The Great Epic of the Bhārata dynasty 7.201
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 7.201
- Language
- Sanskrit
7.201.1
sañjaya uvāca |
tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kuntīputro dhanañjayaḥ |
nyavārayadameyātmā droṇaputrajayepsayā ||
7.201.2
tataste sainikā rājannaiva tatrāvatasthire |
saṃsthāpyamānā yatnena govindenārjunena ca ||
7.201.3
eka eva ca bībhatsuḥ somakāvayavaiḥ saha |
matsyairanyaiśca sandhāya kauravānsannyavartata ||
7.201.4
tato drutamatikramya siṃhalāṅgūlaketanam |
savyasācī maheṣvāsamaśvatthāmānamabravīt ||
7.201.5
yā śaktiryacca vijñānaṃ yadvīryaṃ yacca pauruṣam |
dhārtarāṣṭreṣu yā prītirdveṣo'smāsu ca yacca te ||
7.201.6
yacca bhūyo'sti tejaste tat sarvaṃ mayi darśaya |
sa eva droṇahantā te darpaṃ chetsyati pārṣataḥ ||
7.201.7
kālānalasamaprakhyaṃ dviṣatāmantakopamam |
samāsādaya pāñcālyaṃ māṃ cāpi |
sahakeśavaṃ darpaṃ nāśayitāsmyadya tavodvṛttasya saṃyuge ||
7.201.8
dhṛtarāṣṭra uvāca |
ācāryaputro mānārho balavāṃścāpi sañjaya |
prītirdhanañjaye cāsya priyaścāpi mahātmanaḥ ||
7.201.9
na bhūtapūrvaṃ bībhatsorvākyaṃ paruṣamīdṛśam |
atha kasmātsa kaunteyaḥ sakhāyaṃ rūkṣamuktavān ||
7.201.10
sañjaya uvāca |
yuvarāje hate caiva vṛddhakṣatre ca paurave |
iṣvastravidhisampanne mālave ca sudarśane ||
7.201.11
dhṛṣṭadyumne sātyakau ca bhīme cāpi parājite |
yudhiṣṭhirasya tairvākyairmarmaṇyapi ca ghaṭṭite ||
7.201.12
antarbhede ca sañjāte duḥkhaṃ saṃsmṛtya ca prabho |
abhūtapūrvo bībhatsorduḥkhānmanyurajāyata ||
7.201.13
tasmādanarhamaślīlamapriyaṃ drauṇimuktavān |
mānyamācāryatanayaṃ rūkṣaṃ kāpuruṣaṃ yathā ||
7.201.14
evamuktaḥ śvasan krodhānmaheṣvāsatamo nṛpa |
pārthena paruṣaṃ vākyaṃ sarvamarmabhidā girā ||
7.201.15
drauṇiścukopa pārthāya kṛṣṇāya ca viśeṣataḥ |
sa tu yatto rathe sthitvā vāryupaspṛśya vīryavān ||
7.201.16
devairapi sudurdharṣamastramāgneyamādade |
dṛśyādṛśyānarigaṇānuddiśyācāryanandanaḥ ||
7.201.17
so'bhimantrya śaraṃ dīptaṃ vidhūmamiva pāvakam |
sarvataḥ krodhamāviśya cikṣepa paravīrahā ||
7.201.18
tatastumulamākāśe śaravarṣamajāyata |
pāvakārciḥ parītaṃ tatpārthamevābhipupluve ||
7.201.19
ulkāśca gaganātpeturdiśaśca na cakāśire |
tamaśca sahasā raudraṃ camūmavatatāra tām ||
7.201.20
rakṣāṃsi ca piśācāśca vineduratisaṅgatāḥ |
vavuścāśiśirā vātāḥ sūryo naiva tatāpa ca ||
7.201.21
vāyasāścāpi cākrandandikṣu sarvāsu bhairavam |
rudhiraṃ cāpi varṣanto vinedustoyadā divi ||
7.201.22
pakṣiṇaḥ paśavo gāvo vineduścāpi suvratāḥ |
paramaṃ prayatātmāno na śāntimupalebhire ||
7.201.23
bhrāntasarvamahābhūtamāvartitadivākaram |
trailokyamabhisantaptaṃ jvarāviṣṭamivābhavat ||
7.201.24
astratejobhisantaptaṃ nāgā bhūmiśayāstathā |
niḥśvasantaḥ samutpetustejo ghoraṃ mumukṣavaḥ ||
7.201.25
jalajāni ca sattvāni dahyamānāni bhārata |
na śāntimupajagmurhi tapyamānairjalāśayaiḥ ||
7.201.26
digbhyaḥ pradigbhyaḥ khādbhūmeḥ sarvataḥ śaravṛṣṭayaḥ |
uccāvacāni peturvai garuḍānilaraṃhasaiḥ ||
7.201.27
taiḥ śarairdroṇaputrasya vajravegaiḥ samāhatāḥ |
pradagdhā ripavaḥ peturagnidagdhā iva drumāḥ ||
7.201.28
dahyamānā mahābhāgāḥ petururvyāṃ samantataḥ |
nadanto bhairavānnādāñjaladopamaniḥsvanān ||
7.201.29
apare pradrutā nāgā bhayatrastā viśāmpate |
tresurdiśo yathā pūrvaṃ vane dāvāgnisaṃvṛtāḥ ||
7.201.30
drumāṇāṃ śikharāṇīva dāvadagdhāni māriṣa |
aśvavṛndānyadṛśyanta rathavṛndāni bhārata ||
7.201.31
apatanta rathaughāśca tatra tatra sahasraśaḥ |
tat sainyaṃ bhayasaṃvignaṃ dadāha yudhi bhārata ||
7.201.32
yugānte sarvabhūtāni saṃvartaka ivānalaḥ |
dṛṣṭvā tu pāṇḍavīṃ senāṃ dahyamānāṃ mahāhave ||
7.201.33
prahṛṣṭāstāvakā rājansiṃhanādānvinedire |
tatastūryasahasrāṇi nānāliṅgāni bhārata ||
7.201.34
tūrṇamājaghnire hṛṣṭāstāvakā jitakāśinaḥ |
kṛtsnā hyakṣauhiṇī rājan savyasācī ca pāṇḍavaḥ ||
7.201.35
tamasā saṃvṛte loke nādṛśyanta mahāhave |
naiva nastādṛśaṃ rājandṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam ||
7.201.36
yādṛśaṃ droṇaputreṇa sṛṣṭamastramamarṣiṇā |
arjunastu mahārāja brāhmamastramudairayat ||
7.201.37
sarvāstrapratighātārthaṃ vihitaṃ padmayoninā |
tato muhūrtādiva tattamo vyupaśaśāma ha ||
7.201.38
pravavau cānilaḥ śīto diśaśca vimalā babhuḥ |
tatrādbhutamapaśyāma kṛtsnāmakṣauhiṇīṃ hatām ||
7.201.39
anabhijñeyarūpāṃ ca pradagdhāmastratejasā |
tato vīrau maheṣvāsau vimuktau keśavārjunau ||
7.201.40
sahitau pratyadṛśyetāṃ nabhasīva tamonudau |
tato gāṇḍīvadhanvā ca keśavaścākṣatāvubhau ||
7.201.41
sapatākadhvajahayaḥ sānukarṣavarāyudhaḥ |
prababhau saratho yuktastāvakānāṃ bhayaṅkaraḥ ||
7.201.42
tataḥ kilakilāśabdaḥ śaṅkhabherīsvanaiḥ saha |
pāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ kṣaṇena samajāyata ||
7.201.43
hatāviti tayorāsītsenayorubhayormatiḥ |
tarasā'bhyāgatau dṛṣṭvā sahitau keśavārjunau ||
