The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.3
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 6.3
- Language
- Sanskrit
6.3.1
vyāsa uvāca |
kharā goṣu prajāyante ramante mātṛbhiḥ sutāḥ |
anārtavaṃ puṣpaphalaṃ darśayanti vanadrumāḥ ||
6.3.2
garbhiṇyo'jātaputrāśca janayanti vibhīṣaṇān |
kravyādāḥ pakṣibhiścāpi sahāśnanti parasparam ||
6.3.3
triviṣāṇāścaturnetrāḥ pañcapādā dvimehanāḥ |
dviśīrṣāśca dvipucchāśca daṃṣṭriṇaḥ paśavo'śivāḥ ||
6.3.4
jāyante vivṛtāsyāśca vyāharanto'śivā giraḥ |
tripadāḥ śikhinastārkṣyāścaturdaṃṣṭrā viṣāṇinaḥ ||
6.3.5
tathaivānyāśca dṛśyante striyo vai brahmavādinām |
vainateyānmayūrāṃśca janayanti pure tava ||
6.3.6
govatsaṃ vaḍavā sūte śvā sṛgālaṃ mahīpate |
kukkurānkarabhāścaiva śukāścāśubhavādinaḥ ||
6.3.7
striyaḥ kāścitprajāyante catasraḥ pañca kanyakāḥ |
jātamātrāśca nṛtyanti gāyanta ca hasanti ca ||
6.3.8
pṛthagjanasya sarvasya kṣudrakāḥ prahasanti ca |
nṛtyanti parigāyanti vedayanto mahadbhayam ||
6.3.9
pratimāścālikhantyetāḥ saśastrāḥ kālacoditāḥ |
anyonyamabhidhāvanti śiśavo daṇḍapāṇayaḥ ||
6.3.10
anyonyamabhimṛdnanti nagarāṇi yuyutsavaḥ |
padmotpalāni vṛkṣeṣu jāyante kumudāni ca ||
6.3.11
viṣvagvātāśca vāntyugro rajo nāpyupaśāmyati |
abhīkṣṇaṃ vartate bhūmirarkaṃ rāhurupaiti ca ||
6.3.12
śveto grahastathā citrāṃ samatikramya tiṣṭhati |
abhāvaṃ hi viśeṣeṇa kurūṇāṃ tatra paśyati ||
6.3.13
dhūmaketurmahāghoraḥ puṣyaṃ cākramya tiṣṭhati |
senayoraśivaṃ ghoraṃ kariṣyati mahāgrahaḥ ||
6.3.14
maghāsvaṅgārako vakraḥ śravaṇe ca bṛhaspatiḥ |
bhagaṃ nakṣatramākramya sūryaputreṇa pīḍyate ||
6.3.15
śukraḥ proṣṭhapade pūrve samāruhya virocate |
uttare tu parikramya sahitaḥ samudīkṣate ||
6.3.16
śveto grahaḥ prajvalitaḥ sadhūma iva pāvakaḥ |
aindraṃ tejasvi nakṣatraṃ jyeṣṭhāmākramya tiṣṭhati ||
6.3.17
dhruvaṃ prajvalito ghoramapasavyaṃ pravartate |
rohiṇīṃ pīḍayatyevamubhau ca śaśibhāskarau |
citrāsvātyantare caiva viṣṭhitaḥ paruṣagrahaḥ ||
6.3.18
vakrānuvakraṃ kṛtvā ca śravaṇaṃ pāvakaprabhaḥ |
brahmarāśiṃ samāvṛtya lohitāṅgo vyavasthitaḥ ||
6.3.19
sarvasasyaparicchannā pṛthivī sasyamālinī |
pañcaśīrṣā yavāścāpi śataśīrṣāśca śālayaḥ ||
6.3.20
pradhānāḥ sarvalokasya yāsvāyattamidaṃ jagat |
tā gāvaḥ prasnutā vatsaiḥ śoṇitaṃ prakṣarantyuta ||
6.3.21
niścerurarciṣaścāpātsvaṅgāśca jvalitā bhṛśam |
vyaktaṃ paśyanti śastrāṇi saṅgaṅrāmaṃ samupasthitam ||
6.3.22
agnivarṇā yathā bhāsaḥ śastrāṇāmudakasya ca |
kavacānāṃ dhvajānāṃ ca bhaviṣyati mahākṣayaḥ ||
6.3.23
pṛthivī śoṇitāvartā dhvajoḍupasamākulā |
kurūṇāṃ vaiśase rājanpāṇḍavaiḥ saha bhārata ||
6.3.24
dikṣu prajvalitāsyāśca vyāharanti mṛgadvijāḥ |
atyāhitaṃ darśayantaḥ kṣatriyāṇāṃ mahadbhayam ||
6.3.25
ekapakṣākṣicaraṇaḥ śakuniḥ svacaro niśi |
raudraṃ vadanti saṃrabdhaḥ śoṇitaṃ chardayanniva ||
6.3.26
śastrāṇi caiva rājendra prajvalantīva samprati |
saptarṣīṇāmudārāṇāṃ samavacchādyate prabhā ||
6.3.27
saṃvatsarasthāyinau ca grahau prajvalitāvubhau |
viśākhāyāḥ samīpasthau bṛhaspatiśanaiścarau ||
6.3.28
candrādityāvubhau grastāvekāhnā hi trayodaśīm |
aparvami grahaṃ yātau prajāsaṅkṣayamicchataḥ ||
6.3.29
aśobhitā diśaḥ sarvāḥ pāṃsuvarṣaiḥ samantataḥ |
utpātameghā raudrāśca rātrau varṣanti śoṇitam ||
6.3.30
kṛttikāṃ pīḍayaṃstīkṣṇairnakṣatraṃ pṛthivīpate |
abhīkṣṇavātā vāyante dhūmaketumavasthitāḥ ||
6.3.31
viṣamaṃ janayantyeta ākrandajananaṃ mahat |
triṣu sarveṣu nakṣatranakṣatreṣu viśāmpate |
gṛdhraḥ sampatate śīrṣaṃ janayanbhayamuttamam ||
6.3.32
caturdaśīṃ pañcadaśīṃ bhūtapūrvāṃ ca ṣoḍaśīm |
imāṃ nābhijāne'hamamāvāsyāṃ trayodaśīm |
candrasūryāvubhau grastāvekamāsīṃ trayodaśīm ||
6.3.33
aparvaṇi graheṇaitau prajāḥ saṅkṣapayiṣyataḥ |
māṃsavarṣaṃ punastīvramāsītkṛṣṇacaturdaśīm |
śoṇitairvaktrasampūrṇā atṛptāstatra rākṣasāḥ ||
6.3.34
pratisroto mahānadyaḥ saritaḥ śoṇitodakāḥ |
phenāyamānāḥ kūpāśca kūrdanti vṛṣabhā iva ||
6.3.35
patantyulkāḥ sanirghātāḥ śakrāśanisamaprabhāḥ |
adya caiva niśāṃ vyuṣṭāmanayaṃ samavāpsyatha ||
6.3.36
viniḥsṛtya maholkābhistimiraṃ sarvatodiśam |
anyonyamupatiṣṭhadbhistatra bhūmiḥ pāsyati śoṇitam ||
6.3.37
bhūmipālasahasrāṇāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam |
phailāsamandarābhyāṃ tu tathā himavatā vibho ||
6.3.38
sahasraśo mahāśabdaḥ śikharāṇi patanti ca |
mahābhūtā bhūmikampe catvāraḥ sāgarāḥ pṛthak |
velāmudvartayantīva kṣobhayanto vasundharām ||
6.3.39
vṛkṣānunmathya vāntyugrā vātāḥ śarkarakarṣiṇaḥ |
ābhagnāḥ sumahāvātairaśanībhiḥ samāhatāḥ ||
6.3.40
vṛkṣāḥ patanti caityāśca grāmeṣu nagareṣu ca |
nīlalohitapītaśca bhavatyagnirhuto dvijaiḥ ||
6.3.41
vāmārcirduṣṭagandhaśca muñcanvai dāruṇaṃ svanam |
sparśā gandhā rasāścaiva viparītā mahīpate ||
6.3.42
dhūmaṃ dhvajāḥ pramuñcanti kampamānā muhurmuhuḥ |
muñcantyaṅgāravarṣaṃ ca bheryaśca paṭahāstathā ||
6.3.43
śikharāṇāṃ samṛddhānāmupariṣṭātsamantataḥ |
vāyasāśca ruvantyugraṃ vāmaṃ maṇḍalamāśritāḥ ||
6.3.44
pakvāpakveti subhṛśaṃ vāvāśyante vayāṃsi ca |
nilīyante dhvajāgreṣu kṣayāya pṛthivīkṣitām ||
