Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.45

Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 6.45

Language
Sanskrit

6.45.1

sañjaya uvāca |pūrvāhṇe tasya raudrasya yuddhamahno viśāmpate |
prāvartata mahāghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam ||

6.45.2

kurūṇāṃ sṛñjayānāṃ ca jigīṣūṇāṃ parasparam |
siṃhānāmiva saṃhrādo divamurvīṃ ca nādayan ||

6.45.3

āsītkilakilāśabdastalaśaṅkharavaiḥ saha |
jajñire siṃhanādāśca śūrāṇāṃ pratigarjatām ||

6.45.4

talatrābhihatāścaiva jyāśabdā bharatarṣabha |
pattīnāṃ pādaśabdaśca vājināṃ ca mahāsvanaḥ ||

6.45.5

totrāṅkuśanipātaśca āyudhānāṃ ca niḥsvanaḥ |
ghaṇṭāśabdaśca nāgānāmanyonyamabhidhāvatām ||

6.45.6

tasmin samudite śabde tumule lomaharṣaṇe |
babhūva rathanirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ ||

6.45.7

te manaḥ kūramādhāya samabhityaktajīvitāḥ |
pāṇḍavānabhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ ||

6.45.8

atha śāntanavo rājannabhyadhāvaddhanañjayam |
pragṛhya kārmukaṃ ghoraṃ kāladaṇḍopamaṃ raṇe ||

6.45.9

arjuno'pi dhanurgṛhya gāṇḍīvaṃ lokaviśrutam |
abhyadhāvata tejasvī gāṅgeyaṃ raṇamūrdhani ||

6.45.10

tāvubhau kuruśārdūlau parasparavadhaiṣiṇau |
gāṅgeyastu raṇe pārthaṃ viddhvā nākampayadbalī ||

6.45.11

tathaiva pāṇḍavo rājan bhīṣmaṃ nākampayadyudhi |
sātyakistu maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇamabhyayāt ||

6.45.12

tayoḥ samabhavadyuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam |
sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ kṛtavarmā ca sātyakim ||

6.45.13

ānarcchatuḥ śarairghoraistakṣamāṇau parasparam |
tau śarācitasarvāṅgau śuśubhāte mahābalau ||

6.45.14

vasante puṣpaśabalau puṣpitāviva kiṃśukau |
abhimanyurmaheṣvāsaṃ bṛhadbalamayodhayat ||

6.45.15

tataḥ kosalarājā'sāvabhimanyorviśāmpate |
dhvajaṃ ciccheda samare sārathiṃ ca nyapātayat ||

6.45.16

saubhadrastu tataḥ kruddhaḥ pātite rathasārathau |
bṛhadbalaṃ mahārāja vivyādha navabhiḥ śaraiḥ ||

6.45.17

athāparābhyāṃ bhallābhyāṃ śitābhyāmarimardanaḥ |
dhvajamekena ciccheda pārṣṇimekena sārathim ||

6.45.18

anyonyaṃ ca śaraiḥ kruddhau tatakṣāte parasparam |
māninaṃ samare dṛptaṃ kṛtavairaṃ mahāratham ||

6.45.19

bhīmasenastava sutaṃ duryodhanamayodhayat |
tāvubhau naraśārdūlau kurumukhyau mahābalau ||

6.45.20

anyonyaṃ śaravarṣābhyāṃ vavṛṣāte raṇājire |
tau vīkṣya tu mahātmānau kṛtinau citrayodhinau ||

6.45.21

vismayaḥ sarvabhūtānāṃ samapadyata bhārata |
duḥśāsanastu nakulaṃ pratyudyāya mahābalam ||

6.45.22

avidhyanniśitairbāṇairbahubhirmarmabhedibhiḥ |
tasya mādrīsutaḥ ketuṃ saśaraṃ ca śarāsanam ||

6.45.23

ciccheda niśitairbāṇaiḥ prahasanniva bhārata |
athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat ||

6.45.24

putrastu tava durdharṣo nakulasya mahāhave |
turaṅgāṃścicchide bāṇairdhvajaṃ caivābhyapātayat ||

6.45.25

durmukhaḥ sahadevaṃ ca pratyudyāya mahābalam |
vivyādha śaravarṣeṇa yatamānaṃ mahāhave ||

6.45.26

sahadevastato vīro durmukhasya mahāraṇe |
śareṇa bhṛśatīkṣṇena pātayāmāsa sārathim ||

6.45.27

tāvanyonyaṃ samāsādya samare yuddhadurmadau |
trāsayetāṃ śarairghoraiḥ kṛtapratikṛtaiṣiṇau ||

6.45.28

yudhiṣṭhiraḥ svayaṃ rājā madrarājānamabhyayāt |
tasya madrādhipaścāpaṃ dvidhā ciccheda māriṣa ||

6.45.29

tadapāsya dhanuścchinnaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
anyatkārmukamādāya vegavadbalavattaram ||

