Mahabharata 7.25: pañcaviṃśo'dhyāyaḥ
Mahābhārata 7.25
- Language
- Sanskrit
pañcaviṃśo'dhyāyaḥ
7.25.1
dhṛtarāṣṭra uvāca |
teṣvevaṃ saṃnivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ |
kathaṃ yuyudhire pārthā māmakāśca tarasvinaḥ || 1 ||
7.25.2
kimarjunaścāpyakarotsaṃśaptakabalaṃ prati |
saṃśaptakā vā pārthasya kimakurvata saṃjaya || 2 ||
7.25.3
saṃjaya uvāca |
tathā teṣu nivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ |
svayamabhyadravadbhīmaṃ nāgānīkena te sutaḥ || 3 ||
7.25.4
sa nāga iva nāgena govṛṣeṇeva govṛṣaḥ |
samāhūtaḥ svayaṃ rājñā nāgānīkamupādravat || 4 ||
7.25.5
sa yuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cānvitaḥ |
abhinatkuñjarānīkamacireṇaiva māriṣa || 5 ||
7.25.6
te gajā girisaṃkāśāḥ kṣarantaḥ sarvato madam |
bhīmasenasya nārācairvimukhā vimadīkṛtāḥ || 6 ||
7.25.7
vidhamedabhrajālāni yathā vāyuḥ samantataḥ |
vyadhamattānyanīkāni tathaiva pavanātmajaḥ || 7 ||
7.25.8
sa teṣu visṛjanbāṇānbhīmo nāgeṣvaśobhata |
bhuvaneṣviva sarveṣu gabhastīnudito raviḥ || 8 ||
7.25.9
te bhīmabāṇaiḥ śataśaḥ saṃsyūtā vibabhurgajāḥ |
gabhastibhirivārkasya vyomni nānābalāhakāḥ || 9 ||
7.25.10
tathā gajānāṃ kadanaṃ kurvāṇamanilātmajam |
kruddho duryodhano'bhyetya pratyavidhyacchitaiḥ śaraiḥ || 10 ||
7.25.11
tataḥ kṣaṇena kṣitipaṃ kṣatajapratimekṣaṇaḥ |
kṣayaṃ ninīṣurniśitairbhīmo vivyādha patribhiḥ || 11 ||
7.25.12
sa śarārpitasarvāṅgaḥ kruddho vivyādha pāṇḍavam |
nārācairarkaraśmyābhairbhīmasenaṃ smayanniva || 12 ||
7.25.13
tasya nāgaṃ maṇimayaṃ ratnacitraṃ dhvaje sthitam |
bhallābhyāṃ kārmukaṃ caiva kṣipraṃ ciccheda pāṇḍavaḥ || 13 ||
7.25.14
duryodhanaṃ pīḍyamānaṃ dṛṣṭvā bhīmena māriṣa |
cukṣobhayiṣurabhyāgādaṅgo mātaṅgamāsthitaḥ || 14 ||
7.25.15
tamāpatantaṃ mātaṅgamambudapratimasvanam |
kumbhāntare bhīmaseno nārācenārdayadbhṛśam || 15 ||
7.25.16
tasya kāyaṃ vinirbhidya mamajja dharaṇītale |
tataḥ papāta dvirado vajrāhata ivācalaḥ || 16 ||
7.25.17
tasyāvarjitanāgasya mlecchasyāvapatiṣyataḥ |
śiraściccheda bhallena kṣiprakārī vṛkodaraḥ || 17 ||
7.25.18
tasminnipatite vīre saṃprādravata sā camūḥ |
saṃbhrāntāśvadviparathā padātīnavamṛdnatī || 18 ||
7.25.19
teṣvanīkeṣu sarveṣu vidravatsu samantataḥ |
prāgjyotiṣastato bhīmaṃ kuñjareṇa samādravat || 19 ||
7.25.20
yena nāgena maghavānajayaddaityadānavān |
sa nāgapravaro bhīmaṃ sahasā samupādravat || 20 ||
7.25.21
śravaṇābhyāmatho padbhyāṃ saṃhatena kareṇa ca |
vyāvṛttanayanaḥ kruddhaḥ pradahanniva pāṇḍavam || 21 ||
7.25.22
tataḥ sarvasya sainyasya nādaḥ samabhavanmahān |
hā hā vinihato bhīmaḥ kuñjareṇeti māriṣa || 22 ||
7.25.23
tena nādena vitrastā pāṇḍavānāmanīkinī |
sahasābhyadravadrājanyatra tasthau vṛkodaraḥ || 23 ||
7.25.24
tato yudhiṣṭhiro rājā hataṃ matvā vṛkodaram |
bhagadattaṃ sapāñcālaḥ sarvataḥ samavārayat || 24 ||
7.25.25
taṃ rathai rathināṃ śreṣṭhāḥ parivārya samantataḥ |
avākirañśaraistīkṣṇaiḥ śataśo'tha sahasraśaḥ || 25 ||
7.25.26
sa vighātaṃ pṛṣatkānāmaṅkuśena samācaran |
gajena pāṇḍupāñcālānvyadhamatparvateśvaraḥ || 26 ||
7.25.27
tadadbhutamapaśyāma bhagadattasya saṃyuge |
tathā vṛddhasya caritaṃ kuñjareṇa viśāṃ pate || 27 ||
7.25.28
tato rājā daśārṇānāṃ prāgjyotiṣamupādravat |
tiryagyātena nāgena samadenāśugāminā || 28 ||
7.25.29
tayoryuddhaṃ samabhavannāgayorbhīmarūpayoḥ |
sapakṣayoḥ parvatayoryathā sadrumayoḥ purā || 29 ||
7.25.30
prāgjyotiṣapaternāgaḥ saṃnipatyāpavṛtya ca |
pārśve daśārṇādhipaterbhittvā nāgamapātayat || 30 ||
7.25.31
tomaraiḥ sūryaraśmyābhairbhagadatto'tha saptabhiḥ |
jaghāna dviradasthaṃ taṃ śatruṃ pracalitāsanam || 31 ||
7.25.32
upasṛtya tu rājānaṃ bhagadattaṃ yudhiṣṭhiraḥ |
rathānīkena mahatā sarvataḥ paryavārayat || 32 ||
7.25.33
sa kuñjarastho rathibhiḥ śuśubhe sarvato vṛtaḥ |
parvate vanamadhyastho jvalanniva hutāśanaḥ || 33 ||
7.25.34
maṇḍalaṃ sarvataḥ śliṣṭaṃ rathināmugradhanvinām |
kiratāṃ śaravarṣāṇi sa nāgaḥ paryavartata || 34 ||
7.25.35
tataḥ prāgjyotiṣo rājā parigṛhya dviparṣabham |
preṣayāmāsa sahasā yuyudhānarathaṃ prati || 35 ||
7.25.36
śineḥ pautrasya tu rathaṃ parigṛhya mahādvipaḥ |
abhicikṣepa vegena yuyudhānastvapākramat || 36 ||
7.25.37
bṛhataḥ saindhavānaśvānsamutthāpya tu sārathiḥ |
tasthau sātyakimāsādya saṃplutastaṃ rathaṃ punaḥ || 37 ||
7.25.38
sa tu labdhvāntaraṃ nāgastvarito rathamaṇḍalāt |
niścakrāma tataḥ sarvānparicikṣepa pārthivān || 38 ||
7.25.39
te tvāśugatinā tena trāsyamānā nararṣabhāḥ |
tamekaṃ dviradaṃ saṃkhye menire śataśo nṛpāḥ || 39 ||
7.25.40
te gajasthena kālyante bhagadattena pāṇḍavāḥ |
airāvatasthena yathā devarājena dānavāḥ || 40 ||
7.25.41
teṣāṃ pradravatāṃ bhīmaḥ pāñcālānāmitastataḥ |
gajavājikṛtaḥ śabdaḥ sumahānsamajāyata || 41 ||
7.25.42
bhagadattena samare kālyamāneṣu pāṇḍuṣu |
prāgjyotiṣamabhikruddhaḥ punarbhīmaḥ samabhyayāt || 42 ||
7.25.43
tasyābhidravato vāhānhastamuktena vāriṇā |
siktvā vyatrāsayannāgaste pārthamaharaṃstataḥ || 43 ||
7.25.44
tatastamabhyayāttūrṇaṃ ruciparvākṛtīsutaḥ |
samukṣañśaravarṣeṇa rathastho'ntakasaṃnibhaḥ || 44 ||
7.25.45
tato ruciraparvāṇaṃ śareṇa nataparvaṇā |
suparvā parvatapatirninye vaivasvatakṣayam || 45 ||
7.25.46
tasminnipatite vīre saubhadro draupadīsutāḥ |
cekitāno dhṛṣṭaketuryuyutsuścārdayandvipam || 46 ||
7.25.47
ta enaṃ śaradhārābhirdhārābhiriva toyadāḥ |
siṣicurbhairavānnādānvinadanto jighāṃsavaḥ || 47 ||
7.25.48
tataḥ pārṣṇyaṅkuśāṅguṣṭhaiḥ kṛtinā codito dvipaḥ |
prasāritakaraḥ prāyātstabdhakarṇekṣaṇo drutam || 48 ||
7.25.49
so'dhiṣṭhāya padā vāhānyuyutsoḥ sūtamārujat |
putrastu tava saṃbhrāntaḥ saubhadrasyāpluto ratham || 49 ||
7.25.50
sa kuñjarastho visṛjanniṣūnariṣu pārthivaḥ |
babhau raśmīnivādityo bhuvaneṣu samutsṛjan || 50 ||
7.25.51
tamārjunirdvādaśabhiryuyutsurdaśabhiḥ śaraiḥ |
tribhistribhirdraupadeyā dhṛṣṭaketuśca vivyadhuḥ || 51 ||
7.25.52
so'riyatnārpitairbāṇairācito dvirado babhau |
saṃsyūta iva sūryasya raśmibhirjalado mahān || 52 ||
7.25.53
niyantuḥ śilpayatnābhyāṃ preṣito'riśarārditaḥ |
paricikṣepa tānnāgaḥ sa ripūnsavyadakṣiṇam || 53 ||
7.25.54
gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇānvane |
āveṣṭayata tāṃ senāṃ bhagadattastathā muhuḥ || 54 ||
7.25.55
kṣipraṃ śyenābhipannānāṃ vāyasānāmiva svanaḥ |
babhūva pāṇḍaveyānāṃ bhṛśaṃ vidravatāṃ svanaḥ || 55 ||
7.25.56
sa nāgarājaḥ pravarāṅkuśāhataḥ purā sapakṣo'drivaro yathā nṛpa |
bhayaṃ tathā ripuṣu samādadhadbhṛśaṃ vaṇiggaṇānāṃ kṣubhito yathārṇavaḥ || 56 ||
7.25.57
tato dhvanirdviradarathāśvapārthivairbhayāddravadbhirjanito'tibhairavaḥ |
kṣitiṃ viyaddyāṃ vidiśo diśastathā samāvṛṇotpārthiva saṃyuge tadā || 57 ||
7.25.58
sa tena nāgapravareṇa pārthivo bhṛśaṃ jagāhe dviṣatāmanīkinīm |
purā suguptāṃ vibudhairivāhave virocano devavarūthinīmiva || 58 ||
7.25.59
bhṛśaṃ vavau jvalanasakho viyadrajaḥ samāvṛṇonmuhurapi caiva sainikān |
tamekanāgaṃ gaṇaśo yathā gajāḥ samantato drutamiva menire janāḥ || 59 ||
Commentaries (5)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (2)
- Southern recension — Sanskrit
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
Discussed in (2)
- History of Technology in India, Vol. I: From Antiquity to c. 1200 A.D. — Bag 1997, English
- Historical Geography of Ancient India — Law 1954, English