6.3.45
dhyāyantaḥ prakirantaśca vyālā vepathusaṃyutāḥ |
dīnāsturaṅgamāḥ sarve vāraṇāḥ salilāśrayāḥ ||
6.3.46
etacchrutvā bhavānatra prāptakālaṃ vyavasyatām |
yathā lokaḥ samucchedaṃ nāyaṃ gaccheta bhārata ||
6.3.47
vaiśampāyana uvāca |
piturvaco niśamyaitaddhṛtarāṣṭro'bravīdidam |
diṣṭametatpurā manye bhaviṣyati narakṣayaḥ ||
6.3.48
rājānaḥ kṣatradharmeṇa yadi vadhyanti saṃyuge |
vīralokaṃ samāsādya sukhaṃ prāpsyanti kevalam ||
6.3.49
iha kīrtiṃ pare loke dīrghakālaṃ mahatsukham |
prāpsyanti puruṣavyāghrāḥ prāṇāṃstyaktvā mahāhave ||
6.3.50
vaiśampāyana uvāca |
evaṃ munistathetyuktvā kavīndro rājasattama |
dhṛtarāṣṭreṇa putreṇa dhyānamanvagamatparam ||
6.3.51
sa muhūrtaṃ tathā dhyātvā punarevābravīdvacaḥ |
asaṃśayaṃ pārthivendra kālaḥ saṅkṣayate jagat ||
6.3.52
sṛjate ca punarlokānneha vidyati śāśvatam |
jñātīnāṃ vai kurūṇāṃ ca sambandhisuhṛdāṃ tathā ||
6.3.53
dharmyaṃ deśaya panthānaṃ samartho hyasi vāraṇe |
kṣudraṃ jātivadhaṃ prāhurmā kuruṣva mamāpriyam ||
6.3.54
kālo'yaṃ putrarūpeṇa tava jāto viśāmpate |
na vadhaḥ pūjyate vede hitaṃ naiva kathañcana ||
6.3.55
hanyātsa enaṃ yo hanyātkuladharmaṃ svikāṃ tanum |
kālenotpathagantā'si śakye sati yathā''padi ||
6.3.56
kulasyāsya vināśāya tathaiva ca mahīkṣitām |
anartho rājyarūpeṇa tava jāto viśāmpate ||
6.3.57
luptadharmā pareṇāsi dharmaṃ darśaya vai sutān |
kiṃ te rājyena durdha rṣayena prāpto'si kilbiṣam ||
6.3.58
yaśo dharmaṃ ca kīrtiṃ ca pālayansvargamāpsyasi |
labhantāṃ pāṇḍavā rājyaṃ śamaṃ gacchantu kauravāḥ ||
6.3.59
evaṃ bruvati viprendre dhṛtarāṣṭro'mbokāsutaḥ |
ākṣipya vākyaṃ vākyajño vākyaṃ caivābravīt punaḥ ||
6.3.60
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yathā bhavānvetti tathaiva vettā bhāvābhāvau viditau me yathārthau |
svārthe hi sammuhyati tāta loko māṃ cāpi lokātmakameva viddhi ||
6.3.61
prasādaye tvāmatulaprabhāvaṃ tvaṃ no gatirdarśayitā ca dhīraḥ |
na cāpi te madvaśagā maharṣe na cādharmaṃ kartumarhā hi me matiḥ ||
6.3.62
tvaṃ hi dharmapravṛttiśca yaśaḥ kīrtiśca bhāratī |
kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mānyaścāpi pitāmahaḥ ||
6.3.63
vyāsa uvāca |
vaicitravīrya nṛpate yatte manasi vartate |
abhidhatsva yathākāmaṃ chettā'smi tava saṃśayam ||
6.3.64
dhṛtarāṣṭra uvāca |
yāni liṅgāni saṅgrāme bhavanti vijayiṣyatām |
tāni sarvāṇi bhagavañchrotumicchāmi tattvataḥ ||
6.3.65
vyāsa uvāca |
prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ pradakṣiṇāvartaśokho vidhūmaḥ |
