The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.47
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 6.47
- Language
- Sanskrit
6.47.1
sañjaya uvāca |gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminnahani dāruṇe |
vartamāne tathā raudre mahāvīravarakṣaye ||
6.47.2
durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viviṃśatiḥ |
bhīṣmaṃ jugupurāsādya tava putreṇa coditāḥ ||
6.47.3
etairatirathairguptaḥ pañcabhirbharatarṣabhaḥ |
pāṇḍavānāmanīkāni vijagāhe mahārathaḥ ||
6.47.4
cedikāśikarūṣeṣu pañcāleṣu ca bhārata |
bhīṣmasya bahudhā tālaścalatketuradṛśyata ||
6.47.5
sa śirāṃsi raṇe'rīṇāṃ rathāṃśca sayugadhvajān |
nicakarta mahāvegairbhallaiḥ sannataparvabhiḥ ||
6.47.6
nṛtyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha |
bhṛśamārtasvaraṃ cakrurnāgā marmaṇi tāḍitāḥ ||
6.47.7
abhimanyuḥ susaṅkuddhaḥ piśaṅgaisturagottamaiḥ |
saṃyuktaṃ rathamāsthāya prāyādbhīṣmarathaṃ prati ||
6.47.8
jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā |
abhyavartata bhīṣmaṃ ca tāṃścaiva rathasattamān ||
6.47.9
sa tālaketostīkṣṇena ketumāhatya patriṇā |
bhīṣmeṇa yuyudhe vīrastasya cānurathaiḥ saha ||
6.47.10
kṛtavarmāṇamekena śalyaṃ pañcabhirāśugaiḥ |
viddhvā navabhirānarcchacchitāgraiḥ prapitāmaham ||
6.47.11
pūrṇāyatavisṛṣṭena samyak praṇihitena ca |
dhvajamekena vivyādha jāmbūnadapariṣkṛtam ||
6.47.12
durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā |
jahāra sāratheḥ kāyācchiraḥ sannataparvaṇā ||
6.47.13
dhanuściccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitam |
kṛpasya niśitāgreṇa tāṃśca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ ||
6.47.14
jaghāna paramakruddho nṛtyanniva mahārathaḥ |
tasya lāghavamudvīkṣya tutuṣurdevatā api ||
6.47.15
labdhalakṣatayā kārṣṇeḥ sarve bhīṣmamukhā rathāḥ |
sattvavantamamanyanta sākṣādiva dhanañjayam ||
6.47.16
tasya lāghavamārgasthamalātasadṛśaprabham |
diśaḥ paryapataccāpaṃ gāṇḍīvamiva ghoṣavat ||
6.47.17
tamāsādya mahāvegairbhīṣmo navabhirāśugaiḥ |
vivyādha samare tūrṇamārjuniṃ paravīrahā ||
6.47.18
dhvajaṃ cāsya tribhirbhalaiściccheda paramaujasaḥ |
sārathiṃ ca tribhirbāṇairājaghāna yatavrataḥ ||
6.47.19
tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaśca māriṣaḥ |
viddhvā nākampayatkārṣṇiṃ mainākamiva parvatam ||
6.47.20
sa taiḥ parivṛtaḥ śūro dhārtarāṣṭrairmahārathaiḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañcarathān prati ||
6.47.21
tatasteṣāṃ sahasrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ |
nanāda balavān kārṣṇirbhīṣmāya visṛjan śarān ||
6.47.22
tatrāsya sumahadrājan bāhvorbalamadṛśyata |
yatamānasya samare bhīṣmamardayataḥ śaraiḥ ||
6.47.23
parākrāntasya tasyaiva bhīṣmo'pi prāhiṇoccharān |
sa tāṃściccheda samare bhīṣmacāpacyutān śarān ||
6.47.24
tato dhvajamamogheṣurbhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ |
ciccheda samare vīrastata uccukruśurjanāḥ ||
6.47.25
sa rājato mahāskandhastālo hemavibhūṣitaḥ |
saubhadraviśikhaiśchinnaḥ papāta bhuvi bhārata ||
6.47.26
taṃ tu saubhadraviśikhaiḥ pātitaṃ bharatarṣabha |
dṛṣṭvā bhīmo nanādoccaiḥ saubhadramabhiharṣayan ||
6.47.27
atha bhīṣmo mahāstrāṇi divyāni subahūni ca |
prāduścakre mahāraudre raṇe tasmin mahābalaḥ ||
6.47.28
tataḥ śarasahasreṇa saubhadraṃ prapitāmahaḥ |
avākiradameyātmā tadadbhutamivābhavat ||
6.47.29
tato daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ |
rakṣārthamabhyadhāvanta saubhadraṃ tvaritā rathaiḥ ||
6.47.30
virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
bhīmaśca kekayāścaiva sātyakiśca viśāmpate ||
6.47.31
teṣāṃ javenāpatatāṃ bhīṣmaḥ śāntanavo raṇe |
pāñcālyaṃ tribhirānarcchatsātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ ||
6.47.32
pūrṇāyatavisṛṣṭena kṣureṇa niśitena ca |
dhvajamekena ciccheda bhīmasenasya patriṇā ||
6.47.33
jāmbūnadamayaḥ śrīmān kesarī sa narottama |
papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathito rathāt ||
6.47.34
tato bhīmastribhirviddhvā bhīṣmaṃ śāntanavaṃ raṇe |
kṛpamekena vivyādha kṛtavarmāṇamaṣṭabhiḥ ||
6.47.35
pragṛhītāgrahastena vairāṭirapi dantinā |
abhyadravata rājānaṃ madrādhipatimuttaraḥ ||
6.47.36
tasya vāraṇarājasya javenāpatato rathe |
śalyo nivārayāmāsa vegamapratimaṃ śaraiḥ ||
6.47.37
tasya kruddhaḥ sa nāgendro bṛhataḥ sādhuvāhinaḥ |
padā yugamadhiṣṭhāya jaghāna caturo hayān ||
6.47.38
sa hatāśve rathe tiṣṭhan madrādhipatirāyasīm |
uttarāntakarīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagopamām ||
6.47.39
tayā bhinnatanutrāṇaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ |
sa papāta gajaskandhātpramuktāṅkuśatomaraḥ ||
6.47.40
asimādāya śalyo'pi avaplutya rathottamāt |
tasya vāraṇarājasya cicchedātha mahākaram ||
6.47.41
bhinnamarmā śaraśataiśchinnahastaḥ sa vāraṇaḥ |
bhīmamārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca ||
6.47.42
etadīdṛśakaṃ kṛtvā madrarājo narādhipa |
āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ ||
6.47.43
uttaraṃ vai hataṃ dṛṣṭvā vairāṭirbhrātaraṃ tadā |
kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyamavasthitam ||
6.47.44
śvetaḥ krodhāt prajajvāla haviṣā havyavāḍiva |
sa visphārya mahaccāpaṃ śakracāpopamaṃ balī ||
6.47.45
abhyadhāvajjighāṃsan vai śalyaṃ madrādhipaṃ balī |
mahatā rathavaṃśena samantāt parivāritaḥ ||
6.47.46
muñcan bāṇamayaṃ varṣaṃ prāyācchalyarathaṃ prati |
tamāpatantaṃ samprekṣya mattavāraṇavikramam ||
6.47.47
tāvakānāṃ rathāḥ sapta samantāt paryavārayan |
madrarājamabhīpsanto mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gatam ||
6.47.48
bṛhadbalaśca kausalyo jayatsenaśca māgadhaḥ |
tathā rukmaratho rājan śalyaputraḥ pratāpavān ||
6.47.49
vindānuvindāvāvantyau kāmbojaśca sudakṣiṇaḥ |
bṛhatkṣatrasyaḥ dāyādaḥ saindhavaśca jayadrathaḥ ||
6.47.50
nānāvarṇavicitrāṇi dhanūṃṣi ca mahātmanām |
visphāritāni dṛśyante toyadeṣviva vidyutaḥ ||
6.47.51
te tu bāṇamayaṃ varṣaṃ śvetamūrdhanyapātayan |
nidāghānte'niloddhūtā meghā iva nage jalam ||
6.47.52
tataḥ kruddho maheṣvāsaḥ saptabhallaiḥ sutejanaiḥ |
dhanūṃṣi teṣāmācchidya mamarda pṛtanāpatiḥ ||
6.47.53
nikṛtānyeva tāni sma samadṛśyanta bhārata |
tataste tu nimeṣārdhāt pratyapadyan dhanūṃṣi ca ||
6.47.54
sapta caiva pṛṣatkāṃśca śvetasyoparyapātayan |
tataḥ punarameyātmā bhallaiḥ saptabhirāśugaiḥ |
nicakarta mahābāhusteṣāṃ cāpāni dhanvinām ||
6.47.55
te nikṛttamahācāpāstvaramāṇā mahārathāḥ |
rathaśaktīḥ parāmṛśya vinedurbhairavān ravān ||
6.47.56
anvayurbharataśreṣṭha sapta śvetarathaṃ prati |
tatastā jvalitāḥ sapta mahendrāśaniniḥsvanāḥ ||
6.47.57
aprāptāḥ satabhirbhalaiściccheda paramāstravit |
tataḥ samādāya śaraṃ sarvakāyavidāraṇam ||
6.47.58
prāhiṇodbharataśreṣṭha śveto rukmarathaṃ prati |
tasya dehe nipatito bāṇo vajrātigo mahān ||
6.47.59
tato rukmaratho rājan sāyakena dṛḍhāhataḥ |
niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ cāviśanmahat ||
6.47.60
taṃ visañjñaṃ vimanasaṃ tvaramāṇastu sārathiḥ |
apovāha na sambhrāntaḥ sarvalokasya paśyataḥ ||
6.47.61
tato'nyān ṣaṭ samādāya śveto hemavibhūṣitān |
teṣāṃ ṣaṇṇāṃ mahābāhurdhvajaśīrṣāṇyapātayat ||
6.47.62
hayāṃśca teṣāṃ nirbhidya sārathīṃśca parantapa |
śaraiścaitān samākīrya prāyācchalyarathaṃ prati ||
6.47.63
tato halahalāśabdastava sainyeṣu bhārata |
dṛṣṭvā senāpatiṃ tūrṇaṃ yāntaṃ śalyarathaṃ prati ||
6.47.64
tato bhīṣmaṃ puraskṛtya tatra putro mahābalaḥ |
vṛtastu sarvasainyena prāyācchvetarathaṃ prati ||
6.47.65
mṛtyorāsyamanuprāptaṃ madrarājamamocayat |
tato yuddhaṃ samabhavattumulaṃ lomaharṣaṇam ||
6.47.66
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣaktarathadvipam |
saubhadre bhīmasene ca sātyakau ca mahārathe ||
6.47.67
kaikeye ca virāṭe ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate |
eteṣu narasiṃheṣu cedimatsyeṣu caiva ha |
vavarṣa śaravarṣāṇi kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ ||
Commentaries (5)
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (1)
- Gaṇeśakhaṇḍa — Sanskrit