6.45.30

tato madreśvaraṃ rājā śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
chādayāmāsa saṅkruddhastiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ||

6.45.31

dhṛṣṭadyumnastato droṇamabhyadravata bhārata |
tasya droṇaḥ susaṅkruddhaḥ parāsukaraṇaṃ dṛḍham ||

6.45.32

tridhā ciccheda samare pāñcālyasya tu kārmukam |
śaraṃ caiva mahāghoraṃ kāladaṇḍamivāparam ||

6.45.33

preṣayāmāsa samare so'sya kāye nyamajjata |
athānyaddhanurādāya sāyakāṃśca caturdaśa ||

6.45.34

droṇaṃ drupadaputrastu prativivyādha saṃyuge |
tāvanyonyaṃ susaṅkruddhau cakratuḥ subhṛśaṃ raṇam ||

6.45.35

saumadattiṃ raṇe śaṅkho rabhasaṃ rabhaso yudhi |
pratyudyayau mahārāja tiṣṭhatiṣṭheti cābravīt ||

6.45.36

tasya vai dakṣiṇaṃ vīro nirbibheda raṇe bhujam |
saumadattistathā śaṅkhaṃ jatrudeśe samāhanat ||

6.45.37

tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāmpate |
dṛptayoḥ samare pūrvaṃ vṛtravāsavayoriva ||

6.45.38

bāhlīkaṃ tu raṇe kruddhaṃ kruddharūpo viśāmpate |
abhyadravadameyātmā dhṛṣṭaketurmahārathaḥ ||

6.45.39

bāhlīkastu raṇe rājan dhṛṣṭaketumamarṣaṇaḥ |
śarairbahubhirānarcchat siṃhanādamathānadat ||

6.45.40

cedirājastu saṅkruddho bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ |
vivyādha samare tūrṇaṃ matto mattamiva dvipam ||

6.45.41

tau tatra samare kruddhau nardantau ca punaḥ punaḥ |
samīyatuḥ susaṅkruddhāvaṅgārakabudhāviva ||

6.45.42

rākṣasaṃ raudrakarmāṇaṃ krūrakarmā ghaṭotkacaḥ |
alambuṣaṃ pratyudiyādbalaṃ śakra ivāhave ||

6.45.43

ghaṭotkacastataḥ kruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam |
navatyā sāyakaistīkṣṇairdārayāmāsa bhārata ||

6.45.44

alambuṣastu samare bhaimaseniṃ mahābalam |
bahudhā dārayāmāsa śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

6.45.45

vyabhrājetāṃ tatastau tu saṃyuge śaravikṣatau |
yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau ||

6.45.46

śikhaṇḍī samare rājan drauṇimabhyudyayau balī |
aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ śikhaṇḍinamupasthitam ||

6.45.47

nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ viddhvā hyakampayat |
śikhaṇḍyapi tato rājan droṇaputramatāḍayat ||

6.45.48

sāyakena supītena tīkṣṇena niśitena ca |
tau jaghnutustadā'nyonyaṃ śarairbahurvidhairmṛdhe ||

6.45.49

bhagadattaṃ raṇe śūraṃ virāṭo vāhinīpatiḥ |
abhyayāttvarito rājaṃstato yuddhamavartata ||

6.45.50

virāṭo bhagadattaṃ tu śaravarṣeṇa bhārata |
abhyavarṣatsusaṅkruddho megho vṛṣṭyā ivācalam ||

6.45.51

bhagadattastatastūrṇaṃ virāṭaṃ pṛthivīpatim |
chādayāmāsa samare meghaḥ sūryamivoditam ||

6.45.52

bṛhatkṣatraṃ tu kaikeyaṃ kṛpaḥ śāradvato yayau |
taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa cchādayāmāsa bhārata ||

6.45.53

gautamaṃ kaikayaḥ kuddhaḥ śaravṛṣṭyā'bhyapūrayat |
tāvanyonyaṃ hayān hatvā dhanuśchitvā ca bhārata ||

6.45.54

virathāvasiyuddhāya samīyaturamarṣaṇau |
tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam ||

6.45.55

drupadastu tato rājan saindhavaṃ ve jayadratham |
abhyudyayau hṛṣṭarūpo hṛṣṭarūpaṃ parantapaḥ ||

6.45.56

tataḥ saindhavako rājā drupadaṃ viśikhaistribhiḥ |
tāḍayāmāsa samare sa ca taṃ pratyavidhyata ||

6.45.57

tayostadabhavadyuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam |
īkṣaṇaprītijananaṃ śukrāṅgārakayoriva ||

6.45.58

vikarṇastu sutastubhyaṃ sutasomaṃ mahābalam |
abhyayājjavanairaśvaistato yuddhamavartata ||

6.45.59

vikarṇaḥ sutasomaṃ tu viddhvā nākampayaccharaiḥ |
sutasomo vikarṇaṃ ca tada‌dbhutamivābhavat ||

6.45.60

suśarmāṇaṃ naravyāghraścekitāno mahārathaḥ |
abhyadravatsusaṅkuddhaḥ pāṇḍavārthe parākramī ||

6.45.61

suśarmā tu mahārāja cekitānaṃ mahāratham |
mahatā śaravarṣeṇa vārayāmāsa saṃyuge ||

6.45.62

cekitāno'pi saṃrabdhaḥ suśarmāṇaṃ mahāhave |
prācchādayattamiṣubhirmahāmegha ivācalam ||

6.45.63

śakuniḥ prativindhyaṃ tu parākrāntaṃ parākramī |
abhyadravata rājendra mattaḥ siṃha iva dvipam ||

6.45.64

yaudhiṣṭhirastu saṅkruddhaḥ saubalaṃ niśitaiḥ śaraiḥ |
vyadārayata saṅgrāme maghavāniva dānavam ||

6.45.65

śakuniḥ prativindhyaṃ tu pratividhyantamāhave |
vyadārayanmahāprājñaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ ||

6.45.66

sudakṣiṇaṃ tu rājendra kāmbojānāṃ mahāratham |
śrutakarmā parākrāntamabhyadravata saṃyuge ||

6.45.67

sudakṣiṇastu samare sāhadeviṃ mahāratham |
viddhvā nākampayata vai mainākamiva parvatam ||

6.45.68

śrutakarmā tataḥ kuddhaḥ kāmbojānāṃ mahāratham |
śarairbahubhirānarcchaddārayanniva sarvaśaḥ ||

6.45.69

irāvānatha saṅkruddhaḥ śrutāyuṣamarindamam |
pratyudyayau raṇe yatto yattarūpaṃ parantapaḥ ||

6.45.70

ārjunistasya samare hayān hatvā mahārathaḥ |
nanāda balavannādaṃ tatsainyaṃ pratyapūrayat ||

6.45.71

śrutāyustu tataḥ kruddhaḥ phālguneḥ samare hayān |
nijaghāna gadāgreṇa tato yuddhamavartata ||

6.45.72

vindānuvindāvāvantyau kuntibhojaṃ mahāratham |
sasenaṃ sasutaṃ vīraṃ saṃsasajjaturāhave ||

6.45.73

tatrādbhutamapaśyāma tayorghoraṃ parākramam |
ayudhyetāṃ sthirau bhūtvā mahatyā senayā saha ||

6.45.74

anuvindastu gadayā kuntibhojamatāḍayat |
kuntibhojaśca taṃ tūrṇaṃ śaravrātairavākirat ||

6.45.75

kuntibhojasutaścāpi vindaṃ vivyādha sākaiḥ |
sa ca taṃ prativivyādha tada‌dbhutamivābhavat ||

6.45.76

kekayā bhrātaraḥ pañca gāndhārānpañca māriṣa |
sasainyāste sasainyāṃśca yodhayāmāsurāhave ||

6.45.77

vīrabāhuśca te putro vairāṭiṃ rathasattamam |
uttaraṃ yodhayāmāsa vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ||

6.45.78

uttaraścāpi taṃ vīraṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ |
cedirāṭ samare rājannulūkaṃ samabhidravat ||

6.45.79

tathaiva śaravarṣeṇa ulūkaṃ samaviddhyata |
ulūkaścāpi taṃ bāṇairniśitairlomavāhibhiḥ ||

6.45.80

tayoryuddhaṃ samabhavaddhorarūpaṃ viśāmpate |
dārayetāṃ susaṅkruddhāvanyonyamaparājitau ||

6.45.81

evaṃ dvandvasahasrāṇi rathavāraṇavājinām |
padātīnāṃ ca samare tava teṣāṃ ca saṅkule ||

6.45.82

muhūrtamiva tadyuddhamāsīnmadhuradarśanam |
tata unmattavadrājanna prājñāyata kiñcana ||

6.45.83

gajo gajena samare rathinaṃ ca rathī yayau |
aśvo'śvaṃ samabhiprāyātpadātiśca padātinam ||

6.45.84

tato yuddhaṃ sudurdharṣaṃ vyākulaṃ samapadyata |
śūrāṇāṃ samare tatra samāsādyetaretaram ||

6.45.85

tatra devarṣayaḥ siddhāścāraṇāśca samāgatāḥ |
praikṣanta tadraṇaṃ ghoraṃ devāsurasamaṃ bhuvi ||

6.45.86

tato dantisahasrāṇi rathānāṃ cāpi māriṣa |
aśvaughāḥ puruṣaughāśca viparītaṃ samāyayuḥ ||

6.45.87

tatra tatra pradṛśyante rathavāraṇapattayaḥ |
sādinaśca nakhyāghra yudhyamānā muhurmuhuḥ ||

Other recensions (1)