Mahabharata 7.31: ekatriṃśo'dhyāyaḥ
Mahābhārata 7.31
- Language
- Sanskrit
ekatriṃśo'dhyāyaḥ
7.31.1
saṃjaya uvāca |
pratighātaṃ tu sainyasya nāmṛṣyata vṛkodaraḥ |
so'bhinadbāhlikaṃ ṣaṣṭyā karṇaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ || 1 ||
7.31.2
tasya droṇaḥ śitairbāṇaistīkṣṇadhārairayasmayaiḥ |
jīvitāntamabhiprepsurmarmaṇyāśu jaghāna ha || 2 ||
7.31.3
karṇo dvādaśabhirbāṇairaśvatthāmā ca saptabhiḥ |
ṣaḍbhirduryodhano rājā tata enamavākirat || 3 ||
7.31.4
bhīmaseno'pi tānsarvānpratyavidhyanmahābalaḥ |
droṇaṃ pañcāśateṣūṇāṃ karṇaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ || 4 ||
7.31.5
duryodhanaṃ dvādaśabhirdrauṇiṃ cāṣṭābhirāśugaiḥ |
ārāvaṃ tumulaṃ kurvannabhyavartata tānraṇe || 5 ||
7.31.6
tasminsaṃtyajati prāṇānmṛtyusādhāraṇīkṛte |
ajātaśatrustānyodhānbhīmaṃ trātetyacodayat || 6 ||
7.31.7
te yayurbhīmasenasya samīpamamitaujasaḥ |
yuyudhānaprabhṛtayo mādrīputrau ca pāṇḍavau || 7 ||
7.31.8
te sametya susaṃrabdhāḥ sahitāḥ puruṣarṣabhāḥ |
maheṣvāsavarairguptaṃ droṇānīkaṃ bibhitsavaḥ || 8 ||
7.31.9
samāpeturmahāvīryā bhīmaprabhṛtayo rathāḥ |
tānpratyagṛhṇādavyagro droṇo'pi rathināṃ varaḥ || 9 ||
7.31.10
mahābalānatirathānvīrānsamaraśobhinaḥ |
bāhyaṃ mṛtyubhayaṃ kṛtvā tāvakāḥ pāṇḍavānyayuḥ || 10 ||
7.31.11
sādinaḥ sādino'bhyaghnaṃstathaiva rathino rathān |
āsīcchaktyasisaṃpāto yuddhamāsītparaśvadhaiḥ || 11 ||
7.31.12
nikṛṣṭamasiyuddhaṃ ca babhūva kaṭukodayam |
kuñjarāṇāṃ ca saṃghātairyuddhamāsītsudāruṇam || 12 ||
7.31.13
apatatkuñjarādanyo hayādanyastvavākśirāḥ |
naro bāṇena nirbhinno rathādanyaśca māriṣa || 13 ||
7.31.14
tatrānyasya ca saṃmarde patitasya vivarmaṇaḥ |
śiraḥ pradhvaṃsayāmāsa vakṣasyākramya kuñjaraḥ || 14 ||
7.31.15
apare'pyaparāñjaghnurvāraṇāḥ patitānnarān |
viṣāṇaiścāvaniṃ gatvā vyabhindanrathino bahūn || 15 ||
7.31.16
narāntraiḥ kecidapare viṣāṇālagnasaṃsravaiḥ |
babhramuḥ śataśo nāgā mṛdnantaḥ śataśo narān || 16 ||
7.31.17
kāṃsyāyasatanutrāṇānnarāśvarathakuñjarān |
patitānpothayāṃ cakrurdvipāḥ sthūlanaḍāniva || 17 ||
7.31.18
gṛdhrapatrādhivāsāṃsi śayanāni narādhipāḥ |
hrīmantaḥ kālasaṃpakvāḥ suduḥkhānyadhiśerate || 18 ||
7.31.19
hanti smātra pitā putraṃ rathenābhyativartate |
putraśca pitaraṃ mohānnirmaryādamavartata || 19 ||
7.31.20
akṣo bhagno dhvajaśchinnaśchatramurvyāṃ nipātitam |
yugārdhaṃ chinnamādāya pradudrāva tathā hayaḥ || 20 ||
7.31.21
sāsirbāhurnipatitaḥ śiraśchinnaṃ sakuṇḍalam |
gajenākṣipya balinā rathaḥ saṃcūrṇitaḥ kṣitau || 21 ||
7.31.22
rathinā tāḍito nāgo nārācenāpatadvyasuḥ |
sārohaścāpatadvājī gajenātāḍito bhṛśam || 22 ||
7.31.23
nirmaryādaṃ mahadyuddhamavartata sudāruṇam |
hā tāta hā putra sakhe kvāsi tiṣṭha kva dhāvasi || 23 ||
7.31.24
praharāhara jahyenaṃ smitakṣveḍitagarjitaiḥ |
ityevamuccarantyaḥ sma śrūyante vividhā giraḥ || 24 ||
7.31.25
narasyāśvasya nāgasya samasajjata śoṇitam |
upāśāmyadrajo bhaumaṃ bhīrūnkaśmalamāviśat || 25 ||
7.31.26
āsītkeśaparāmarśo muṣṭiyuddhaṃ ca dāruṇam |
nakhairdantaiśca śūrāṇamadvīpe dvīpamicchatām || 26 ||
7.31.27
tatrācchidyata vīrasya sakhaḍgo bāhurudyataḥ |
sadhanuścāparasyāpi saśaraḥ sāṅkuśastathā || 27 ||
7.31.28
prākrośadanyamanyo'tra tathānyo vimukho'dravat |
anyaḥ prāptasya cānyasya śiraḥ kāyādapāharat || 28 ||
7.31.29
śabdamabhyadravaccānyaḥ śabdādanyo'dravadbhṛśam |
svānanyo'tha parānanyo jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ || 29 ||
7.31.30
giriśṛṅgopamaścātra nārācena nipātitaḥ |
mātaṅgo nyapatadbhūmau nadīrodha ivoṣṇage || 30 ||
7.31.31
tathaiva rathinaṃ nāgaḥ kṣarangiririvārujat |
adhyatiṣṭhatpadā bhūmau sahāśvaṃ sahasārathim || 31 ||
7.31.32
śūrānpraharato dṛṣṭvā kṛtāstrānrudhirokṣitān |
bahūnapyāviśanmoho bhīrūnhṛdayadurbalān || 32 ||
7.31.33
sarvamāvignamabhavanna prājñāyata kiṃcana |
sainye ca rajasā dhvaste nirmaryādamavartata || 33 ||
7.31.34
tataḥ senāpatiḥ śīghramayaṃ kāla iti bruvan |
nityābhitvaritāneva tvarayāmāsa pāṇḍavān || 34 ||
7.31.35
kurvantaḥ śāsanaṃ tasya pāṇḍaveyā yaśasvinaḥ |
saro haṃsā ivāpeturghnanto droṇarathaṃ prati || 35 ||
7.31.36
gṛhṇītādravatānyonyaṃ vibhītā vinikṛntata |
ityāsīttumulaḥ śabdo durdharṣasya rathaṃ prati || 36 ||
7.31.37
tato droṇaḥ kṛpaḥ karṇo drauṇī rājā jayadrathaḥ |
vindānuvindāvāvantyau śalyaścainānavārayan || 37 ||
7.31.38
te tvāryadharmasaṃrabdhā durnivāryā durāsadāḥ |
śarārtā na jahurdroṇaṃ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha || 38 ||
7.31.39
tato droṇo'bhisaṃkruddho visṛjañśataśaḥ śarān |
cedipāñcālapāṇḍūnāmakarotkadanaṃ mahat || 39 ||
7.31.40
tasya jyātalanirghoṣaḥ śuśruve dikṣu māriṣa |
vajrasaṃghātasaṃkāśastrāsayanpāṇḍavānbahūn || 40 ||
7.31.41
etasminnantare jiṣṇurhatvā saṃśaptakānbalī |
abhyayāttatra yatra sma droṇaḥ pāṇḍūnpramardati || 41 ||
7.31.42
taṃ śaraughamahāvartaṃ śoṇitodaṃ mahāhradam |
tīrṇaḥ saṃśaptakānhatvā pratyadṛśyata phalgunaḥ || 42 ||
7.31.43
tasya kīrtimato lakṣma sūryapratimatejasaḥ |
dīpyamānamapaśyāma tejasā vānaradhvajam || 43 ||
7.31.44
saṃśaptakasamudraṃ tamucchoṣyāstragabhastibhiḥ |
sa pāṇḍavayugāntārkaḥ kurūnapyabhyatītapat || 44 ||
7.31.45
pradadāha kurūnsarvānarjunaḥ śastratejasā |
yugānte sarvabhūtāni dhūmaketurivotthitaḥ || 45 ||
7.31.46
tena bāṇasahasraughairgajāśvarathayodhinaḥ |
tāḍyamānāḥ kṣitiṃ jagmurmuktaśastrāḥ śarārditāḥ || 46 ||
7.31.47
kecidārtasvaraṃ cakrurvinedurapare punaḥ |
pārthabāṇahatāḥ kecinnipeturvigatāsavaḥ || 47 ||
7.31.48
teṣāmutpatatāṃ kāṃścitpatitāṃśca parāṅmukhān |
na jaghānārjuno yodhānyodhavratamanusmaran || 48 ||
7.31.49
te viśīrṇarathāśvebhāḥ prāyaśaśca parāṅmukhāḥ |
kuravaḥ karṇa karṇeti hā heti ca vicukruśuḥ || 49 ||
7.31.50
