The Great Epic of the Bhārata dynasty 9.2
Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) 9.2
- Language
- Sanskrit
9.2.1
vaiśampāyana uvāca |
visṛṣṭāsvatha nārīṣu dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ |
vilalāpa mahārāja duḥkhād duḥkhāntaraṃ gataḥ ||
9.2.2
sadhūmamiva niḥśvasya karau dhunvanpunaḥ punaḥ |
vicintya ca mahārāja vacanaṃ cedamabravīt ||
9.2.3
dhṛtarāṣṭra uvāca |
aho bata mahadduḥkhaṃ yadahaṃ pāṇḍavān raṇe |
kṣemiṇaścāvyayāṃścaiva tvattaḥ sūta śṛṇomi vai ||
9.2.4
vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama |
yacchrutvā nihatānputrān dīryate na sahasradhā ||
9.2.5
cintayitvā vayasteṣāṃ bālakrīḍāṃ ca sañjaya |
hatānputrānaśeṣeṇa dīryate me bhṛśaṃ manaḥ ||
9.2.6
anetratvādyadeteṣāṃ na me rūpanidarśanam |
putrasnehakṛtā prītirnityameteṣu dhāritā ||
9.2.7
bālabhāvamatikramya yauvanasthāṃśca tānaham |
madhyaprāptāṃstathā śrutvā hṛṣṭa āsaṃ tadānagha ||
9.2.8
tānadya nihatāñśrutvā hataiśvaryān hataujasaḥ |
na labheyaṃ kvacicchāntiṃ putrādhibhirabhiplutaḥ ||
9.2.9
ehyehi putra rājendra mamānāthasya sāmpratam |
tvayā hīno mahābāho kāṃ nu yāsyāmyahaṃ gatim ||
9.2.10
kathaṃ tvaṃ pṛthivīpālāṃstyaktvā tāta samāgatān |
śeṣe vinihato bhūmau prākṛtaḥ kunṛpo yathā ||
9.2.11
gatirbhūtvā mahārāja jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā |
andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ vīra vihāya kva nu yāsyasi ||
9.2.12
sā kṛpā sā ca te prītiḥ sā rājansumānitā |
kathaṃ vinihataḥ pārthaiḥ saṃyugeṣvaparājitaḥ ||
9.2.13
ko nu māmutthitaṃ vīra tāta tāteti vakṣyati |
mahārājeti satataṃ lokanātheti tāsakṛt ||
9.2.14
pariṣvajya ca māṃ kaṇṭhe snehena kinnalocanaḥ |
anuśādhīti kauravya tatsādhu vada me vacaḥ ||
9.2.15
nanu nāmāhamaśrauṣaṃ vacanaṃ tava putraka |
bhūyasī mama pṛthvīyaṃ yathā pārthasya no tathā ||
9.2.16
bhagadattaḥ kṛpaḥ śalya āvantyo'tha jayadrathaḥ |
bhūriśravāḥ somadatto mahārājaśca bāhnikaḥ ||
9.2.17
aśvatthāmā ca bhojaśca māgadhaśca mahābalaḥ |
bṛhadvalaśca kāśīśaḥ śakuniścāpi saubalaḥ ||
9.2.18
mlecchaśca śatasāhasrāḥ śakāścaḥ yavanaiḥ saha |
sudakṣiṇaśca kāmbojastrigartādhipatistathā ||
9.2.19
bhīṣmaḥ pitāmahaścaiva bhāradvājo'tha gautamaḥ |
śrutāyuścāyutāyuśca śatāyuścāpi vīryavān ||
9.2.20
jalasandho'thārṣyaśṛṅgī rākṣasaścāpyalāyudhaḥ |
alambuṣo mahābāhuḥ subāhuśca mahārathaḥ ||
9.2.21
ete cānye ca bahavo rājāno rājasattama |
madarthamudyatāḥ sarve prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca ||
9.2.22
teṣāṃ madhye sthito yuddhe bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
yodhayiṣyāmyahaṃ pārthānpañcālāṃścaiva sarvaśaḥ ||
9.2.23
cedīṃśca nṛpaśārdūla draupadeyāṃśca saṃyuge |
sātyakiṃ kuntibhojaṃ ca rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam ||
9.2.24
eko'pyeṣāṃ mahārāja samarthaḥ sannivāraṇe |
samare pāṇḍaveyānāṃ saṅkruddho hyabhidhāvatām ||
9.2.25
kiṃ punaḥ sahitā vīrāḥ kṛtavairāśca pāṇḍavaiḥ |
athavā sarva evaite pāṇḍavasyānuyāyibhiḥ ||
9.2.26
yotsyante saha rājendra haniṣyanti ca tān mṛghe |
karṇa eko mayā sārdhaṃ nihaniṣyati pāṇḍavān ||
9.2.27
tato nṛpatayo vīrāḥ sthāsyanti mama śāsane |
yaśca teṣāṃ praṇetā vai vāsudevo mahābalaḥ ||
9.2.28
na sa sannahyate rājanniti māmabravīdvacaḥ |
tasyātha vadataḥ sūta bahuśo mama sannidhau ||
9.2.29
śaktito hyanupaśyāmi nihatānpāṇḍavān raṇe |
teṣāṃ madhye sthitā yatra hanyante mama putrakāḥ ||
9.2.30
vyāyacchamānāḥ samare kimanyadbhāgadheyataḥ |
bhīṣmaśca nihato yatra lokanāthaḥ pratāpavān ||
9.2.31
śikhaṇḍinaṃ samāsādya mṛgendra iva jambukam |
droṇaśca brāhmaṇo yatra sarvaśastrāstrapāragaḥ ||
9.2.32
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye kimanyadbhāgadheyataḥ |
karṇaśca nihataṃ saṅkhye divyāstrajño mahābalaḥ ||
9.2.33
bhūriśravā hato yatra somadattaśca saṃyuge |
bāhlikaśca mahārāja kimanyadbhāgadheyataḥ ||
9.2.34
bhagadatto hato yatra gajayuddhaviśāradaḥ |
jayadrathaśca nihataḥ kimanyadbhādadheyataḥ ||
9.2.35
sudakṣiṇo hato yatra jalasandhaśca pauravaḥ |
śrutāyuścāyutāyuśca kimanyadbhāgadheyataḥ ||
9.2.36
mahābalastathā pāṇḍayaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye kimanyadbhāgadheyataḥ ||
9.2.37
bṛhadbalo hato yatra māgadhaśca mahābalaḥ |
ugrāyudhaśca vikrāntaḥ pratimānaṃ dhanuṣmatām ||
9.2.38
āvantyo nihato yatra traigartaśca janādhipaḥ |
saṃśaptakāśca nihatāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ ||
9.2.39
alambuṣastathā rājan rākṣasaścāpyalāyudhaḥ |
ārṣyaśṛṅgiśca nihataḥ kimanyadbhāgadheyataḥ ||
9.2.40
nārāyaṇā hatā yatra gopālā yuddhadurmadāḥ |
mlecchāśca bahusāhasrāḥ kimanyadbhāgadheyataḥ ||
9.2.41
śakuniḥ saubalo yatra kaitavyaśca mahābalaḥ |
nihataḥ sabalo vīraḥ kimanyadbhāgadheyataḥ ||
9.2.42
ete cānye ca bahavaḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ |
rājāno rājaputrāśca śūrāḥ parighabāhavaḥ ||
9.2.43
nihatā bahavo yatra kimanyadbhāgadheyataḥ |
yatra śūrā maheṣvāsāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ ||
9.2.44
bahavo nihatāḥ sūta mahendrasamavikramāḥ |
nānādeśasamāvṛttāḥ kṣatriyā yatra sañjaya ||
9.2.45
nihatāḥ samare sarve kimanyadbhāgadheyataḥ |
putrāśca me vinihatāḥ pautrāścaiva mahābalāḥ ||
9.2.46
vayasyā bhrātaraścaiva kimanyadbhāgadheyataḥ |
bhāgadheyasamāyukto dhruvamutpadyate naraḥ ||
9.2.47
yastu bhāgyasamāyuktaḥ sa śubhaṃ prāpnuyānnaraḥ |
ahaṃ viyuktastairbhāgyaiḥ putraiścaiveha sañjaya ||
9.2.48
kathamadya bhaviṣyāmi vṛddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ |
nānyadatra paraṃ manye vanavāsādṛte prabho ||
9.2.49
so'haṃ vanaṃ gamiṣyāmi nirbandhurjñātisaṅkṣaye |
na hi me'nyadbhavecchreyo vanābhyupagamādṛte ||
9.2.50
imāmavasthāṃ prāptasya lūnapakṣasya sañjaya |
duryodhano hato yatra śalyaśca nihato yudhi ||
9.2.51
duḥśāsano viviṃśaśca vikarṇaśca mahābalaḥ |
kathaṃ hi bhīmasenasya śroṣye'haṃ śabdamuttamam ||
9.2.52
ekena samare yena hataṃ putraśataṃ mama |
asakṛdvadatastasya duryodhanavadhena ca ||
9.2.53
duḥkhaśokābhisantapto na śroṣye paruṣā giraḥ |
vaiśampāyana uvāca |
evaṃ vṛddhaśca santaptaḥ pārthivo hatabāndhavaḥ ||
9.2.54
muhurmuhurmuhyamānaḥ putrādibhirabhiplutaḥ |
vilapya suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ ||
9.2.55
dīrghamuṣṇaṃ sa niḥśvasya cintayitvā parābhavam |
duḥkhena mahatā rājansantapto bharatarṣabhaḥ ||
9.2.56
punargāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchadyathātatham |
dhṛtarāṣṭra uvāca |
bhīṣmadrauṇau hatau śrutvā sūtaputraṃ ca ghātitam ||
9.2.57
senāpatiṃ praṇetāraṃ kimakurvata māmakāḥ |
yaṃ yaṃ senāpraṇetāraṃ yudhi kurvanti māmakāḥ ||
9.2.58
acireṇaiva kālena taṃ taṃ nighnanti pāṇḍavāḥ |
raṇamūrdhni hato bhīṣmaḥ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā ||
9.2.59
evameva hato droṇaḥ sarveṣāmeva paśyatām |
evameva hataḥ karṇaḥ sūtaputraḥ pratāpavān ||
9.2.60
sa rājakānāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vaḥ kirīṭinā |
pūrvamevāhamukto vai vidureṇa mahātmanā ||
9.2.61
duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati |
kecinna samyakpaśyanti mūḍhāḥ samyagavekṣya ca |
tadidaṃ mama mūḍhasya tathābhūtaṃ vacaḥ sma tat ||
9.2.62
yadabravīt sa dharmātmā viduro dīrghadarśivān |
tattathā samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ ||
9.2.64
daivopahatacittena yanmayā na kṛtaṃ purā |
anayasya phalaṃ tasya brūhi gāvalgaṇe punaḥ ||
9.2.65
ko vā mukhamanīkānāmāsītkarṇe nipātite |
arjunaṃ vāsudevaṃ ca ko vā pratyudyayau rathī ||
9.2.66
ke'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ madrarājasya saṃyuge |
vāmaṃ ca yoddhukāmasya ke vā vīrasya pṛṣṭhataḥ ||
9.2.67
kathaṃ ca vaḥ sametānāṃ madrarājo mahārathaḥ |
nihataḥ pāṇḍavaiḥ saṅkhye putro vā mama sañjaya ||
9.2.68
brūhi sarvaṃ yathātattvaṃ bharatānāṃ mahākṣayam |
yathā ca nihataḥ saṅkhye putro duryodhano mama ||
9.2.69
pañcālānāṃ yathā sarve nihatāḥ sapadānugāḥ |
dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadyāḥ pañca cātmajāḥ ||
9.2.70
pāṇḍavāśca yathā muktāstathobhau mādhavau yudhi |
kṛpaśca kṛtavarmā ca bhāradvājasya cātmajaḥ ||
9.2.71
yadyathā yādṛśaṃ caiva yuddhaṃ vṛttaṃ ca sāmpratam |
akhilaṃ śrotumicchāmi kuśalo hyasi sañjaya ||
Other recensions (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit