Mahabharata 3.221
Mahābhārata 3.221
- Language
- Sanskrit
3.221.1
mārkaṇḍeya uvāca |
yadābhiṣikto bhagavānsenāpatyena pāvakiḥ |
tadā saṃprasthitaḥ śrīmānhṛṣṭo bhadravaṭaṃ haraḥ |
rathenādityavarṇena pārvatyā sahitaḥ prabhuḥ || 1 ||
3.221.2
sahasraṃ tasya siṃhānāṃ tasminyuktaṃ rathottame |
utpapāta divaṃ śubhraṃ kālenābhipracoditaḥ || 2 ||
3.221.3
te pibanta ivākāśaṃ trāsayantaścarācarān |
siṃhā nabhasyagacchanta nadantaścārukesarāḥ || 3 ||
3.221.4
tasminrathe paśupatiḥ sthito bhātyumayā saha |
vidyutā sahitaḥ sūryaḥ sendracāpe ghane yathā || 4 ||
3.221.5
agratastasya bhagavāndhaneśo guhyakaiḥ saha |
āsthāya ruciraṃ yāti puṣpakaṃ naravāhanaḥ || 5 ||
3.221.6
airāvataṃ samāsthāya śakraścāpi suraiḥ saha |
pṛṣṭhato'nuyayau yāntaṃ varadaṃ vṛṣabhadhvajam || 6 ||
3.221.7
jambhakairyakṣarakṣobhiḥ sragvibhiḥ samalaṃkṛtaḥ |
yātyamogho mahāyakṣo dakṣiṇaṃ pakṣamāsthitaḥ || 7 ||
3.221.8
tasya dakṣiṇato devā marutaścitrayodhinaḥ |
gacchanti vasubhiḥ sārdhaṃ rudraiśca saha saṃgatāḥ || 8 ||
3.221.9
yamaśca mṛtyunā sārdhaṃ sarvataḥ parivāritaḥ |
ghorairvyādhiśatairyāti ghorarūpavapustathā || 9 ||
3.221.10
yamasya pṛṣṭhataścaiva ghorastriśikharaḥ śitaḥ |
vijayo nāma rudrasya yāti śūlaḥ svalaṃkṛtaḥ || 10 ||
3.221.11
tamugrapāśo varuṇo bhagavānsalileśvaraḥ |
parivārya śanairyāti yādobhirvividhairvṛtaḥ || 11 ||
3.221.12
pṛṣṭhato vijayasyāpi yāti rudrasya paṭṭiśaḥ |
gadāmusalaśaktyādyairvṛtaḥ praharaṇottamaiḥ || 12 ||
3.221.13
paṭṭiśaṃ tvanvagādrājaṃśchatraṃ raudraṃ mahāprabham |
kamaṇḍaluścāpyanu taṃ maharṣigaṇasaṃvṛtaḥ || 13 ||
3.221.14
tasya dakṣiṇato bhāti daṇḍo gacchañśriyā vṛtaḥ |
bhṛgvaṅgirobhiḥ sahito devaiścāpyabhipūjitaḥ || 14 ||
3.221.15
eṣāṃ tu pṛṣṭhato rudro vimale syandane sthitaḥ |
yāti saṃharṣayansarvāṃstejasā tridivaukasaḥ || 15 ||
3.221.16
ṛṣayaścaiva devāśca gandharvā bhujagāstathā |
nadyo nadā drumāścaiva tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ || 16 ||
3.221.17
nakṣatrāṇi grahāścaiva devānāṃ śiśavaśca ye |
striyaśca vividhākārā yānti rudrasya pṛṣṭhataḥ |
sṛjantyaḥ puṣpavarṣāṇi cārurūpā varāṅganāḥ || 17 ||
3.221.18
parjanyaścāpyanuyayau namaskṛtya pinākinam |
chatraṃ tu pāṇḍuraṃ somastasya mūrdhanyadhārayat |
cāmare cāpi vāyuśca gṛhītvāgniśca viṣṭhitau || 18 ||
3.221.19
śakraśca pṛṣṭhatastasya yāti rājañśriyā vṛtaḥ |
saha rājarṣibhiḥ sarvaiḥ stuvāno vṛṣaketanam || 19 ||
3.221.20
gaurī vidyātha gāndhārī keśinī mitrasāhvayā |
sāvitryā saha sarvāstāḥ pārvatyā yānti pṛṣṭhataḥ || 20 ||
3.221.21
tatra vidyāgaṇāḥ sarve ye kecitkavibhiḥ kṛtāḥ |
yasya kurvanti vacanaṃ sendrā devāścamūmukhe || 21 ||
3.221.22
sa gṛhītvā patākāṃ tu yātyagre rākṣaso grahaḥ |
vyāpṛtastu śmaśāne yo nityaṃ rudrasya vai sakhā |
piṅgalo nāma yakṣendro lokasyānandadāyakaḥ || 22 ||
3.221.23
ebhiḥ sa sahitastatra yayau devo yathāsukham |
agrataḥ pṛṣṭhataścaiva na hi tasya gatirdhruvā || 23 ||
3.221.24
rudraṃ satkarmabhirmartyāḥ pūjayantīha daivatam |
śivamityeva yaṃ prāhurīśaṃ rudraṃ pinākinam |
bhāvaistu vividhākāraiḥ pūjayanti maheśvaram || 24 ||
3.221.25
devasenāpatistvevaṃ devasenābhirāvṛtaḥ |
anugacchati deveśaṃ brahmaṇyaḥ kṛttikāsutaḥ || 25 ||
3.221.26
athābravīnmahāsenaṃ mahādevo bṛhadvacaḥ |
saptamaṃ mārutaskandhaṃ rakṣa nityamatandritaḥ || 26 ||
3.221.27
skanda uvāca |
saptamaṃ mārutaskandhaṃ pālayiṣyāmyahaṃ prabho |
yadanyadapi me kāryaṃ deva tadvada māciram || 27 ||
3.221.28
rudra uvāca |
kāryeṣvahaṃ tvayā putra saṃdraṣṭavyaḥ sadaiva hi |
darśanānmama bhaktyā ca śreyaḥ paramavāpsyasi || 28 ||
3.221.29
mārkaṇḍeya uvāca |
ityuktvā visasarjainaṃ pariṣvajya maheṣvaraḥ |
visarjite tataḥ skande babhūvautpātikaṃ mahat |
sahasaiva mahārāja devānsarvānpramohayat || 29 ||
3.221.30
jajvāla khaṃ sanakṣatraṃ pramūḍhaṃ bhuvanaṃ bhṛśam |
cacāla vyanadaccorvī tamobhūtaṃ jagatprabho || 30 ||
3.221.31
tatastaddāruṇaṃ dṛṣṭvā kṣubhitaḥ śaṃkarastadā |
umā caiva mahābhāgā devāśca samaharṣayaḥ || 31 ||
3.221.32
tatasteṣu pramūḍheṣu parvatāmbudasaṃnibham |
nānāpraharaṇaṃ ghoramadṛśyata mahadbalam || 32 ||
3.221.33
taddhi ghoramasaṃkhyeyaṃ garjacca vividhā giraḥ |
abhyadravadraṇe devānbhagavantaṃ ca śaṃkaram || 33 ||
3.221.34
tairvisṛṣṭānyanīkeṣu bāṇajālānyanekaśaḥ |
parvatāśca śataghnyaśca prāsāśca parighā gadāḥ || 34 ||
3.221.35
nipatadbhiśca tairghorairdevānīkaṃ mahāyudhaiḥ |
kṣaṇena vyadravatsarvaṃ vimukhaṃ cāpyadṛśyata || 35 ||
3.221.36
nikṛttayodhanāgāśvaṃ kṛttāyudhamahāratham |
dānavairarditaṃ sainyaṃ devānāṃ vimukhaṃ babhau || 36 ||
3.221.37
asurairvadhyamānaṃ tatpāvakairiva kānanam |
apataddagdhabhūyiṣṭhaṃ mahādrumavanaṃ yathā || 37 ||
3.221.38
te vibhinnaśirodehāḥ pracyavante divaukasaḥ |
na nāthamadhyagacchanta vadhyamānā mahāraṇe || 38 ||
3.221.39
atha tadvidrutaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā devaḥ puraṃdaraḥ |
āśvāsayannuvācedaṃ balavaddānavārditam || 39 ||
3.221.40
bhayaṃ tyajata bhadraṃ vaḥ śūrāḥ śastrāṇi gṛhṇata |
kurudhvaṃ vikrame buddhiṃ mā vaḥ kācidvyathā bhavet || 40 ||
3.221.41
jayatainānsudurvṛttāndānavānghoradarśanān |
abhidravata bhadraṃ vo mayā saha mahāsurān || 41 ||
3.221.42
śakrasya vacanaṃ śrutvā samāśvastā divaukasaḥ |
dānavānpratyayudhyanta śakraṃ kṛtvā vyapāśrayam || 42 ||
3.221.43
tataste tridaśāḥ sarve marutaśca mahābalāḥ |
pratyudyayurmahāvegāḥ sādhyāśca vasubhiḥ saha || 43 ||
3.221.44
tairvisṛṣṭānyanīkeṣu kruddhaiḥ śastrāṇi saṃyuge |
śarāśca daityakāyeṣu pibanti smāsṛgulbaṇam || 44 ||
3.221.45
teṣāṃ dehānvinirbhidya śarāste niśitāstadā |
niṣpatanto adṛśyanta nagebhya iva pannagāḥ || 45 ||
3.221.46
tāni daityaśarīrāṇi nirbhinnāni sma sāyakaiḥ |
apatanbhūtale rājaṃśchinnābhrāṇīva sarvaśaḥ || 46 ||
3.221.47
tatastaddānavaṃ sainyaṃ sarvairdevagaṇairyudhi |
trāsitaṃ vividhairbāṇaiḥ kṛtaṃ caiva parāṅmukham || 47 ||
3.221.48
athotkruṣṭaṃ tadā hṛṣṭaiḥ sarvairdevairudāyudhaiḥ |
saṃhatāni ca tūryāṇi tadā sarvāṇyanekaśaḥ || 48 ||
3.221.49
evamanyonyasaṃyuktaṃ yuddhamāsītsudāruṇam |
devānāṃ dānavānāṃ ca māṃsaśoṇitakardamam || 49 ||
3.221.50
anayo devalokasya sahasaiva vyadṛśyata |
tathā hi dānavā ghorā vinighnanti divaukasaḥ || 50 ||
3.221.51
tatastūryapraṇādāśca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ |
babhūvurdānavendrāṇāṃ siṃhanādāśca dāruṇāḥ || 51 ||
3.221.52
atha daityabalādghorānniṣpapāta mahābalaḥ |
dānavo mahiṣo nāma pragṛhya vipulaṃ girim || 52 ||
3.221.53
te taṃ ghanairivādityaṃ dṛṣṭvā saṃparivāritam |
samudyatagiriṃ rājanvyadravanta divaukasaḥ || 53 ||
3.221.54
athābhidrutya mahiṣo devāṃścikṣepa taṃ girim |
patatā tena giriṇā devasainyasya pārthiva |
bhīmarūpeṇa nihatamayutaṃ prāpatadbhuvi || 54 ||
3.221.55
atha tairdānavaiḥ sārdhaṃ mahiṣastrāsayansurān |
abhyadravadraṇe tūrṇaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgāniva || 55 ||
3.221.56
tamāpatantaṃ mahiṣaṃ dṛṣṭvā sendrā divaukasaḥ |
vyadravanta raṇe bhītā viśīrṇāyudhaketanāḥ || 56 ||
3.221.57
tataḥ sa mahiṣaḥ kruddhastūrṇaṃ rudrarathaṃ yayau |
abhidrutya ca jagrāha rudrasya rathakūbaram || 57 ||
3.221.58
yadā rudrarathaṃ kruddho mahiṣaḥ sahasā gataḥ |
resatū rodasī gāḍhaṃ mumuhuśca maharṣayaḥ || 58 ||
3.221.59
vyanadaṃśca mahākāyā daityā jaladharopamāḥ |
āsīcca niścitaṃ teṣāṃ jitamasmābhirityuta || 59 ||
3.221.60
tathābhūte tu bhagavānnāvadhīnmahiṣaṃ raṇe |
sasmāra ca tadā skandaṃ mṛtyuṃ tasya durātmanaḥ || 60 ||
3.221.61
mahiṣo'pi rathaṃ dṛṣṭvā raudraṃ rudrasya nānadat |
devānsaṃtrāsayaṃścāpi daityāṃścāpi praharṣayan || 61 ||
3.221.62
tatastasminbhaye ghore devānāṃ samupasthite |
ājagāma mahāsenaḥ krodhātsūrya iva jvalan || 62 ||
3.221.63
lohitāmbarasaṃvīto lohitasragvibhūṣaṇaḥ |
lohitāsyo mahābāhurhiraṇyakavacaḥ prabhuḥ || 63 ||
3.221.64
rathamādityasaṃkāśamāsthitaḥ kanakaprabham |
