The Great Epic of the Bhārata dynasty 7.192
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 7.192
- Language
- Sanskrit
7.192.1
sañjaya uvāca |
sātvatasya tu tatkarma dṛṣṭvā duryodhanādayaḥ |
śaineyaṃ sarvataḥ kruddhā vārayāmāsurañjasā ||
7.192.2
kṛpakarṇau ca samare putrāśca tava māriṣa |
śaineyaṃ tvarayā'bhyetya vinighnanniśitaiḥ śaraiḥ ||
7.192.3
yudhiṣṭhirastato rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau |
bhīmasenaśca balavānsātyakiṃ paryavārayan ||
7.192.4
karṇaśca śaravarṣeṇa gautamaśca mahārathaḥ |
duryodhanādayaste ca śaineyaṃ paryavārayan ||
7.192.5
tāṃ vṛṣṭiṃ sahasā rājannutthitāṃ ghorarūpiṇīm |
vārayāmāsa śaineyo yodhayaṃstānmahārathān ||
7.192.6
teṣāmastrāṇi divyāni saṃhitāni mahātmanām |
vārayāmāsa vidhivaddivyairastrairmahāmṛdhe ||
7.192.7
krūramāyodhanaṃ jajñe tasmin rājasamāgame |
rudrasyeva hi kruddhasya nighnatastānpaśūnpurā ||
7.192.8
hastānāmuttamāṅgānāṃ kārmukāṇāṃ ca bhārata |
chatrāṇāṃ cāpaviddhānāṃ cāmarāṇāṃ ca sañcayaiḥ ||
7.192.9
rāśayaḥ sma vyadṛśyanta tatra tatra raṇājire |
bhagnacakrai rathaiścāpi pātitaiśca mahādhvajaiḥ ||
7.192.10
sādibhiśca hataiḥ śūraiḥ saṅkīrṇā vasudhā'bhavat |
bāṇapātanikṛttāstu yodhāste kurusattama ||
7.192.11
ceṣṭanto vividhāśceṣṭā vyadṛśyanta mahāhave |
vartamāne tathā yuddhe ghore devāsuropame ||
7.192.12
abravītkṣatriyāṃstatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
abhidravata saṃyattāḥ kumbhayoniṃ mahārathāḥ ||
7.192.13
eṣo hi pārṣato vīro bhāradvājena saṅgataḥ |
ghaṭate ca yathāśakti bhāradvājasya nāśane ||
7.192.14
yādṛśāni hi rūpāṇi dṛśyante'sya mahāraṇe |
adya droṇaṃ raṇe kruddho ghātayiṣyati pārṣataḥ ||
7.192.15
te yūyaṃ sahitā bhūtvā yudhyadhvaṃ kumbhasambhavam |
yudhiṣṭhirasamājñaptāḥ sṛñjayānāṃ mahārathāḥ ||
7.192.16
abhyadravanta saṃyattā bhāradvājajighāṃsavaḥ |
tānsamāpatataḥ sarvān bhāradvājo mahārathaḥ ||
7.192.17
abhyavartata vegena martavyamiti niścitaḥ |
prayāte satyasandhe tu samakampata medinī ||
7.192.18
vavurvātāḥ sanirghātāstrāsayānā varūthinīm |
papāta mahatī colkā ādityānniścarantyuta ||
7.192.19
dīpayantī ubhe sene śaṃsantīva mahadbhayam |
jajvaluścaiva śastrāṇi bhāradvājasya māriṣa ||
7.192.20
rathāḥ svananti cātyarthaṃ hayāścāśrūṇyavāsṛjan |
hataujā iva cāpyāsīdbhāradvājo mahārathaḥ ||
7.192.21
prāsphurannayanaṃ cāsya vāmabāhustathaiva ca |
vimanāścābhavadyuddhe dṛṣṭvā pārpatamagrataḥ ||
7.192.22
ṛṣīṇāṃ brahmavādānāṃ svargasya gamanaṃ prati |
suyuddhena tataḥ prāṇānutstraṣṭumupacakrame ||
7.192.23
tataścaturdiśaṃ sainyairdrupadasyābhisaṃvṛtaḥ |
nirdahan kṣatriyavrātāndroṇaḥ paryacaradraṇe ||
7.192.24
hatvā viṃśatisāhastrān kṣatriyānarimardanaḥ |
daśāyutāni kariṇāmavadhīdviśikhaiḥ śitaiḥ ||
7.192.25
so'tiṣṭhadāhave yatto vidhūmo'gniriva jvalan |
kṣatriyāṇāmabhāvāya brāhmamastraṃ samāsthitaḥ ||
7.192.26
pāñcālyaṃ virathaṃ bhīmo hatasarvāyudhaṃ balī |
suviṣaṇṇaṃ mahātmānaṃ tvaramāṇaḥ samabhyayāt ||
7.192.27
tataḥ svarathamāropya pāñcālyamarimardanaḥ |
abravīdabhisamprekṣya droṇamasyantamantikāt ||
7.192.28
na tvadanya ihācāryaṃ yoddhumutsahate pumān |
tvarasva prāgvadhāyaiva tvayi bhāraḥ samāhitaḥ ||
7.192.29
sa tathokto mahābāhuḥ sarvabhārasahaṃ dhanuḥ |
abhipatyādade kṣipramāyudhapravaraṃ dṛḍham ||
7.192.30
saṃrabdhaśca śarānasyandroṇaṃ durvāraṇaṃ raṇe |
vivārayiṣurācāryaṃ śaravarṣairavākirat ||
7.192.31
tau nyavārayatāṃ śreṣṭhau saṃrabdhau raṇaśobhinau |
udīrayetāṃ brāhmāṇi divyānyastrāṇyanekaśaḥ ||
7.192.32
sa mahāstrairmahārāja droṇamācchādayadraṇe |
nihatya sarvāṇyastrāṇi bhāradvājasya pārṣataḥ ||
7.192.33
savasātīñśibīṃścaiva bālhīkānkauravānapi |
rakṣiṣyamāṇānsaṅgrāme droṇaṃ vyadhamadacyutaḥ ||
7.192.34
dhṛṣṭadyumnastathā rājan gabhastibhirivāṃśumān |
babhau pracchādayannāśāḥ śarajālaiḥ samantataḥ ||
7.192.35
tasya droṇo dhanuśchittvā viddhvā cainaṃ śilīmukhaiḥ |
marmāṇyabhyahanadbhūyaḥ sa vyathāṃ paramāmagāt ||
7.192.36
tato bhīmo dṛḍhakrodho droṇasyāśliṣya taṃ ratham |
śanakairiva rājendra droṇaṃ vacanamabravīt ||
7.192.37
yadi nāma na yudhyerañśikṣitā brahmabandhavaḥ |
svakarmabhirasantuṣṭā na sma kṣatraṃ kṣayaṃ vrajet ||
7.192.38
ahiṃsāṃ sarvabhūteṣu dharmaṃ jyāyastaraṃ viduḥ |
tasya ca brāhmaṇo mūlaṃ bhavāṃśca brahmavittamaḥ ||
7.192.39
śvapākavanmlecchagaṇān hatvā cānyānpṛthagvidhān |
ajñānānmūḍhavadbrahmanputra-dāra-dhanepsayā ||
7.192.40
ekasyārthe bahūnhatvā putrasyādharmavidyayā |
svakarmasthānvikarmastho na vyapatrapase katham ||
7.192.41
yasyārthe śastramādāya yamapekṣya ca jīvasi |
sa cādya patitaḥ śete pṛṣṭhenāveditastava ||
7.192.42
dharmarājasya tadvākyaṃ nābhiśaṅkitumarhasi |
evamuktastato droṇo bhīmenotsṛjya taddhanuḥ ||