7.201.44
tāvakṣatau pramuditau dadhmaturvārijottamau |
dṛṣṭvā pramuditānpārthāṃstvadīyā vyathitā bhṛśam ||
7.201.45
vimuktau ca mahātmānau dṛṣṭvā drauṇiḥ suduḥkhitaḥ |
muhūrtaṃ cintayāmāsa kiṃ tvetaditi māriṣa ||
7.201.46
cintayitvā tu rājendra dhyānaśokaparāyaṇaḥ |
niḥśvasan dīrghamuṣṇaṃ ca vimanāścābhavattataḥ ||
7.201.47
sañjaya uvāca |
tato drauṇirdhanustyaktvā rathātpraskandya vegitaḥ |
dhigdhiksarvamidaṃ mithyetyuktvā samprādravadraṇāt ||
7.201.48
tataḥ snigdhāmbudābhāsaṃ vedāvāsamakalmaṣam |
vedavyāsaṃ sarasvatyāvāsaṃ vyāsaṃ dadarśa ha ||
7.201.49
taṃ drauṇiragrato dṛṣṭvā sthitaṃ kurukulodvaham |
sannakaṇṭho'bravīdvākyamabhivādya sudīnavat ||
7.201.50
bho bho māyā yadṛcchā vā na vidmaḥ kimidaṃ bhavet |
astraṃ tvidaṃ kathaṃ mithyā mama kaśca vyatikramaḥ ||
7.201.51
adharottarametadvā lokānāṃ vā parābhavaḥ |
yadimau jīvataḥ kṛṣṇau ‘kālo hi duratikramaḥ’ ||
7.201.52
nāsurā na ca gandharvā na piśācā na rākṣasāḥ |
na sarpā yakṣapatagā na manuṣyāḥ kathañcana ||
7.201.53
utsahante'nyathā kartumetadastraṃ mayeritam |
tadidaṃ kevalaṃ hatvā śāntamakṣauhiṇīṃ jvalat ||
7.201.54
sarvaghāti mayā muktamastraṃ paramadāruṇam |
kenemau martyadharmāṇau nāvadhītkeśavārjunau ||
7.201.55
etatprabrūhi bhaganmayā pṛṣṭo yathātatham |
śrotumicchāmi tattvena sarvametanmahāmune ||
7.201.56
vyāsa uvāca |
mahāntamevamarthaṃ māṃ yaṃ tvaṃ pṛcchasi vismayāt |
taṃ pravakṣyāmi te sarvaṃ samādhāya manaḥ śṛṇu ||
7.201.57
yo'sau nārāyaṇo nāma pūrveṣāmapi pūrvajaḥ |
ajāyata ca kāryārthaṃ putro dharmasya viśvakṛt ||
7.201.58
sa tapastīvramātasthe śiśiraṃ girimāsthitaḥ |
ūrdhvabāhurmahātejā jvalanādityasannibhaḥ ||
7.201.59
ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi tāvantyeva śatāni ca |
aśoṣayattadā''tmānaṃ vāyubhakṣo'mbujekṣaṇaḥ ||
7.201.60
athāparaṃ tapastaptvā dvistato'nyatpunarmahat |
dyāvāpṛthivyorvivaraṃ tejasā samapūrayat ||
7.201.61
sa tena tapasā tāta brahmabhūto yadā'bhavat |
tato viśveśvaraṃ yoniṃ viśvasya jagataḥ patim ||
7.201.62
dadarśa bhṛśadurdharṣaṃ sarvadevairabhiṣṭutam |
aṇīyāṃsamaṇubhyaśca bṛhadbhyaśca bṛhattamam ||
7.201.63
rudramīśānavṛṣabhaṃ haraṃ śambhuṃ kapardinam |
cekitānaṃ parāṃ yoniṃ tiṣṭhato gacchataśca ha ||
7.201.64
durvāraṇaṃ durdṛśaṃ tigmamanyuṃ mahātmānaṃ sarvaharaṃ pracetasam |
divyaṃ cāpamiṣudhī cādadānaṃ hiraṇyavarmāṇamanantavīryam ||
7.201.65
pinākinaṃ vajriṇaṃ dīptaśūlaṃ paraśvadhiṃ gadinaṃ cāyatāsim |
śubhraṃ jaṭilaṃ musalinaṃ candramaujiṃ vyāghrājinaṃ parighiṇaṃ daṇḍapāṇim ||
7.201.66
śubhāṅgadaṃ nāgayajñopavītaṃ viśvairgaṇaiḥ śobhitaṃ bhūtasaṅghaiḥ |
ekībhūtaṃ tapasāṃ sannidhānaṃ vayotigaiḥ suṣṭutamiṣṭavāgbhiḥ ||
7.201.67
jalaṃ diśaṃ khaṃ kṣitiṃ candrasūryau tathā vāyvagnī pramimāṇaṃ jagacca |
nālaṃ draṣṭuṃ yaṃ janā bhinnavṛttā brahmadviṣannaghnamamṛtasya yonim ||
7.201.68
yaṃ paśyanti brāhmaṇāḥ sādhuvṛttāḥ kṣīṇe pāpe manasā vītaśokāḥ |
taṃ niṣpatantaṃ tapasā dharmamīḍyaṃ tadbhaktyā vai viśvarūpaṃ dadarśa |
dṛṣṭvā cainaṃ vāṅmanobuddhidehaiḥ saṃhṛṣṭātmā mumude vāsudevaḥ ||
7.201.69
akṣamālāparikṣiptaṃ jyotiṣāṃ paramaṃ nidhim |
tato nārāyaṇo dṛṣṭvā vavande viśvasambhavam ||
7.201.70
varadaṃ pṛthucārvaṅgyā pārvatyā sahitaṃ prabhum |
krīḍamānaṃ mahātmānaṃ bhūtasaṅghagaṇairvṛtam ||
7.201.71
ajamīśānamavyaktaṃ kāraṇātmānamacyutam |
abhivādyātha rudrāya sadyo'ndhakanipātine |
padmākṣastaṃ virūpākṣamabhituṣṭāva bhaktimān ||
7.201.72
śrīnārāyaṇa uvāca |
tvatsambhūtā bhūtakṛto vareṇya goptāro'sya bhuvanasyādideva |
āviśyemāṃ dharaṇīṃ ye'bhyarakṣan purā purāṇīṃ tava devasṛṣṭim ||
7.201.73
surāsurānnāgarakṣaḥpiśācānnarānsuparṇānatha gandharvayakṣān |
pṛthagvidhānbhūtasaṅghāṃśca viśvāṃstvatsambhūtānvidma sarvāṃstathaiva |
aindraṃ yāmyaṃ vāruṇaṃ vaittapālyaṃ paitraṃ tvāṣṭraṃ karma saumyaṃ ca tubhyam ||
7.201.74
rūpaṃ jyotiḥ śabda ākāśavāyuḥ sparśaḥ svādyaṃ salilaṃ gandha urvī |
kālo brahmā brahma ca brāhmaṇāśca tvatsambhūtaṃ sthāsnu cariṣṇu cedam ||
7.201.75
adbhyaḥ stokā yānti yathā pṛthaktvaṃ tābhiścaikyaṃ saṅkṣaye yānti bhūyaḥ |
evaṃ vidvānprabhavaṃ cāpyayaṃ ca matvā bhūtānāṃ tva sāyujyameti ||
7.201.76
divyāmṛtau mānasau dvau suparṇau vācā śākhāḥ pippalāḥ sapta gopāḥ |
daśāpyanye ye puraṃ dhārayanti tvayā sṛṣṭāstvaṃ hi tebhyaḥ paro hi ||
7.201.77
bhūtaṃ bhavyaṃ bhavitā cāpyadhṛṣyaṃ tvatsambhūtā bhuvanānīha viśvā |
bhaktaṃ ca māṃ bhajamānaṃ bhajasva mā rīriṣo māmahitāhitena ||
7.201.78
ātmānaṃ tvāmātmano na vyabodhaṃ vidvānevaṃ gacchati brahma śukram |
astauṣaṃ tvāṃ tava sammānamicchan vicinvanvai sadṛśaṃ devavarya |
sudurlabhāndehi varānmameṣṭānabhiṣṭutaḥ pravikārṣīśca māyām ||
7.201.79
vyāsa uvāca |
tasmai varānacintyātmā nīlakaṇṭhaḥ pinākadhṛt |
arhate devamukhyāya prāyacchadṛṣisaṃstutaḥ ||
7.201.80
śrībhagavānuvāca |
matprasādānmanuṣyeṣu deva-gandharvayoniṣu |
aprameyabalātmā tvaṃ nārāyaṇa bhaviṣyasi ||
7.201.81
na ca tvāṃ prasahiṣyanti devāsuramahoragāḥ |
na piśācā na gandharvā na yakṣā na ca rākṣasāḥ ||
7.201.82
na suparṇāstathā nāgā na ca viśve viyonijāḥ |
na kaścittvāṃ ca devo'pi samareṣu vijeṣyati ||
7.201.83
na śastreṇa na vajreṇa nāgninā na ca vāyunā |
na cārdreṇa na śuṣkeṇa trasena sthāvareṇa ca ||
7.201.84
kaścittava rujāṃ kartā matprasādātkathañcana |
api vai samaraṃ gatvā bhaviṣyasi mamādhikaḥ ||
7.201.85
evamete varā labdhāḥ purastādviddhi śauriṇā |
sa eṣa devaścarati māyayā mohayañjagat ||
7.201.86
tasyaiva tapasā jātaṃ naraṃ nāma mahāmunim |
tulyametena devena taṃ jānīhyarjunaṃ sadā ||
7.201.87
tāvetau pūrvadevānāṃ paramopacitāvṛṣī |
lokayātrāvidhānārthaṃ sañjayete yuge yuge ||
7.201.88
tathaiva karmaṇā kṛtsnaṃ mahatastapaso'pi ca |
tejo manyuṃ ca bibhraṃstvaṃ jāto raudro mahāmate ||
7.201.89
sa bhavāndevavatprājño jñātvā bhavamayaṃ jagat |
avākarṣastvamātmānaṃ niyamaistatpriyepsayā ||
7.201.90
śubhramatra haviḥ kṛtvā mahāpuruṣavigraham |
ījivāṃstvaṃ japairhomairupahāraiśca mānada ||
7.201.91
sa tathā pūjyamānaste pūrvadehe'pyatūtuṣat |
puṣkalāṃśca varānprādāttava vidvan hṛdi sthitān ||
7.201.92
janmakarmatapoyogāstayostava ca puṣkalāḥ |
tābhyāṃ liṅge'rcito devastvayārcāyāṃ yuge yuge ||
7.201.93
sarvarūpaṃ bhavaṃ jñātvā liṅge yo'rcayati prabhum |
ātmayogāśca tasmin vai śāstrayogāśca śāśvatāḥ ||
7.201.94
evaṃ devā yajanto hi siddhāśca paramarṣayaḥ |
prārthayante paraṃ loke sthāṇumekaṃ sa sarvakṛt ||
7.201.95
sa eṣa rudrabhaktaśca keśavo rudrasambhavaḥ |
kṛṣṇa eva hi yaṣṭavyo yajñaiścaiva sanātanaḥ ||
7.201.96
sarvabhūtabhavaṃ jñātvā liṅgamarcati yaḥ prabhoḥ |
tasminnabhyadhikāṃ prītiṃ karoti vṛṣabhadhvajaḥ ||
7.201.97
sañjaya uvāca |
tasya tadvacanaṃ śrutvā droṇaputro mahārathaḥ |
namaścakāra rudrāya bahu mene ca keśavam ||
7.201.98
hṛṣṭaromā ca vaśyātmā so'bhivādya maharṣaye |
varūthinīmabhiprekṣya hyavahāramakārayat ||
7.201.99
tataḥ pratyavahāro'bhūtpāṇḍavānāṃ viśāmpate |
kauravāṇāṃ ca dīnānāṃ droṇe yudhi nipātite ||
7.201.100
yuddhaṃ kṛtvā dinānpañca droṇo hatvā varūthinīm |
brahmalokaṃ gato rājan brāhmaṇo vedapāragaḥ ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Liṅgadhāraṇacandrikā — Nandikeśvara 1625, Sanskrit
- Vīraśaivānandacandrikā (Maritontadārya) — Maritontadārya 1725, Sanskrit