taṃ dṛṣṭvā daityasenā sā vyadravatsahasā raṇe || 64 ||
3.221.65
sa cāpi tāṃ prajvalitāṃ mahiṣasya vidāriṇīm |
mumoca śaktiṃ rājendra mahāseno mahābalaḥ || 65 ||
3.221.66
sā muktābhyahanacchaktirmahiṣasya śiro mahat |
papāta bhinne śirasi mahiṣastyaktajīvitaḥ || 66 ||
3.221.67
kṣiptākṣiptā tu sā śaktirhatvā śatrūnsahasraśaḥ |
skandahastamanuprāptā dṛśyate devadānavaiḥ || 67 ||
3.221.68
prāyaḥ śarairvinihatā mahāsenena dhīmatā |
śeṣā daityagaṇā ghorā bhītāstrastā durāsadaiḥ |
skandasya pārṣadairhatvā bhakṣitāḥ śatasaṃghaśaḥ || 68 ||
3.221.69
dānavānbhakṣayantaste prapibantaśca śoṇitam |
kṣaṇānnirdānavaṃ sarvamakārṣurbhṛśaharṣitāḥ || 69 ||
3.221.70
tamāṃsīva yathā sūryo vṛkṣānagnirghanānkhagaḥ |
tathā skando'jayacchatrūnsvena vīryeṇa kīrtimān || 70 ||
3.221.71
saṃpūjyamānastridaśairabhivādya maheśvaram |
śuśubhe kṛttikāputraḥ prakīrṇāṃśurivāṃśumān || 71 ||
3.221.72
naṣṭaśatruryadā skandaḥ prayātaśca maheśvaram |
athābravīnmahāsenaṃ pariṣvajya puraṃdaraḥ || 72 ||
3.221.73
brahmadattavaraḥ skanda tvayāyaṃ mahiṣo hataḥ |
devāstṛṇamayā yasya babhūvurjayatāṃ vara |
so'yaṃ tvayā mahābāho śamito devakaṇṭakaḥ || 73 ||
3.221.74
śataṃ mahiṣatulyānāṃ dānavānāṃ tvayā raṇe |
nihataṃ devaśatrūṇāṃ yairvayaṃ pūrvatāpitāḥ || 74 ||
3.221.75
tāvakairbhakṣitāścānye dānavāḥ śatasaṃghaśaḥ |
ajeyastvaṃ raṇe'rīṇāmumāpatiriva prabhuḥ || 75 ||
3.221.76
etatte prathamaṃ deva khyātaṃ karma bhaviṣyati |
triṣu lokeṣu kīrtiśca tavākṣayyā bhaviṣyati |
vaśagāśca bhaviṣyanti surāstava surātmaja || 76 ||
3.221.77
mahāsenetyevamuktvā nivṛttaḥ saha daivataiḥ |
anujñāto bhagavatā tryambakena śacīpatiḥ || 77 ||
3.221.78
gato bhadravaṭaṃ rudro nivṛttāśca divaukasaḥ |
uktāśca devā rudreṇa skandaṃ paśyata māmiva || 78 ||
3.221.79
sa hatvā dānavagaṇānpūjyamāno maharṣibhiḥ |
ekāhnaivājayatsarvaṃ trailokyaṃ vahninandanaḥ || 79 ||
3.221.80
skandasya ya idaṃ janma paṭhate susamāhitaḥ |
sa puṣṭimiha saṃprāpya skandasālokyatāmiyāt || 80 ||
Commentaries (5)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
Other recensions (2)
- Southern recension — Sanskrit
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
Linked texts (4)
- Purāṇic Encyclopaedia: A Comprehensive Dictionary with Special Reference to the Epic and Purāṇic Literature — Vettam Mani, English
- Sexual Life in Ancient India: A Study in the Comparative History of Indian Culture — Johann Jakob Meyer, English
- The Great Epic of India: Its Character and Origin — E. W. Hopkins, English
- Epic Mythology — Edward Washburn Hopkins, English