7.192.43
sarvāṇyastrāṇi dharmātmā hātukāmo'bhyabhāṣata |
karṇa karṇa maheṣvāsa kṛpa duryodhaneti ca ||
7.192.44
saṅgrāme kriyatāṃ yatno bravīmyeṣa punaḥ punaḥ |
pāṇḍavebhyaḥ śivaṃ vo'stu śastramabhyutsṛjāmyaham ||
7.192.45
iti tatra mahārāja prākrośaddrauṇimeva ca |
utsṛjya ca raṇe śastraṃ rathopasthe niviśya ca ||
7.192.46
abhayaṃ sarvabhūtānāṃ pradadau yogamīyivān |
tasya tacchidramājñāya dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān ||
7.192.47
saśaraṃ taddhanurghoraṃ sannyasyātha rathe tataḥ |
khaḍgī rathādavaplutya sahasā droṇamabhyayāt ||
7.192.48
hāhākṛtāni bhūtāni mānuṣāṇītarāṇi ca |
droṇaṃ tathāgataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavaśaṃ gatam ||
7.192.49
hāhākāraṃ bhṛśaṃ cakruraho dhigiti cābruvan |
droṇo'pi śastrāṇyutsṛjya paramaṃ sāṅkhyamāsthitaḥ ||
7.192.50
tathoktvā yogamāsthāya jyotirbhūto mahātapāḥ |
purāṇaṃ puruṣaṃ viṣṇuṃ jagāma manasā param ||
7.192.51
mukhaṃ kiñcitsamunnāmya viṣṭabhya uramagrataḥ |
nimīlitākṣaḥ sattvastho nikṣipya hṛdi dhāraṇām ||
7.192.52
omityekākṣaraṃ brahma jyotirbhūto mahātapāḥ |
smaritvā devadeveśamakṣaraṃ paramaṃ prabhum ||
7.192.53
divamākrāmadācāryaḥ sākṣātsadbhirdurākramām |
dvau sūryāviti no buddhirāsīttasmiṃstathāgate ||
7.192.54
ekāgramiva cāsīcca jyotirbhiḥ pūritaṃ nabhaḥ |
samapadyata cārkābhe bhāradvājadivākare ||
7.192.55
nimeṣamātreṇa ca tat jyotirantaradhīyata |
āsītkilakilāśabdaḥ prahṛṣṭānāṃ divaukasām ||
7.192.56
brahmalokagate droṇe dhṛṣṭadyumne ca mohite |
vayameva tadā'drākṣma pañca mānuṣayonayaḥ ||
7.192.57
yogayuktaṃ mahātmānaṃ gacchantaṃ paramāṃ gatim |
ahaṃ dhanañjayaḥ pārtho bhāradvājasya cātmajaḥ ||
7.192.58
vāsudevaśca vārṣṇeyo dharmaputraśca pāṇḍavaḥ |
anye tu sarve nāpaśyanbhāradvājasya dhīmataḥ ||
7.192.59
mahimānaṃ mahārāja yogayuktasya gacchataḥ |
brahmalokaṃ mahaddivyaṃ devaguhyaṃ hi tatparam ||
7.192.60
gatiṃ paramikāṃ prāptamajānanto nṛyonayaḥ |
nāpaśyangacchamānaṃ hi taṃ sārdhamṛṣipuṅgavaiḥ ||
7.192.61
ācāryaṃ yogamāsthāya brahmalokamarindamam |
vitunnāṅgaṃ śaravrātairnyastāyudhamasṛkkṣaram ||
7.192.62
dhikkṛtaḥ pārṣatastaṃ tu sarvabhūtaiḥ parāmṛśat |
tasya mūrdhānamālambya gatasattvasya dehinaḥ ||
7.192.63
kiñcidabruvataḥ kāyādvicakartāsinā śiraḥ |
harṣeṇa mahatā yukto bhāradvāje nipātite ||
7.192.64
siṃhanādaravaṃ cakre bhrāmayankhaḍgamāhave |
ākarṇapalitaśyāmo ‘vayasā'śītipañcakaḥ’ ||
7.192.65
tvatkṛte vyacaratsaṅkhye sa tu ṣoḍaśavarṣavat |
uktavāṃśca mahābāhuḥ kuntīputro dhanañjayaḥ ||
7.192.66
jīvantamānayācāryaṃ mā vadhīrdrupadātmaja |
na hantavyo na hantavya iti te sainikāśca ha ||
7.192.67
utkrośannarjunaścaiva sānukrośastamāvrajat |
krośamāne'rjune caiva pārthiveṣu ca sarvaśaḥ ||
7.192.68
dhṛṣṭadyumno'vadhīddroṇaṃ rathatalpe nararṣabham |
śoṇitena pariklinno rathādbhūmimathāpatat ||
7.192.69
lohitāṅga ivādityo durdharṣaḥ samapadyata |
evaṃ taṃ nihataṃ saṅkhye dadṛśe sainiko janaḥ ||
7.192.70
dhṛṣṭadyumnastu tadrājanbhāradvājaśiro'harat |
tāvakānāṃ maheṣvāsaḥ pramukhe tatsamākṣipat ||
7.192.71
te tu dṛṣṭvā śiro rājanbhāradvājasya tāvakāḥ |
palāyanakṛtotsāhā dudruvuḥ sarvatodiśam ||
7.192.72
droṇastu divamāsthāya nakṣatrapathamāviśat |
ahameva tadā'drākṣaṃ droṇasya nidhanaṃ nṛpa ||
7.192.73
ṛṣeḥ prasādātkṛṣṇasya satyavatyāḥ sutasya ca |
vidhūmāmiha saṃyāntīmulkāṃ prajvalitāmiva ||
7.192.74
apaśyāma divaṃ stabdhvā gacchantaṃ taṃ mahādyutim |
hate droṇe nirutsāhāḥ kurupāṇḍavasṛñjayāḥ ||
7.192.75
abhyadravanmahāvegāstataḥ sainyaṃ vyadīryata |
nihatā hatabhūyiṣṭhāḥ saṅgrāme niśitaiḥ śaraiḥ ||
7.192.76
tāvakā nihate droṇe gatāsava ivābhavan |
parājayamathāvāpya paratra ca mahadbhayam ||
7.192.77
ubhayenaiva te hīnā nāvindan dhṛtimātmanaḥ |
anvicchantaḥ śarīraṃ tu bhāradvājasya pārthivāḥ ||
7.192.78
nānvagacchanmahārāja kabandhāyutasaṅkule |
pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā paratra ca mahadyaśaḥ ||
7.192.79
bāṇaśaṅkharavāṃścakruḥ siṃhanādāṃśca puṣkalān |
bhīmasenastato rājan dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ ||
7.192.80
varūthinyāmanṛtyetāṃ pariṣvajya parasparam |
abravīcca tadā bhīmaḥ pārṣataṃ śatrutāpanam ||
7.192.81
bhūyo'haṃ tvāṃ vijayinaṃ pariṣvajyāmi pārṣata |
sūtaputre hate pāpe dhārtarāṣṭre ca saṃyuge ||
7.192.82
etāvaduktvā bhīmastu harṣeṇa mahatā yutaḥ |
bāhuśabdena pṛthivīṃ kampayāmāsa pāṇḍavaḥ ||
7.192.83
tasya śabdena vitrastāḥ prādravaṃstāvakā yudhi |
kṣatradharmaṃ samutsṛjya palāyanaparāyaṇāḥ ||
7.192.84
pāṇḍavāstu jayaṃ labdhvā hṛṣṭā hyāsanviśāmpate |
arikṣayaṃ ca saṅgrāme tena te sukhamāpnuvan ||
Commentaries (5)
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit