Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.3

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 6.3

Language
Sanskrit

6.3.1

vyāsa uvāca |
kharā goṣu prajāyante ramante mātṛbhiḥ sutāḥ |
anārtavaṃ puṣpaphalaṃ darśayanti vanadrumāḥ ||

6.3.2

garbhiṇyo'jātaputrāśca janayanti vibhīṣaṇān |
kravyādāḥ pakṣibhiścāpi sahāśnanti parasparam ||

6.3.3

triviṣāṇāścaturnetrāḥ pañcapādā dvimehanāḥ |
dviśīrṣāśca dvipucchāśca daṃṣṭriṇaḥ paśavo'śivāḥ ||

6.3.4

jāyante vivṛtāsyāśca vyāharanto'śivā giraḥ |
tripadāḥ śikhinastārkṣyāścaturdaṃṣṭrā viṣāṇinaḥ ||

6.3.5

tathaivānyāśca dṛśyante striyo vai brahmavādinām |
vainateyānmayūrāṃśca janayanti pure tava ||

6.3.6

govatsaṃ vaḍavā sūte śvā sṛgālaṃ mahīpate |
kukkurānkarabhāścaiva śukāścāśubhavādinaḥ ||

6.3.7

striyaḥ kāścitprajāyante catasraḥ pañca kanyakāḥ |
jātamātrāśca nṛtyanti gāyanta ca hasanti ca ||

6.3.8

pṛthagjanasya sarvasya kṣudrakāḥ prahasanti ca |
nṛtyanti parigāyanti vedayanto mahadbhayam ||

6.3.9

pratimāścālikhantyetāḥ saśastrāḥ kālacoditāḥ |
anyonyamabhidhāvanti śiśavo daṇḍapāṇayaḥ ||

6.3.10

anyonyamabhimṛdnanti nagarāṇi yuyutsavaḥ |
padmotpalāni vṛkṣeṣu jāyante kumudāni ca ||

6.3.11

viṣvagvātāśca vāntyugro rajo nāpyupaśāmyati |
abhīkṣṇaṃ vartate bhūmirarkaṃ rāhurupaiti ca ||

6.3.12

śveto grahastathā citrāṃ samatikramya tiṣṭhati |
abhāvaṃ hi viśeṣeṇa kurūṇāṃ tatra paśyati ||

6.3.13

dhūmaketurmahāghoraḥ puṣyaṃ cākramya tiṣṭhati |
senayoraśivaṃ ghoraṃ kariṣyati mahāgrahaḥ ||

6.3.14

maghāsvaṅgārako vakraḥ śravaṇe ca bṛhaspatiḥ |
bhagaṃ nakṣatramākramya sūryaputreṇa pīḍyate ||

6.3.15

śukraḥ proṣṭhapade pūrve samāruhya virocate |
uttare tu parikramya sahitaḥ samudīkṣate ||

6.3.16

śveto grahaḥ prajvalitaḥ sadhūma iva pāvakaḥ |
aindraṃ tejasvi nakṣatraṃ jyeṣṭhāmākramya tiṣṭhati ||

6.3.17

dhruvaṃ prajvalito ghoramapasavyaṃ pravartate |
rohiṇīṃ pīḍayatyevamubhau ca śaśibhāskarau |
citrāsvātyantare caiva viṣṭhitaḥ paruṣagrahaḥ ||

6.3.18

vakrānuvakraṃ kṛtvā ca śravaṇaṃ pāvakaprabhaḥ |
brahmarāśiṃ samāvṛtya lohitāṅgo vyavasthitaḥ ||

6.3.19

sarvasasyaparicchannā pṛthivī sasyamālinī |
pañcaśīrṣā yavāścāpi śataśīrṣāśca śālayaḥ ||

6.3.20

pradhānāḥ sarvalokasya yāsvāyattamidaṃ jagat |
tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ śoṇitaṃ prakṣarantyuta ||

6.3.21

niścerurarciṣaścāpātsvaṅgāśca jvalitā bhṛśam |
vyaktaṃ paśyanti śastrāṇi saṅgaṅrāmaṃ samupasthitam ||

6.3.22

agnivarṇā yathā bhāsaḥ śastrāṇāmudakasya ca |
kavacānāṃ dhvajānāṃ ca bhaviṣyati mahākṣayaḥ ||

6.3.23

pṛthivī śoṇitāvartā dhvajoḍupasamākulā |
kurūṇāṃ vaiśase rājanpāṇḍavaiḥ saha bhārata ||

6.3.24

dikṣu prajvalitāsyāśca vyāharanti mṛgadvijāḥ |
atyāhitaṃ darśayantaḥ kṣatriyāṇāṃ mahadbhayam ||

6.3.25

ekapakṣākṣicaraṇaḥ śakuniḥ svacaro niśi |
raudraṃ vadanti saṃrabdhaḥ śoṇitaṃ chardayanniva ||

6.3.26

śastrāṇi caiva rājendra prajvalantīva samprati |
saptarṣīṇāmudārāṇāṃ samavacchādyate prabhā ||

6.3.27

saṃvatsarasthāyinau ca grahau prajvalitāvubhau |
viśākhāyāḥ samīpasthau bṛhaspatiśanaiścarau ||

6.3.28

candrādityāvubhau grastāvekāhnā hi trayodaśīm |
aparvami grahaṃ yātau prajāsaṅkṣayamicchataḥ ||

6.3.29

aśobhitā diśaḥ sarvāḥ pāṃsuvarṣaiḥ samantataḥ |
utpātameghā raudrāśca rātrau varṣanti śoṇitam ||

6.3.30

kṛttikāṃ pīḍayaṃstīkṣṇairnakṣatraṃ pṛthivīpate |
abhīkṣṇavātā vāyante dhūmaketumavasthitāḥ ||

6.3.31

viṣamaṃ janayantyeta ākrandajananaṃ mahat |
triṣu sarveṣu nakṣatranakṣatreṣu viśāmpate |
gṛdhraḥ sampatate śīrṣaṃ janayanbhayamuttamam ||

6.3.32

caturdaśīṃ pañcadaśīṃ bhūtapūrvāṃ ca ṣoḍaśīm |
imāṃ nābhijāne'hamamāvāsyāṃ trayodaśīm |
candrasūryāvubhau grastāvekamāsīṃ trayodaśīm ||

6.3.33

aparvaṇi graheṇaitau prajāḥ saṅkṣapayiṣyataḥ |
māṃsavarṣaṃ punastīvramāsītkṛṣṇacaturdaśīm |
śoṇitairvaktrasampūrṇā atṛptāstatra rākṣasāḥ ||

6.3.34

pratisroto mahānadyaḥ saritaḥ śoṇitodakāḥ |
phenāyamānāḥ kūpāśca kūrdanti vṛṣabhā iva ||

6.3.35

patantyulkāḥ sanirghātāḥ śakrāśanisamaprabhāḥ |
adya caiva niśāṃ vyuṣṭāmanayaṃ samavāpsyatha ||

6.3.36

viniḥsṛtya maholkābhistimiraṃ sarvatodiśam |
anyonyamupatiṣṭhadbhistatra bhūmiḥ pāsyati śoṇitam ||

6.3.37

bhūmipālasahasrāṇāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam |
phailāsamandarābhyāṃ tu tathā himavatā vibho ||

6.3.38

sahasraśo mahāśabdaḥ śikharāṇi patanti ca |
mahābhūtā bhūmikampe catvāraḥ sāgarāḥ pṛthak |
velāmudvartayantīva kṣobhayanto vasundharām ||

6.3.39

vṛkṣānunmathya vāntyugrā vātāḥ śarkarakarṣiṇaḥ |
ābhagnāḥ sumahāvātairaśanībhiḥ samāhatāḥ ||

6.3.40

vṛkṣāḥ patanti caityāśca grāmeṣu nagareṣu ca |
nīlalohitapītaśca bhavatyagnirhuto dvijaiḥ ||

6.3.41

vāmārcirduṣṭagandhaśca muñcanvai dāruṇaṃ svanam |
sparśā gandhā rasāścaiva viparītā mahīpate ||

6.3.42

dhūmaṃ dhvajāḥ pramuñcanti kampamānā muhurmuhuḥ |
muñcantyaṅgāravarṣaṃ ca bheryaśca paṭahāstathā ||

6.3.43

śikharāṇāṃ samṛddhānāmupariṣṭātsamantataḥ |
vāyasāśca ruvantyugraṃ vāmaṃ maṇḍalamāśritāḥ ||

6.3.44

pakvāpakveti subhṛśaṃ vāvāśyante vayāṃsi ca |
nilīyante dhvajāgreṣu kṣayāya pṛthivīkṣitām ||

6.3.45

dhyāyantaḥ prakirantaśca vyālā vepathusaṃyutāḥ |
dīnāsturaṅgamāḥ sarve vāraṇāḥ salilāśrayāḥ ||

6.3.46

etacchrutvā bhavānatra prāptakālaṃ vyavasyatām |
yathā lokaḥ samucchedaṃ nāyaṃ gaccheta bhārata ||

6.3.47

vaiśampāyana uvāca |
piturvaco niśamyaitaddhṛtarāṣṭro'bravīdidam |
diṣṭametatpurā manye bhaviṣyati narakṣayaḥ ||

6.3.48

rājānaḥ kṣatradharmeṇa yadi vadhyanti saṃyuge |
vīralokaṃ samāsādya sukhaṃ prāpsyanti kevalam ||

6.3.49

iha kīrtiṃ pare loke dīrghakālaṃ mahatsukham |
prāpsyanti puruṣavyāghrāḥ prāṇāṃstyaktvā mahāhave ||

6.3.50

vaiśampāyana uvāca |
evaṃ munistathetyuktvā kavīndro rājasattama |
dhṛtarāṣṭreṇa putreṇa dhyānamanvagamatparam ||

6.3.51

sa muhūrtaṃ tathā dhyātvā punarevābravīdvacaḥ |
asaṃśayaṃ pārthivendra kālaḥ saṅkṣayate jagat ||

6.3.52

sṛjate ca punarlokānneha vidyati śāśvatam |
jñātīnāṃ vai kurūṇāṃ ca sambandhisuhṛdāṃ tathā ||

6.3.53

dharmyaṃ deśaya panthānaṃ samartho hyasi vāraṇe |
kṣudraṃ jātivadhaṃ prāhurmā kuruṣva mamāpriyam ||

6.3.54

kālo'yaṃ putrarūpeṇa tava jāto viśāmpate |
na vadhaḥ pūjyate vede hitaṃ naiva kathañcana ||

6.3.55

hanyātsa enaṃ yo hanyātkuladharmaṃ svikāṃ tanum |
kālenotpathagantā'si śakye sati yathā''padi ||

6.3.56

kulasyāsya vināśāya tathaiva ca mahīkṣitām |
anartho rājyarūpeṇa tava jāto viśāmpate ||

6.3.57

luptadharmā pareṇāsi dharmaṃ darśaya vai sutān |
kiṃ te rājyena durdha rṣayena prāpto'si kilbiṣam ||

6.3.58

yaśo dharmaṃ ca kīrtiṃ ca pālayansvargamāpsyasi |
labhantāṃ pāṇḍavā rājyaṃ śamaṃ gacchantu kauravāḥ ||

6.3.59

evaṃ bruvati viprendre dhṛtarāṣṭro'mbokāsutaḥ |
ākṣipya vākyaṃ vākyajño vākyaṃ caivābravīt punaḥ ||

6.3.60

dhṛtarāṣṭra uvāca |
yathā bhavānvetti tathaiva vettā bhāvābhāvau viditau me yathārthau |
svārthe hi sammuhyati tāta loko māṃ cāpi lokātmakameva viddhi ||

6.3.61

prasādaye tvāmatulaprabhāvaṃ tvaṃ no gatirdarśayitā ca dhīraḥ |
na cāpi te madvaśagā maharṣe na cādharmaṃ kartumarhā hi me matiḥ ||

6.3.62

tvaṃ hi dharmapravṛttiśca yaśaḥ kīrtiśca bhāratī |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mānyaścāpi pitāmahaḥ ||

6.3.63

vyāsa uvāca |
vaicitravīrya nṛpate yatte manasi vartate |
abhidhatsva yathākāmaṃ chettā'smi tava saṃśayam ||

6.3.64

dhṛtarāṣṭra uvāca |
yāni liṅgāni saṅgrāme bhavanti vijayiṣyatām |
tāni sarvāṇi bhagavañchrotumicchāmi tattvataḥ ||

6.3.65

vyāsa uvāca |
prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ pradakṣiṇāvartaśokho vidhūmaḥ |
puṇyā gandhāśvāhutīnāṃ pravanti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ ||

6.3.66

gambhīraghoṣāśca mahāsvanāśca śaṅkhā mṛdaṅgāśca nadanti yatra |
viśuddharaśmistapanaḥ śaśī ca jayasyetadbhāvino rūpamāhuḥ ||

6.3.67

iṣṭā vācaḥ prasṛtā vāyasānāṃ samprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca |
ye pṛṣṭhataste tvarayanti rājan ye cāgrataste pratiṣedhayanti ||

6.3.68

kalyāṇavācaḥ śakunā rājahaṃsāḥ śukāḥ krauñcāḥ śatapatrāśca yatra |
pradakṣiṇāścaiva bhavanti saṅkhye dhruvaṃ jayastatra vadanti viprāḥ ||

6.3.69

alaṅkāraiḥ kavacaiḥ ketubhiśca sukhapraṇādairheṣitairvā hayānām |
bhrājiṣmatī duṣprativīkṣaṇīyā yeṣāṃ camūste vijayanti śatrūn ||

6.3.70

hṛṣṭā vācastathā satvaṃ yodhānāṃ yatra bhārata |
na mlāyanti srajaścaiva te taranti raṇodadhim ||

6.3.71

iṣṭā vācaḥ praviṣṭasya dakṣiṇāḥ pravivikṣataḥ |
paścāt sandhārayantyarthamāgre ca pratiṣedhikāḥ ||

6.3.72

śabdarūparasasparśagandhāścāvikṛtāḥ śubhāḥ |
sadā harṣaśca yodhānāṃ jayatāmiha lakṣaṇam ||

6.3.73

anugā vāyavo vānti tathā'bhrāṇi vayāṃsi ca |
anuplavanti meghāśca tathaivendradhanūṃṣi ca ||

6.3.74

etāni jayamānānāṃ lakṣaṇāni viśāmpate |
bhavanti viparītāni mumūrṣūṇāṃ janādhipa ||

6.3.75

alpāyāṃ vā mahatyāṃ vā senāyāmiti niścayaḥ |
harṣo yodhagaṇasyaiko jayalakṣaṇamucyate ||

6.3.76

eko dīrṇo dārayati senāṃ sumahatīmapi |
tāṃ dīrṇāmanudīryante yodhāḥ śūratarā api ||

6.3.77

durnivartyā tadā caiva prabhagnā mahatī camūḥ |
apāmiva mahāvegāstrastā mṛgagaṇā iva ||

6.3.78

naiva śakyā samādhātuṃ sannipāte mahācamūḥ |
dīrṇāmityeva dīryante suvidvāṃso'pi bhārata ||

6.3.79

bhītān bhagnāṃśca samprekṣya bhayaṃ bhūyo'bhivardhate |
prabhagnā sahasā rājandiśo vidravate camūḥ ||

6.3.80

naiva sthāpayituṃ śakyā śūrairapi mahācamūḥ |
satkṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ mahīpatiḥ |
upāyapūrvaṃ medhāvī yateta satatotthitaḥ ||

6.3.81

upāyavijayaṃ śreṣṭhamāhurbhedena madhyamam |
jaghanya eṣa vijayo yo yuddhena viśāmpate ||

6.3.82

mahāndoṣaḥ sannipātastasyādyaḥ kṣaya ucyate |
parasparajñāḥ saṃhṛṣṭā vyavadhūtāḥ suniścitāḥ ||

6.3.83

api pañcāśataṃ śūrā mṛdnānti mahatīṃ camūm |
api vā pañca ṣaṭ sapta vijayantyanivartinaḥ ||

6.3.84

na vainateyo garuḍaḥ praśaṃsati mahājanam |
dṛṣṭvā suparṇo'pacitiṃ mahatyā api bhārata ||

6.3.85

na bāhulyena senāyā jayo bhavati nityaśaḥ |
adhruvo hi jayo nāma daivaṃ cātra parāyaṇam |
jayavanto hi saṅgrāme kṛtakṛtyā bhavanti hi ||

Other recensions (1)

Linked texts (1)