Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.35

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 5.35

Language
Sanskrit

5.35.1

dhṛtarāṣṭra uvāca |
brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
śṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase ||

5.35.2

vidura uvāca |
sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |
ubhe tvete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate ||

5.35.3

ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho |
iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi ||

5.35.4

yāvat kīrtirmanuṣyasya puṇyā loke pragīyate |
tāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate ||

5.35.5

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā ||

5.35.6

svayaṃvare sthitā kanyā keśinī nāma nāmataḥ |
rūpeṇāpratimā rājan viśiṣṭapatikāmyayā ||

5.35.7

virocano'tha daiteyastadā tatrājagāma ha |
prāptumicchaṃstatastatra daityendraṃ prāha keśinī ||

5.35.8

keśinyuvāca |
kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocana |
atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati ||

5.35.9

virocana uvāca |
prājāpatyāstu vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ |
asmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ ||

5.35.10

keśinyuvāca |
ihaivāvāṃ pratīkṣāva upasthāne virocana |
sudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau ||

5.35.11

virocana uvāca |
tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase |
sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭā'si saṅgatau ||

5.35.12

vidura uvāca |
atītāyāṃ ca śarvaryāmudite sūryamaṇḍale |
athājagāma taṃ deśaṃ sudhanvā rājasattama |
virocano yatra vibho keśinyā sahitaḥ sthitaḥ |
sudhanvā ca samāgacchat prāhlādiṃ keśinīṃ tathā ||

5.35.13

samāgataṃ dvijaṃ dṛṣṭvā keśinī bharatarṣabha |
pratyutthāyāsanaṃ tasmai pādyamarghyaṃ dadau punaḥ ||

5.35.14

sudhanvovāca |
anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhlāde te varāsanam |
ekatvamupasampanno na tvāse'haṃ tvayā saha ||

5.35.15

virocana uvāca |
tavārhate tu phalakaṃ kūrcaṃ vā'pyathavā bṛsī |
sudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam ||

5.35.16

sudhanvovāca |
pitāputrau sahāsītāṃ dvau viprau kṣatriyāvapi |
vṛddhau vaiśyau ca śūdrau ca na tvanyāviratetaram ||

5.35.17

pitā hi te samāsīnamupāsītaiva māmadhaḥ |
bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiñcana budhyase ||

5.35.18

virocana uvāca |
hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu naḥ |
sudhanvan vipaṇetena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ ||

5.35.19

sudhanvovāca |
hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana |
prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ ||

5.35.20

virocana uvāca |
āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |
na hi deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhicit ||

5.35.21

sudhanvovāca |
pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |
putrasyāpi sa hetorhi prahlādo nānṛtaṃ vadet ||

5.35.22

vidura uvāca |
evaṃ kṛtapaṇau kruddhau tatrābhijagmatustadā |
virocanasudhanvānau prahlādo yatra tiṣṭhati ||

5.35.23

prahlāda uvāca |
imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha |
āśīviṣāviva kruddhāvekamārgavihāgatau ||

5.35.24

kiṃ vai sahaivaṃ caratho na purā carataḥ saha |
virocanaitat pṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā ||

5.35.25

virocana uvāca |
na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe |
prahlāda tattvaṃ pṛcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vadeḥ ||

5.35.26

prahlāda uvāca |
udakaṃ madhuparkaṃ vā'pyānayantu sudhanvane |
brahmannabhyarcanīyo'si śvetā gauḥ pīvarīkṛtā ||

5.35.27

sudhanvovāca |
udakaṃ madhuparkaṃ ca pathiṣvevārpitaṃ mama |
prahlāda tvaṃ tu me tathyaṃ praśnaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ || kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃsa utāhosvidvirocanaḥ ||

5.35.28

prahlāda uvāca |
putra eko mama brahmaṃstvaṃ ca sākṣādihāsthitaḥ |
tayorvivadatoḥ praśnaṃ kathamasmadvidho vadet ||

5.35.29

sudhanvovāca |
gāṃ pradadyāstvaurasāya yadvā'nyatsyāt priyaṃ dhanam |
dvayorvivadatostathyaṃ vācyaṃ ca matimaṃstvayā ||

5.35.30

prahlāda uvāca |
atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vā'nṛtam |
etatsudhanvan pṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset ||

5.35.31

sudhanvovāca |
yāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣaparājitaḥ |
yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset ||

5.35.32

nagare pratiruddhaḥ san bahirdvāre bubhukṣitaḥ |
amitrān bhūyasaḥ paśyedyaḥ sākṣyamanṛtaṃ vadet ||

5.35.33

pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte |
śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte ||

5.35.34

hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadan |
sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadeḥ ||

5.35.35

prahlāda uvāca |
mattaḥ śreyānaṅgirā vai sudhanvā tvadvirocana |
mātā'sya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ ||

5.35.36

virocana sudhanvā'yaṃ prāṇānāmīśvarastava |
sudhanvan punaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam ||

5.35.37

sudhanvovāca |
yaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadīḥ |
punardadāmi te putraṃ tasmāt prahlāda durlabham ||

5.35.38

eṣa prahlāda putraste mayā datto virocanaḥ |
pādaprakṣālanaṃ kuryāt kumāryāḥ sannidhau mama ||

5.35.39

vidura uvāca |
tasmādrājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasi |
mā gamaḥ sasutāmātyo nāśaṃ putrārthamabruvan ||

5.35.40

na devā yaṣṭimādāya rakṣanti paśupālavat |
yaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃvibhajanti tam ||

5.35.41

yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ |
tathā tathā'sya sarvārthāḥ siddhyante nātra saṃśayaḥ ||

5.35.42

nainaṃ chandāṃsi vṛjināttārayanti māyāvinaṃ māyayā vartamānam |
nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāśchandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle ||

5.35.43

madyapānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedam |
rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsorvivādaṃ varjyānyāhuryaśca panthāḥ praduṣṭaḥ ||

5.35.44

sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ śalākadhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca |
ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca naitān sākṣye tvadhikurvīta sapta ||

5.35.45

mānāgnihotramuta mānamaunaṃ mānenādhītamuta mānayajñaḥ |
etāni catvāryabhayaṅkarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni ||

5.35.46

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |
parvakāraśca sūcī ca mitradhruk pāradārikaḥ ||

5.35.47

bhrūṇahā gurutalpī ca yaśca syātpānapo dvijaḥ |
atitīkṣṇaśca kākaśca nāstiko vedanindakaḥ ||

5.35.48

sruvapragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaścātmavānapi |
rakṣetyuktaśca yo hiṃsyāt sarve brahmahabhiḥ samāḥ ||

5.35.49

tṛṇolkayā jñāyate jātarūpaṃ vṛttena bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ |
śūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīraḥ kṛcchreṣvāpatsu suhṛdaścārayaśca ||

5.35.50

jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā mṛtyuḥ prāṇān dharmacaryāmasūyā |
krodhaḥ śriyaṃ śīlamanāryasevā hriyaṃ kāmaḥ sarvamevābhimānaḥ ||

5.35.51

śrīrmaṅgalāt prabhavati prāgalbhyāt sampravardhate |
dākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamāt pratitiṣṭhati ||

5.35.52

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahubhāṣitā ca dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||

5.35.53

etān guṇāṃstāta mahānubhāvā neko guṇaḥ saṃśrayate prasahya |
rājā yadā satkurute manuṣyaṃ sarvān guṇāneṣa guṇo vibhāti ||

5.35.54

aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke svargasya lokasya nidarśanāni |
catvāryeṣāmanvavetāni sadbhiścatvāri caiṣāmanuyānti santaḥ ||

5.35.55

yajño dānamadhyayanaṃ tapaśca catvāryetānyanvavetāni sadbhiḥ |
damaḥ satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ catvāryetānyanuyānti santaḥ ||

5.35.56

ijyādhyayanadanāni tapaḥ satyaṃ kṣamā ghṛṇā |
alobha iti mārgo'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ ||

5.35.57

tatra pūrvacaturvargo dambhārthamapi sevyate |
uttaraśca caturvargo nāmahātmasu tiṣṭhati ||

5.35.58

na sā sabhā yatra na santi vṛddhā na te vṛddhā ye na vadanti dharmam |
nāsau dharmo yatra na satyamasti na tat satyaṃ yacchalenābhyupetam ||

5.35.59

satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam |
śauryaṃ ca citrabhāṣyaṃ ca daśeme svargayonayaḥ ||

5.35.60

pāpaṃ kurvan pāpakīrtiḥ pāpamevāśnute phalam |
puṇyaṃ kurvan puṇyakīrtiḥ puṇyamatyantamaśnute ||

5.35.61

tasmāt pāpaṃ na kurvīta puruṣaḥ śaṃsitavrataḥ |
pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ ||

5.35.62

naṣṭaprajñaḥ pāpameva nityamārabhate naraḥ |
puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ ||

5.35.63

vṛddhaprajñaḥ puṇyameva nityamārabhate naraḥ |
puṇyaṃ kurvan puṇyakīrtiḥ puṇyaṃ sthānaṃ sma gacchati |
tasmāt puṇyaṃ niṣeveta puruṣaḥ susamāhitaḥ ||

5.35.64

asūyako dandaśūko niṣṭhuro vairakṛcchaṭhaḥ |
sa kṛcchraṃ mahadāpnoti na cirāt pāpamācaran ||

5.35.65

anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanānyācaran sadā |
na kṛcchraṃ mahadāpnoti sarvatra ca virocate ||

5.35.66

prajñāmevāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ |
prājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum ||

5.35.67

divasenaiva tatkuryādyena rātrau sukhaṃ vaset |
aṣṭamāsena tatkuryādyena varṣāḥ sukhaṃ vaset ||

5.35.68

pūrve vayasi tatkuryādyena vṛddhaḥ sukhaṃ vaset |
yāvajjīvena tatkuryādyena pretya sukhaṃ vaset ||

5.35.69

jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryāṃ ca gatayauvanām |
śūraṃ vigatasaṅgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam ||

5.35.70

dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyate |
asaṃvṛtaṃ tadbhavati tato'nyadavadīryate ||

5.35.71

gururātmavatāṃ śāstā śāstā rājā durātmanām |
atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ ||

5.35.72

ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahātmanām |
prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca ||

5.35.73

dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī |
kṣatriyaḥ śīlabhāgrājaṃściraṃ pālayate mahīm ||

5.35.74

suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥ |
śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum ||

5.35.75

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata |
tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca ||

5.35.76

duryodhane'tha śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā |
karṇe caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||

5.35.77

sarvairguṇairupetāstu pāṇḍavā bharatarṣabha |
pitṛvattvayi vartante teṣu vartasva putravat ||

Other recensions (1)

Linked texts (4)