Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.34

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 5.34

Language
Sanskrit

5.34.1

dhṛtarāṣṭra uvāca |
jāgrato dahyamānasya yatkāryamanupaśyasi |
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśako hyasi ||

5.34.2

tvaṃ māṃ yathāvadvidura praśādhi prajñāpūrvaṃ sarvamajātaśatroḥ |
yanmanyase pathyamadīnasattva śreyaskaraṃ brūhi tadvai kurūṇām ||

5.34.3

pāpāśaṅkī pāpamevānupaśyan pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanā'ham |
kave tanme brūhi sarvaṃ yathāvanmanīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ ||

5.34.4

vidura uvāca |
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam |
apṛṣṭastasya tadbrūyādyasya necchet parābhavam ||

5.34.5

tasmādvakṣyāmi te rājan hitaṃ yatsyāt kurūnprati |
vacaḥ śreyaskaraṃ dharmyaṃ bruvatastannibodha me ||

5.34.6

mithyopetāni karmāṇi siddhyeyuryāni bhārata |
anupāyaprayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ ||

5.34.7

tathaiva yogavihitaṃ yattu karma na siddhyati |
upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayenmanaḥ ||

5.34.8

anubandhānavekṣeta sānubandheṣu karmasu |
sampradhārya ca kurvīta na vegena samācaret ||

5.34.9

anubandhaṃ ca samprekṣya vipākaṃ caiva karmaṇām |
utthānamātmanaścaiva dhīraḥ kurvīta vā na vā ||

5.34.10

yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye |
kośe janapade daṇḍe na sa rājye'vatiṣṭhate ||

5.34.11

yastvetāni pramāṇāni yathoktānyanupaśyati |
yukto dharmārthayorjñāne sa rājyamadhigacchati ||

5.34.12

na rājyaṃ prāptamityeva vartitavyamasāmpratam |
śriyaṃ hyavinayo hanti jarā rūpamivottamam ||

5.34.13

bhakṣyottamapraticchannaṃ matsyo baḍiśamāyasam |
lobhābhipātī grasate nānubandhamavekṣate ||

5.34.14

yacchakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamecca yat |
hitaṃ ca pariṇāme yattadādyaṃ bhūtimicchatā ||

5.34.15

vanaspaterapakvāni phalāni pracinoti yaḥ |
sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati ||

5.34.16

yastu pakvamupādatte kāle pariṇataṃ phalam |
phalādrasaṃ sa labhate bījāccaiva phalaṃ punaḥ ||

5.34.17

yathā madhu samādatte rakṣan puṣpāṇi ṣaṭpadaḥ |
tadvadarthānmanuṣyebhya ādadyādavihiṃsayā ||

5.34.18

puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet |
mālākāra ivārāme na yathā'ṅgārakārakaḥ ||

5.34.19

kinnnu me syādidaṃ kṛtvā kinnu me syādakurvataḥ |
iti karmāṇi sañcintya kuryādvā puruṣo na vā ||

5.34.20

anārabhyā bhavantyarthāḥ kecinnityaṃ tathā'gatāḥ |
kṛtaḥ puruṣakāro'hi bhavedyeṣu nirarthakaḥ ||

5.34.21

prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ |
na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ ||

5.34.22

kāṃścidarthānnaraḥ prājño laghumūlānmahāphalān |
kṣipramārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān ||

5.34.23

ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣā'nupibanniva |
āsīnamapi tūṣṇīkamanurajyanti taṃ prajāḥ ||

5.34.24

supuṣpitaḥ syādaphalaḥ phalitaḥ syāddurāruhaḥ |
apakvaḥ pakvasaṅkāśo na tu śīryeta karhicit ||

5.34.25

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham |
prasādayati yo lokaṃ taṃ loko'nuprasīdati ||

5.34.26

yasmāt trasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva |
sāgarāntāmapi mahīṃ labdhvā sa parihīyate ||

5.34.27

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavān svena karmaṇā |
vāyurabhramivāsādya bhraṃśayatyanaye sthitaḥ ||

5.34.28

dharmamācarato rājñaḥ sadbhiścaritamāditaḥ |
vasudhā vasusampūrṇā vardhate bhūtivardhanī ||

5.34.29

atha santyajato dharmamadharmaṃ cānutiṣṭhataḥ |
pratisaṃveṣṭate bhūmiragnau carmāhitaṃ yathā ||

5.34.30

ya eva yatnaḥ kriyate pararāṣṭravimardane |
sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭraparipālane ||

5.34.31

dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet |
dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate ||

5.34.32

apyunmattāt pralapato bālācca parijalpataḥ |
sarvataḥ sāramādadyādaśmabhya iva kāñcanam ||

5.34.33

suvyāhṛtāni sūktāni sukṛtāni tatastataḥ |
sañcinvan dhīra āsīta śilāhārī śilaṃ yathā ||

5.34.34

gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ |
cāraiḥ paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janāḥ ||

5.34.35

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā |
atha yā suduhā rājannaiva tāṃ vitudantyapi ||

5.34.36

yadataptaṃ praṇamati na tat santāpayantyapi |
yacca svayaṃ nataṃ dāru na tatsantāpayantyapi ||

5.34.37

etayopamayā dhīraḥ sannameta balīyase |
indrāya sa praṇamate namate yo balīyase ||

5.34.38

parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mantribāndhavāḥ |
patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā vedabāndhavāḥ ||

5.34.39

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate |
mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate ||

5.34.40

mānena rakṣyate dhānyamaśvān rakṣatyanukramaḥ |
abhīkṣṇadarśanaṃ gāśca striyo rakṣyāḥ kucelataḥ ||

5.34.41

na kulaṃ vṛttahīnasya pramāṇamiti me matiḥ |
anteṣvapi hi jātānāṃ vṛttameva viśiṣyate ||

5.34.42

ya īrṣuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye |
sukhasaubhāgyasatkāre tasya vyādhiranantakaḥ ||

5.34.43

akāryakaraṇādbhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt |
akāle mantrabhedācca yena mādyenna tatpibet ||

5.34.44

vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano madaḥ |
madā ete'valiptānāmeta eva satāṃ damāḥ ||

5.34.45

asanto'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kvacitkārye kadācana |
tāvanna tasya sukṛtaṃ kiñcitkāryaṃ kadācana |
manyante santamātmānamasantamapi viśrutam ||

5.34.46

gatirātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ |
asatāṃ ca gatiḥ santo na tvasantaḥ satāṃ gatiḥ ||

5.34.47

jitā sabhā vastravatā miṣṭāśā gomatā jitā |
adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam ||

5.34.48

śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tadyasyeha praṇaśyati |
na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ ||

5.34.49

āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram |
tailottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha ||

5.34.50

sampannataramevānnaṃ daridrā bhuñjate sadā |
kṣutsvādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā ||

5.34.51

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate |
jīryantyapi hi kāṣṭhāni daridrāṇāṃ mahīpate ||

5.34.52

avṛttirbhayamantyānāṃ madhyānāṃ maraṇādbhayam |
uttamānāṃ tu martyānāmavamānāt paraṃ bhayam ||

5.34.53

aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ |
aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate ||

5.34.54

indriyaurindriyārtheṣu vartamānairanigrahaiḥ |
tairayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahairiva ||

5.34.55

yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātmakarṣiṇā |
āpadastasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāṭ ||

5.34.56

avijitya yathā''tmānamamātyān vijigīṣate |
amitrān vā jitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate ||

5.34.57

ātmānameva prathamaṃ dveṣyarūpeṇa yojayet |
tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate ||

5.34.58

vaśyendriyaṃ jitātmānaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu |
parīkṣyakāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣevate ||

5.34.59

rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājannātmā niyantendriyāṇyasya cāśvāḥ |
tairapramattaḥ kuśalī sadaśvairdāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ ||

5.34.60

etānyanigṛhītāni vyāpādayitumapyalam |
avidheyā ivādāntāḥ hayāḥ pathi kusārathim ||

5.34.61

anarthamarthataḥ paśyannarthaṃ caivāpyanarthataḥ |
indriyairajitairbālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham ||

5.34.62

dharmārthau yaḥ parityajya syādindriyavaśānugaḥ |
śrīprāṇadhanadārebhyaḥ kṣipraṃ sa parihīyate ||

5.34.63

arthānāmīśvaro yaḥ syādindriyāṇāmanīśvaraḥ |
indriyāṇāmanaiśvaryādaiśvāryādbhraśyate hi saḥ ||

5.34.64

ātmanā'tmānamanvicchenmanobuddhīndriyairyataiḥ |
ātmā hyevātmano bandhurātmaiva ripurātmanaḥ ||

5.34.65

bandhurātmātmanastasya yenaivātmā'tmanā jitaḥ |
sa eva niyato bandhuḥ sa eva niyato ripuḥ ||

5.34.66

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvurū |
kāmaśca rājan krodhaśca tau prajñānaṃ vilumpataḥ ||

5.34.67

samavekṣyeha dharmārthau sambhārān yo'dhigacchati |
sa vai sambhṛtasambhāraḥ satataṃ sukhamedhate ||

5.34.68

yaḥ pañcābhyantarān śatrūnavijitya manomayān |
jigīṣati ripūnanyān ripavo'bhibhavanti tam ||

5.34.69

dṛśyante hi mahātmāno badhyamānāḥ svakarmabhiḥ |
indriyāṇāmanīśatvādrājāno rājyavibhramaiḥ ||

5.34.70

asantyāgāt pāpakṛtāmapāpāṃstulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt |
śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāttasmāt pāpaiḥ saha sandhiṃ na kuryāt ||

5.34.71

nijānutpatataḥ śatrūna pañca pañca prayojanān |
yo mohānna nigṛhṇāti tamāpadgrasate naram ||

5.34.72

anasūyā'rjavaṃ śaucaṃ santoṣaḥ priyavāditā |
damaḥ satyamanāyāso na bhavanti durātmanām ||

5.34.73

ātmajñānamanāyāsastitikṣā dharmanityatā |
vāk caiva guptā dānaṃ ca naitānyantyeṣu bhārata ||

5.34.74

ākrośaparivādābhyāṃ vihiṃsantyabudhā budhān |
vaktā pāpamupādatte kṣamamāṇo vimucyate ||

5.34.75

hiṃsā balamasādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhirbalam |
śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam ||

5.34.76

vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ |
arthavacca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahu bhāṣitum ||

5.34.77

abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhaṃ vāk subhāṣitā |
saiva durbhāṣitā rājannanarthāyopapadyate ||

5.34.78

rohate sāyakairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam |
vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam ||

5.34.79

karṇinālīkanārācānnirharanti śarīrataḥ |
vākśalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi saḥ ||

5.34.80

vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhataḥ śocati rātryahāni |
parasya nāmarmasu te patanti tān paṇḍito nāvasṛjet parebhyaḥ ||

5.34.81

yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam |
buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'vācīnāni paśyati ||

5.34.82

buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite |
anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati ||

5.34.83

seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ bharatarṣabha |
pāṇḍavānāṃ virodhena na cainānavabuddhyase ||

5.34.84

rājā lakṣaṇasampannastrailokyasyāpi yo bhavet |
śiṣyaste śāsitā so'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||

5.34.85

atīva sarvān putrāṃste bhāgadheyapuraskṛtaḥ |
tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit ||

5.34.86

anukrośādānṛśaṃsyādyo'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ |
gauravāttava rājendra bahūn kleśāṃstitikṣati ||

Other recensions (1)

Linked texts (2)