The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.45
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 6.45
- Language
- Sanskrit
6.45.1
sañjaya uvāca |pūrvāhṇe tasya raudrasya yuddhamahno viśāmpate |
prāvartata mahāghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam ||
6.45.2
kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca jigīṣūṇāṃ parasparam |
siṃhānāmiva saṃhrādo divamurvīṃ ca nādayan ||
6.45.3
āsītkilakilāśabdastalaśaṅkharavaiḥ saha |
jajñire siṃhanādāśca śūrāṇāṃ pratigarjatām ||
6.45.4
talatrābhihatāścaiva jyāśabdā bharatarṣabha |
pattīnāṃ pādaśabdaśca vājināṃ ca mahāsvanaḥ ||
6.45.5
totrāṅkuśanipātaśca āyudhānāṃ ca niḥsvanaḥ |
ghaṇṭāśabdaśca nāgānāmanyonyamabhidhāvatām ||
6.45.6
tasmin samudite śabde tumule lomaharṣaṇe |
babhūva rathanirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ ||
6.45.7
te manaḥ kūramādhāya samabhityaktajīvitāḥ |
pāṇḍavānabhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ ||
6.45.8
atha śāntanavo rājannabhyadhāvaddhanañjayam |
pragṛhya kārmukaṃ ghoraṃ kāladaṇḍopamaṃ raṇe ||
6.45.9
arjuno'pi dhanurgṛhya gāṇḍīvaṃ lokaviśrutam |
abhyadhāvata tejasvī gāṅgeyaṃ raṇamūrdhani ||
6.45.10
tāvubhau kuruśārdūlau parasparavadhaiṣiṇau |
gāṅgeyastu raṇe pārthaṃ viddhvā nākampayadbalī ||
6.45.11
tathaiva pāṇḍavo rājan bhīṣmaṃ nākampayadyudhi |
sātyakistu maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇamabhyayāt ||
6.45.12
tayoḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ kṛtavarmā ca sātyakim ||
6.45.13
ānarcchatuḥ śarairghoraistakṣamāṇau parasparam |
tau śarācitasarvāṅgau śuśubhāte mahābalau ||
6.45.14
vasante puṣpaśabalau puṣpitāviva kiṃśukau |
abhimanyurmaheṣvāsaṃ bṛhadbalamayodhayat ||
6.45.15
tataḥ kosalarājā'sāvabhimanyorviśāmpate |
dhvajaṃ ciccheda samare sārathiṃ ca nyapātayat ||
6.45.16
saubhadrastu tataḥ kruddhaḥ pātite rathasārathau |
bṛhadbalaṃ mahārāja vivyādha navabhiḥ śaraiḥ ||
6.45.17
athāparābhyāṃ bhallābhyāṃ śitābhyāmarimardanaḥ |
dhvajamekena ciccheda pārṣṇimekena sārathim ||
6.45.18
anyonyaṃ ca śaraiḥ kruddhau tatakṣāte parasparam |
māninaṃ samare dṛptaṃ kṛtavairaṃ mahāratham ||
6.45.19
bhīmasenastava sutaṃ duryodhanamayodhayat |
tāvubhau naraśārdūlau kurumukhyau mahābalau ||
6.45.20
anyonyaṃ śaravarṣābhyāṃ vavṛṣāte raṇājire |
tau vīkṣya tu mahātmānau kṛtinau citrayodhinau ||
6.45.21
vismayaḥ sarvabhūtānāṃ samapadyata bhārata |
duḥśāsanastu nakulaṃ pratyudyāya mahābalam ||
6.45.22
avidhyanniśitairbāṇairbahubhirmarmabhedibhiḥ |
tasya mādrīsutaḥ ketuṃ saśaraṃ ca śarāsanam ||
6.45.23
ciccheda niśitairbāṇaiḥ prahasanniva bhārata |
athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat ||
6.45.24
putrastu tava durdharṣo nakulasya mahāhave |
turaṅgāṃścicchide bāṇairdhvajaṃ caivābhyapātayat ||
6.45.25
durmukhaḥ sahadevaṃ ca pratyudyāya mahābalam |
vivyādha śaravarṣeṇa yatamānaṃ mahāhave ||
6.45.26
sahadevastato vīro durmukhasya mahāraṇe |
śareṇa bhṛśatīkṣṇena pātayāmāsa sārathim ||
6.45.27
tāvanyonyaṃ samāsādya samare yuddhadurmadau |
trāsayetāṃ śarairghoraiḥ kṛtapratikṛtaiṣiṇau ||
6.45.28
yudhiṣṭhiraḥ svayaṃ rājā madrarājānamabhyayāt |
tasya madrādhipaścāpaṃ dvidhā ciccheda māriṣa ||
6.45.29
tadapāsya dhanuścchinnaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
