The Great Epic of the Bhārata dynasty 5.35
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 5.35
- Language
- Sanskrit
5.35.1
dhṛtarāṣṭra uvāca |
brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
śṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase ||
5.35.2
vidura uvāca |
sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam |
ubhe tvete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate ||
5.35.3
ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho |
iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi ||
5.35.4
yāvat kīrtirmanuṣyasya puṇyā loke pragīyate |
tāvatsa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate ||
5.35.5
atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā ||
5.35.6
svayaṃvare sthitā kanyā keśinī nāma nāmataḥ |
rūpeṇāpratimā rājan viśiṣṭapatikāmyayā ||
5.35.7
virocano'tha daiteyastadā tatrājagāma ha |
prāptumicchaṃstatastatra daityendraṃ prāha keśinī ||
5.35.8
keśinyuvāca |
kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃso ditijāḥ svidvirocana |
atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati ||
5.35.9
virocana uvāca |
prājāpatyāstu vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ |
asmākaṃ khalvime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ ||
5.35.10
keśinyuvāca |
ihaivāvāṃ pratīkṣāva upasthāne virocana |
sudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau ||
5.35.11
virocana uvāca |
tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase |
sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭā'si saṅgatau ||
5.35.12
vidura uvāca |
atītāyāṃ ca śarvaryāmudite sūryamaṇḍale |
athājagāma taṃ deśaṃ sudhanvā rājasattama |
virocano yatra vibho keśinyā sahitaḥ sthitaḥ |
sudhanvā ca samāgacchat prāhlādiṃ keśinīṃ tathā ||
5.35.13
samāgataṃ dvijaṃ dṛṣṭvā keśinī bharatarṣabha |
pratyutthāyāsanaṃ tasmai pādyamarghyaṃ dadau punaḥ ||
5.35.14
sudhanvovāca |
anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhlāde te varāsanam |
ekatvamupasampanno na tvāse'haṃ tvayā saha ||
5.35.15
virocana uvāca |
tavārhate tu phalakaṃ kūrcaṃ vā'pyathavā bṛsī |
sudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam ||
5.35.16
sudhanvovāca |
pitāputrau sahāsītāṃ dvau viprau kṣatriyāvapi |
vṛddhau vaiśyau ca śūdrau ca na tvanyāviratetaram ||
5.35.17
pitā hi te samāsīnamupāsītaiva māmadhaḥ |
bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiñcana budhyase ||
5.35.18
virocana uvāca |
hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu naḥ |
sudhanvan vipaṇetena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ ||
5.35.19
sudhanvovāca |
hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana |
prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ ||
5.35.20
virocana uvāca |
āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |
na hi deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhicit ||
5.35.21
sudhanvovāca |
pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayorvipaṇe kṛte |
putrasyāpi sa hetorhi prahlādo nānṛtaṃ vadet ||
5.35.22
vidura uvāca |
evaṃ kṛtapaṇau kruddhau tatrābhijagmatustadā |
virocanasudhanvānau prahlādo yatra tiṣṭhati ||
5.35.23
prahlāda uvāca |
imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha |
āśīviṣāviva kruddhāvekamārgavihāgatau ||
5.35.24
kiṃ vai sahaivaṃ caratho na purā carataḥ saha |
virocanaitat pṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā ||
5.35.25
virocana uvāca |
na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe |
prahlāda tattvaṃ pṛcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vadeḥ ||
5.35.26
prahlāda uvāca |
udakaṃ madhuparkaṃ vā'pyānayantu sudhanvane |
brahmannabhyarcanīyo'si śvetā gauḥ pīvarīkṛtā ||
5.35.27
sudhanvovāca |
udakaṃ madhuparkaṃ ca pathiṣvevārpitaṃ mama |
prahlāda tvaṃ tu me tathyaṃ praśnaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ || kiṃ brāhmaṇāḥ svicchreyāṃsa utāhosvidvirocanaḥ ||
5.35.28
prahlāda uvāca |
putra eko mama brahmaṃstvaṃ ca sākṣādihāsthitaḥ |
tayorvivadatoḥ praśnaṃ kathamasmadvidho vadet ||
5.35.29
sudhanvovāca |
gāṃ pradadyāstvaurasāya yadvā'nyatsyāt priyaṃ dhanam |
dvayorvivadatostathyaṃ vācyaṃ ca matimaṃstvayā ||
5.35.30
prahlāda uvāca |
atha yo naiva prabrūyātsatyaṃ vā yadi vā'nṛtam |
etatsudhanvan pṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset ||
5.35.31
sudhanvovāca |
yāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣaparājitaḥ |
yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset ||
5.35.32
nagare pratiruddhaḥ san bahirdvāre bubhukṣitaḥ |
amitrān bhūyasaḥ paśyedyaḥ sākṣyamanṛtaṃ vadet ||
5.35.33
pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte |
śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte ||
5.35.34
hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadan |
sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadeḥ ||
5.35.35
prahlāda uvāca |
mattaḥ śreyānaṅgirā vai sudhanvā tvadvirocana |
mātā'sya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jitaḥ ||
5.35.36
virocana sudhanvā'yaṃ prāṇānāmīśvarastava |
sudhanvan punaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam ||
5.35.37
sudhanvovāca |
yaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadīḥ |
punardadāmi te putraṃ tasmāt prahlāda durlabham ||
5.35.38
eṣa prahlāda putraste mayā datto virocanaḥ |
pādaprakṣālanaṃ kuryāt kumāryāḥ sannidhau mama ||
5.35.39
vidura uvāca |
tasmādrājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasi |
mā gamaḥ sasutāmātyo nāśaṃ putrārthamabruvan ||
5.35.40
na devā yaṣṭimādāya rakṣanti paśupālavat |
yaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃvibhajanti tam ||
5.35.41
yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ |
tathā tathā'sya sarvārthāḥ siddhyante nātra saṃśayaḥ ||
5.35.42
nainaṃ chandāṃsi vṛjināttārayanti māyāvinaṃ māyayā vartamānam |
nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāśchandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle ||
5.35.43
madyapānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedam |
rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsorvivādaṃ varjyānyāhuryaśca panthāḥ praduṣṭaḥ ||
5.35.44
sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ śalākadhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca |
ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca naitān sākṣye tvadhikurvīta sapta ||
5.35.45
mānāgnihotramuta mānamaunaṃ mānenādhītamuta mānayajñaḥ |
etāni catvāryabhayaṅkarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni ||
5.35.46
agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |
parvakāraśca sūcī ca mitradhruk pāradārikaḥ ||
5.35.47
bhrūṇahā gurutalpī ca yaśca syātpānapo dvijaḥ |
atitīkṣṇaśca kākaśca nāstiko vedanindakaḥ ||
5.35.48
sruvapragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaścātmavānapi |
rakṣetyuktaśca yo hiṃsyāt sarve brahmahabhiḥ samāḥ ||
5.35.49
tṛṇolkayā jñāyate jātarūpaṃ vṛttena bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ |
śūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīraḥ kṛcchreṣvāpatsu suhṛdaścārayaśca ||
5.35.50
jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā mṛtyuḥ prāṇān dharmacaryāmasūyā |
krodhaḥ śriyaṃ śīlamanāryasevā hriyaṃ kāmaḥ sarvamevābhimānaḥ ||
5.35.51
śrīrmaṅgalāt prabhavati prāgalbhyāt sampravardhate |
dākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamāt pratitiṣṭhati ||
5.35.52
aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahubhāṣitā ca dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||
5.35.53
etān guṇāṃstāta mahānubhāvā neko guṇaḥ saṃśrayate prasahya |
rājā yadā satkurute manuṣyaṃ sarvān guṇāneṣa guṇo vibhāti ||
5.35.54
aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke svargasya lokasya nidarśanāni |
catvāryeṣāmanvavetāni sadbhiścatvāri caiṣāmanuyānti santaḥ ||
5.35.55
yajño dānamadhyayanaṃ tapaśca catvāryetānyanvavetāni sadbhiḥ |
damaḥ satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ catvāryetānyanuyānti santaḥ ||
5.35.56
ijyādhyayanadanāni tapaḥ satyaṃ kṣamā ghṛṇā |
alobha iti mārgo'yaṃ dharmasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ ||
5.35.57
tatra pūrvacaturvargo dambhārthamapi sevyate |
uttaraśca caturvargo nāmahātmasu tiṣṭhati ||
5.35.58
na sā sabhā yatra na santi vṛddhā na te vṛddhā ye na vadanti dharmam |
nāsau dharmo yatra na satyamasti na tat satyaṃ yacchalenābhyupetam ||
5.35.59
satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam |
śauryaṃ ca citrabhāṣyaṃ ca daśeme svargayonayaḥ ||
5.35.60
pāpaṃ kurvan pāpakīrtiḥ pāpamevāśnute phalam |
puṇyaṃ kurvan puṇyakīrtiḥ puṇyamatyantamaśnute ||
5.35.61
tasmāt pāpaṃ na kurvīta puruṣaḥ śaṃsitavrataḥ |
pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ ||
5.35.62
naṣṭaprajñaḥ pāpameva nityamārabhate naraḥ |
puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ ||
5.35.63
vṛddhaprajñaḥ puṇyameva nityamārabhate naraḥ |
puṇyaṃ kurvan puṇyakīrtiḥ puṇyaṃ sthānaṃ sma gacchati |
tasmāt puṇyaṃ niṣeveta puruṣaḥ susamāhitaḥ ||
5.35.64
asūyako dandaśūko niṣṭhuro vairakṛcchaṭhaḥ |
sa kṛcchraṃ mahadāpnoti na cirāt pāpamācaran ||
5.35.65
anasūyaḥ kṛtaprajñaḥ śobhanānyācaran sadā |
na kṛcchraṃ mahadāpnoti sarvatra ca virocate ||
5.35.66
prajñāmevāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ |
prājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum ||
5.35.67
divasenaiva tatkuryādyena rātrau sukhaṃ vaset |
aṣṭamāsena tatkuryādyena varṣāḥ sukhaṃ vaset ||
5.35.68
pūrve vayasi tatkuryādyena vṛddhaḥ sukhaṃ vaset |
yāvajjīvena tatkuryādyena pretya sukhaṃ vaset ||
5.35.69
jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryāṃ ca gatayauvanām |
śūraṃ vigatasaṅgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam ||
5.35.70
dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyate |
asaṃvṛtaṃ tadbhavati tato'nyadavadīryate ||
5.35.71
gururātmavatāṃ śāstā śāstā rājā durātmanām |
atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ ||
5.35.72
ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahātmanām |
prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca ||
5.35.73
dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī |
kṣatriyaḥ śīlabhāgrājaṃściraṃ pālayate mahīm ||
5.35.74
suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstrayaḥ |
śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum ||
5.35.75
buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata |
tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca ||
5.35.76
duryodhane'tha śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā |
karṇe caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||
5.35.77
sarvairguṇairupetāstu pāṇḍavā bharatarṣabha |
pitṛvattvayi vartante teṣu vartasva putravat ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (4)
- Nāradasmṛti — Nārada, Sanskrit
- Dharmatattvakalanidhi — Pṛthvīcandra, Sanskrit
- Budhabhūṣaṇa — Sambhurāja 1680, Sanskrit
- Rājanītiśāstra — Cāṇakya, Sanskrit