puṇyā gandhāśvāhutīnāṃ pravanti jayasyaitadbhāvino rūpamāhuḥ ||
6.3.66
gambhīraghoṣāśca mahāsvanāśca śaṅkhā mṛdaṅgāśca nadanti yatra |
viśuddharaśmistapanaḥ śaśī ca jayasyetadbhāvino rūpamāhuḥ ||
6.3.67
iṣṭā vācaḥ prasṛtā vāyasānāṃ samprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca |
ye pṛṣṭhataste tvarayanti rājan ye cāgrataste pratiṣedhayanti ||
6.3.68
kalyāṇavācaḥ śakunā rājahaṃsāḥ śukāḥ krauñcāḥ śatapatrāśca yatra |
pradakṣiṇāścaiva bhavanti saṅkhye dhruvaṃ jayastatra vadanti viprāḥ ||
6.3.69
alaṅkāraiḥ kavacaiḥ ketubhiśca sukhapraṇādairheṣitairvā hayānām |
bhrājiṣmatī duṣprativīkṣaṇīyā yeṣāṃ camūste vijayanti śatrūn ||
6.3.70
hṛṣṭā vācastathā satvaṃ yodhānāṃ yatra bhārata |
na mlāyanti srajaścaiva te taranti raṇodadhim ||
6.3.71
iṣṭā vācaḥ praviṣṭasya dakṣiṇāḥ pravivikṣataḥ |
paścāt sandhārayantyarthamāgre ca pratiṣedhikāḥ ||
6.3.72
śabdarūparasasparśagandhāścāvikṛtāḥ śubhāḥ |
sadā harṣaśca yodhānāṃ jayatāmiha lakṣaṇam ||
6.3.73
anugā vāyavo vānti tathā'bhrāṇi vayāṃsi ca |
anuplavanti meghāśca tathaivendradhanūṃṣi ca ||
6.3.74
etāni jayamānānāṃ lakṣaṇāni viśāmpate |
bhavanti viparītāni mumūrṣūṇāṃ janādhipa ||
6.3.75
alpāyāṃ vā mahatyāṃ vā senāyāmiti niścayaḥ |
harṣo yodhagaṇasyaiko jayalakṣaṇamucyate ||
6.3.76
eko dīrṇo dārayati senāṃ sumahatīmapi |
tāṃ dīrṇāmanudīryante yodhāḥ śūratarā api ||
6.3.77
durnivartyā tadā caiva prabhagnā mahatī camūḥ |
apāmiva mahāvegāstrastā mṛgagaṇā iva ||
6.3.78
naiva śakyā samādhātuṃ sannipāte mahācamūḥ |
dīrṇāmityeva dīryante suvidvāṃso'pi bhārata ||
6.3.79
bhītān bhagnāṃśca samprekṣya bhayaṃ bhūyo'bhivardhate |
prabhagnā sahasā rājandiśo vidravate camūḥ ||
6.3.80
naiva sthāpayituṃ śakyā śūrairapi mahācamūḥ |
satkṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ mahīpatiḥ |
upāyapūrvaṃ medhāvī yateta satatotthitaḥ ||
6.3.81
upāyavijayaṃ śreṣṭhamāhurbhedena madhyamam |
jaghanya eṣa vijayo yo yuddhena viśāmpate ||
6.3.82
mahāndoṣaḥ sannipātastasyādyaḥ kṣaya ucyate |
parasparajñāḥ saṃhṛṣṭā vyavadhūtāḥ suniścitāḥ ||
6.3.83
api pañcāśataṃ śūrā mṛdnānti mahatīṃ camūm |
api vā pañca ṣaṭ sapta vijayantyanivartinaḥ ||
6.3.84
na vainateyo garuḍaḥ praśaṃsati mahājanam |
dṛṣṭvā suparṇo'pacitiṃ mahatyā api bhārata ||
6.3.85
na bāhulyena senāyā jayo bhavati nityaśaḥ |
adhruvo hi jayo nāma daivaṃ cātra parāyaṇam |
jayavanto hi saṅgrāme kṛtakṛtyā bhavanti hi ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Śivadhanurveda — Sanskrit