anyatkārmukamādāya vegavadbalavattaram ||
6.45.30
tato madreśvaraṃ rājā śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
chādayāmāsa saṅkruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ||
6.45.31
dhṛṣṭadyumnastato droṇamabhyadravata bhārata |
tasya droṇaḥ susaṅkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham ||
6.45.32
tridhā ciccheda samare pāñcālyasya tu kārmukam |
śaraṃ caiva mahāghoraṃ kāladaṇḍamivāparam ||
6.45.33
preṣayāmāsa samare so'sya kāye nyamajjata |
athānyaddhanurādāya sāyakāṃśca caturdaśa ||
6.45.34
droṇaṃ drupadaputrastu prativivyādha saṃyuge |
tāvanyonyaṃ susaṅkruddhau cakratuḥ subhṛśaṃ raṇam ||
6.45.35
saumadattiṃ raṇe śaṅkho rabhasaṃ rabhaso yudhi |
pratyudyayau mahārāja tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt ||
6.45.36
tasya vai dakṣiṇaṃ vīro nirbibheda raṇe bhujam |
saumadattistathā śaṅkhaṃ jatrudeśe samāhanat ||
6.45.37
tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāmpate |
dṛptayoḥ samare pūrvaṃ vṛtravāsavayoriva ||
6.45.38
bāhlīkaṃ tu raṇe kruddhaṃ kruddharūpo viśāmpate |
abhyadravadameyātmā dhṛṣṭaketurmahārathaḥ ||
6.45.39
bāhlīkastu raṇe rājan dhṛṣṭaketumamarṣaṇaḥ |
śarairbahubhirānarcchat siṃhanādamathānadat ||
6.45.40
cedirājastu saṅkruddho bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha samare tūrṇaṃ matto mattamiva dvipam ||
6.45.41
tau tatra samare kruddhau nardantau ca punaḥ punaḥ |
samīyatuḥ susaṅkruddhāvaṅgārakabudhāviva ||
6.45.42
rākṣasaṃ raudrakarmāṇaṃ krūrakarmā ghaṭotkacaḥ |
alambuṣaṃ pratyudiyādbalaṃ śakra ivāhave ||
6.45.43
ghaṭotkacastataḥ kruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam |
navatyā sāyakaistīkṣṇairdārayāmāsa bhārata ||
6.45.44
alambuṣastu samare bhaimaseniṃ mahābalam |
bahudhā dārayāmāsa śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||
6.45.45
vyabhrājetāṃ tatastau tu saṃyuge śaravikṣatau |
yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau ||
6.45.46
śikhaṇḍī samare rājan drauṇimabhyudyayau balī |
aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ śikhaṇḍinamupasthitam ||
6.45.47
nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ viddhvā hyakampayat |
śikhaṇḍyapi tato rājan droṇaputramatāḍayat ||
6.45.48
sāyakena supītena tīkṣṇena niśitena ca |
tau jaghnutustadā'nyonyaṃ śarairbahurvidhairmṛdhe ||
6.45.49
bhagadattaṃ raṇe śūraṃ virāṭo vāhinīpatiḥ |
abhyayāttvarito rājaṃstato yuddhamavartata ||
6.45.50
virāṭo bhagadattaṃ tu śaravarṣeṇa bhārata |
abhyavarṣatsusaṅkruddho megho vṛṣṭyā ivācalam ||
6.45.51
bhagadattastatastūrṇaṃ virāṭaṃ pṛthivīpatim |
chādayāmāsa samare meghaḥ sūryamivoditam ||
6.45.52
bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ kṛpaḥ śāradvato yayau |
taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa cchādayāmāsa bhārata ||
6.45.53
gautamaṃ kaikayaḥ kuddhaḥ śaravṛṣṭyā'bhyapūrayat |
tāvanyonyaṃ hayān hatvā dhanuśchitvā ca bhārata ||
6.45.54
virathāvasiyuddhāya samīyaturamarṣaṇau |
tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam ||
6.45.55
drupadastu tato rājan saindhavaṃ ve jayadratham |
abhyudyayau hṛṣṭarūpo hṛṣṭarūpaṃ parantapaḥ ||
6.45.56
tataḥ saindhavako rājā drupadaṃ viśikhaistribhiḥ |
tāḍayāmāsa samare sa ca taṃ pratyavidhyata ||
6.45.57
tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam |
īkṣaṇaprītijananaṃ śukrāṅgārakayoriva ||
6.45.58
vikarṇastu sutastubhyaṃ sutasomaṃ mahābalam |
abhyayājjavanairaśvaistato yuddhamavartata ||
6.45.59
vikarṇaḥ sutasomaṃ tu viddhvā nākampayaccharaiḥ |
sutasomo vikarṇaṃ ca tadadbhutamivābhavat ||
6.45.60
suśarmāṇaṃ naravyāghraścekitāno mahārathaḥ |
abhyadravatsusaṅkuddhaḥ pāṇḍavārthe parākramī ||
6.45.61
suśarmā tu mahārāja cekitānaṃ mahāratham |
mahatā śaravarṣeṇa vārayāmāsa saṃyuge ||
6.45.62
cekitāno'pi saṃrabdhaḥ suśarmāṇaṃ mahāhave |
prācchādayattamiṣubhirmahāmegha ivācalam ||
6.45.63
śakuniḥ prativindhyaṃ tu parākrāntaṃ parākramī |
abhyadravata rājendra mattaḥ siṃha iva dvipam ||
6.45.64
yaudhiṣṭhirastu saṅkruddhaḥ saubalaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
vyadārayata saṅgrāme maghavāniva dānavam ||
6.45.65
śakuniḥ prativindhyaṃ tu pratividhyantamāhave |
vyadārayanmahāprājñaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||
6.45.66
sudakṣiṇaṃ tu rājendra kāmbojānāṃ mahāratham |
śrutakarmā parākrāntamabhyadravata saṃyuge ||
6.45.67
sudakṣiṇastu samare sāhadeviṃ mahāratham |
viddhvā nākampayata vai mainākamiva parvatam ||
6.45.68
śrutakarmā tataḥ kuddhaḥ kāmbojānāṃ mahāratham |
śarairbahubhirānarcchaddārayanniva sarvaśaḥ ||
6.45.69
irāvānatha saṅkruddhaḥ śrutāyuṣamarindamam |
pratyudyayau raṇe yatto yattarūpaṃ parantapaḥ ||
6.45.70
ārjunistasya samare hayān hatvā mahārathaḥ |
nanāda balavannādaṃ tatsainyaṃ pratyapūrayat ||
6.45.71
śrutāyustu tataḥ kruddhaḥ phālguneḥ samare hayān |
nijaghāna gadāgreṇa tato yuddhamavartata ||
6.45.72
vindānuvindāvāvantyau kuntibhojaṃ mahāratham |
sasenaṃ sasutaṃ vīraṃ saṃsasajjaturāhave ||
6.45.73
tatrādbhutamapaśyāma tayorghoraṃ parākramam |
ayudhyetāṃ sthirau bhūtvā mahatyā senayā saha ||
6.45.74
anuvindastu gadayā kuntibhojamatāḍayat |
kuntibhojaśca taṃ tūrṇaṃ śaravrātairavākirat ||
6.45.75
kuntibhojasutaścāpi vindaṃ vivyādha sākaiḥ |
sa ca taṃ prativivyādha tadadbhutamivābhavat ||
6.45.76
kekayā bhrātaraḥ pañca gāndhārānpañca māriṣa |
sasainyāste sasainyāṃśca yodhayāmāsurāhave ||
6.45.77
vīrabāhuśca te putro vairāṭiṃ rathasattamam |
uttaraṃ yodhayāmāsa vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ||
6.45.78
uttaraścāpi taṃ vīraṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |
cedirāṭ samare rājannulūkaṃ samabhidravat ||
6.45.79
tathaiva śaravarṣeṇa ulūkaṃ samaviddhyata |
ulūkaścāpi taṃ bāṇairniśitairlomavāhibhiḥ ||
6.45.80
tayoryuddhaṃ samabhavaddhorarūpaṃ viśāmpate |
dārayetāṃ susaṅkruddhāvanyonyamaparājitau ||
6.45.81
evaṃ dvandvasahasrāṇi rathavāraṇavājinām |
padātīnāṃ ca samare tava teṣāṃ ca saṅkule ||
6.45.82
muhūrtamiva tadyuddhamāsīnmadhuradarśanam |
tata unmattavadrājanna prājñāyata kiñcana ||
6.45.83
gajo gajena samare rathinaṃ ca rathī yayau |
aśvo'śvaṃ samabhiprāyātpadātiśca padātinam ||
6.45.84
tato yuddhaṃ sudurdharṣaṃ vyākulaṃ samapadyata |
śūrāṇāṃ samare tatra samāsādyetaretaram ||
6.45.85
tatra devarṣayaḥ siddhāścāraṇāśca samāgatāḥ |
praikṣanta tadraṇaṃ ghoraṃ devāsurasamaṃ bhuvi ||
6.45.86
tato dantisahasrāṇi rathānāṃ cāpi māriṣa |
aśvaughāḥ puruṣaughāśca viparītaṃ samāyayuḥ ||
6.45.87
tatra tatra pradṛśyante rathavāraṇapattayaḥ |
sādinaśca nakhyāghra yudhyamānā muhurmuhuḥ ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit