
gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ |
cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ ||
5.34.35
bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā |
atha yā suduhā rājannaiva tāṃ vitudantyapi ||
5.34.36
yadataptaṃ praṇamati na tat santāpayantyapi |
yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsantāpayantyapi ||
5.34.37
etayopamayā dhīraḥ sannameta balīyase |
indrāya sa praṇamate namate yo balīyase ||
5.34.38
parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mantribāndhavāḥ |
patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā vedabāndhavāḥ ||
5.34.39
satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate |
mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate ||
5.34.40
mānena rakṣyate dhānyamaśvān rakṣatyanukramaḥ |
abhīkṣṇadarśanaṃ gāśca striyo rakṣyāḥ kucelataḥ ||
5.34.41
na kulaṃ vṛttahīnasya pramāṇamiti me matiḥ |
anteṣvapi hi jātānāṃ vṛttameva viśiṣyate ||
5.34.42
ya īrṣuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye |
sukhasaubhāgyasatkāre tasya vyādhiranantakaḥ ||
5.34.43
akāryakaraṇādbhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt |
akāle mantrabhedācca yena mādyenna tatpibet ||
5.34.44
vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano madaḥ |
madā ete'valiptānāmeta eva satāṃ damāḥ ||
5.34.45
asanto'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kvacitkārye kadācana |
tāvanna tasya sukṛtaṃ kiñcitkāryaṃ kadācana |
manyante santamātmānamasantamapi viśrutam ||
5.34.46
gatirātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ |
asatāṃ ca gatiḥ santo na tvasantaḥ satāṃ gatiḥ ||
5.34.47
jitā sabhā vastravatā miṣṭāśā gomatā jitā |
adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam ||
5.34.48
śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tadyasyeha praṇaśyati |
na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ ||
5.34.49
āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram |
tailottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha ||
5.34.50
sampannataramevānnaṃ daridrā bhuñjate sadā |
kṣutsvādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā ||
5.34.51
prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate |
jīryantyapi hi kāṣṭhāni daridrāṇāṃ mahīpate ||
5.34.52
avṛttirbhayamantyānāṃ madhyānāṃ maraṇādbhayam |
uttamānāṃ tu martyānāmavamānāt paraṃ bhayam ||
5.34.53
aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ |
aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate ||
5.34.54
indriyaurindriyārtheṣu vartamānairanigrahaiḥ |
tairayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahairiva ||
5.34.55
yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātmakarṣiṇā |
āpadastasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāṭ ||
5.34.56
avijitya yathā''tmānamamātyān vijigīṣate |
amitrān vā jitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate ||
5.34.57
ātmānameva prathamaṃ dveṣyarūpeṇa yojayet |
tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate ||
5.34.58
vaśyendriyaṃ jitātmānaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu |
parīkṣyakāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣevate ||
5.34.59
rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājannātmā niyantendriyāṇyasya cāśvāḥ |
tairapramattaḥ kuśalī sadaśvairdāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ ||
5.34.60
etānyanigṛhītāni vyāpādayitumapyalam |
avidheyā ivādāntāḥ hayāḥ pathi kusārathim ||
5.34.61
anarthamarthataḥ paśyannarthaṃ caivāpyanarthataḥ |
indriyairajitairbālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham ||
5.34.62
dharmārthau yaḥ parityajya syādindriyavaśānugaḥ |
śrīprāṇadhanadārebhyaḥ kṣipraṃ sa parihīyate ||
5.34.63
arthānāmīśvaro yaḥ syādindriyāṇāmanīśvaraḥ |
indriyāṇāmanaiśvaryādaiśvāryādbhraśyate hi saḥ ||
5.34.64
ātmanā'tmānamanvicchenmanobuddhīndriyairyataiḥ |
ātmā hyevātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ ||
5.34.65
bandhurātmātmanastasya yenaivātmā'tmanā jitaḥ |
sa eva niyato bandhuḥ sa eva niyato ripuḥ ||
5.34.66
kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvurū |
kāmaśca rājan krodhaśca tau prajñānaṃ vilumpataḥ ||
5.34.67
samavekṣyeha dharmārthau sambhārān yo'dhigacchati |
sa vai sambhṛtasambhāraḥ satataṃ sukhamedhate ||
5.34.68
yaḥ pañcābhyantarān śatrūnavijitya manomayān |
jigīṣati ripūnanyān ripavo'bhibhavanti tam ||
5.34.69
dṛśyante hi mahātmāno badhyamānāḥ svakarmabhiḥ |
indriyāṇāmanīśatvādrājāno rājyavibhramaiḥ ||
5.34.70
asantyāgāt pāpakṛtāmapāpāṃstulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt |
śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāttasmāt pāpaiḥ saha sandhiṃ na kuryāt ||
5.34.71
nijānutpatataḥ śatrūna pañca pañca prayojanān |
yo mohānna nigṛhṇāti tamāpadgrasate naram ||
5.34.72
anasūyā'rjavaṃ śaucaṃ santoṣaḥ priyavāditā |
damaḥ satyamanāyāso na bhavanti durātmanām ||
5.34.73
ātmajñānamanāyāsastitikṣā dharmanityatā |
vāk caiva guptā dānaṃ ca naitānyantyeṣu bhārata ||
5.34.74
ākrośaparivādābhyāṃ vihiṃsantyabudhā budhān |
vaktā pāpamupādatte kṣamamāṇo vimucyate ||
5.34.75
hiṃsā balamasādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhirbalam |
śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam ||
5.34.76
vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ |
arthavacca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahu bhāṣitum ||
5.34.77
abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhaṃ vāk subhāṣitā |
saiva durbhāṣitā rājannanarthāyopapadyate ||
5.34.78
rohate sāyakairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam |
vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam ||
5.34.79
karṇinālīkanārācānnirharanti śarīrataḥ |
vākśalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ ||
5.34.80
vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni |
parasya nāmarmasu te patanti tān paṇḍito nāvasṛjet parebhyaḥ ||
5.34.81
yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam |
buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'vācīnāni paśyati ||
5.34.82
buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite |
anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati ||
5.34.83
seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ bharatarṣabha |
pāṇḍavānāṃ virodhena na cainānavabuddhyase ||
5.34.84
rājā lakṣaṇasampannastrailokyasyāpi yo bhavet |
śiṣyaste śāsitā so'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||
5.34.85
atīva sarvān putrāṃste bhāgadheyapuraskṛtaḥ |
tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit ||
5.34.86
anukrośādānṛśaṃsyādyo'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ |
gauravāttava rājendra bahūn kleśāṃstitikṣati ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Vṛddhacāṇakya — Sanskrit
- Budhabhūṣaṇa — Sambhurāja 1680, Sanskrit