tamādhirathirākrandaṃ vijñāya śaraṇaiṣiṇām |
mā bhaiṣṭeti pratiśrutya yayāvabhimukho'rjunam || 50 ||
7.31.51
sa bhāratarathaśreṣṭhaḥ sarvabhārataharṣaṇaḥ |
prāduścakre tadāgneyamastramastravidāṃ varaḥ || 51 ||
7.31.52
tasya dīptaśaraughasya dīptacāpadharasya ca |
śaraughāñśarajālena vidudhāva dhanaṃjayaḥ |
astramastreṇa saṃvārya prāṇadadvisṛjañśarān || 52 ||
7.31.53
dhṛṣṭadyumnaśca bhīmaśca sātyakiśca mahārathaḥ |
vivyadhuḥ karṇamāsādya tribhistribhirajihmagaiḥ || 53 ||
7.31.54
arjunāstraṃ tu rādheyaḥ saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ |
teṣāṃ trayāṇāṃ cāpāni ciccheda viśikhaistribhiḥ || 54 ||
7.31.55
te nikṛttāyudhāḥ śūrā nirviṣā bhujagā iva |
rathaśaktīḥ samutkṣipya bhṛśaṃ siṃhā ivānadan || 55 ||
7.31.56
tā bhujāgrairmahāvegā visṛṣṭā bhujagopamāḥ |
dīpyamānā mahāśaktyo jagmurādhirathiṃ prati || 56 ||
7.31.57
tā nikṛtya śitairbāṇaistribhistribhirajihmagaiḥ |
nanāda balavānkarṇaḥ pārthāya visṛjañśarān || 57 ||
7.31.58
arjunaścāpi rādheyaṃ viddhvā saptabhirāśugaiḥ |
karṇādavarajaṃ bāṇairjaghāna niśitaistribhiḥ || 58 ||
7.31.59
tataḥ śatruṃjayaṃ hatvā pārthaḥ ṣaḍbhirajihmagaiḥ |
jahāra sadyo bhallena vipāṭasya śiro rathāt || 59 ||
7.31.60
paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāmekenaiva kirīṭinā |
pramukhe sūtaputrasya sodaryā nihatāstrayaḥ || 60 ||
7.31.61
tato bhīmaḥ samutpatya svarathādvainateyavat |
varāsinā karṇapakṣāñjaghāna daśa pañca ca || 61 ||
7.31.62
punaḥ svarathamāsthāya dhanurādāya cāparam |
vivyādha daśabhiḥ karṇaṃ sūtamaśvāṃśca pañcabhiḥ || 62 ||
7.31.63
dhṛṣṭadyumno'pyasivaraṃ carma cādāya bhāsvaram |
jaghāna candravarmāṇaṃ bṛhatkṣatraṃ ca pauravam || 63 ||
7.31.64
tataḥ svarathamāsthāya pāñcālyo'nyacca kārmukam |
ādāya karṇaṃ vivyādha trisaptatyā nadanraṇe || 64 ||
7.31.65
śaineyo'pyanyadādāya dhanurindrāyudhadyuti |
sūtaputraṃ catuḥṣaṣṭyā viddhvā siṃha ivānadat || 65 ||
7.31.66
bhallabhyāṃ sādhumuktābhyāṃ chittvā karṇasya kārmukam |
punaḥ karṇaṃ tribhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat || 66 ||
7.31.67
tato duryodhano droṇo rājā caiva jayadrathaḥ |
nimajjamānaṃ rādheyamujjahruḥ sātyakārṇavāt || 67 ||
7.31.68
dhṛṣṭadyumnaśca bhīmaśca saubhadro'rjuna eva ca |
nakulaḥ sahadevaśca sātyakiṃ jugupū raṇe || 68 ||
7.31.69
evameṣa mahāraudraḥ kṣayārthaṃ sarvadhanvinām |
tāvakānāṃ pareṣāṃ ca tyaktvā prāṇānabhūdraṇaḥ || 69 ||
7.31.70
padātirathanāgāśvairgajāśvarathapattayaḥ |
rathino nāgapattyaśvai rathapattī rathadvipaiḥ || 70 ||
7.31.71
aśvairaśvā gajairnāgā rathino rathibhiḥ saha |
saṃsaktāḥ samadṛśyanta pattayaścāpi pattibhiḥ || 71 ||
7.31.72
evaṃ sukalilaṃ yuddhamāsītkravyādaharṣaṇam |
mahadbhistairabhītānāṃ yamarāṣṭravivardhanam || 72 ||
7.31.73
tato hatā nararathavājikuñjarairanekaśo dviparathavājipattayaḥ |
gajairgajā rathibhirudāyudhā rathā hayairhayāḥ pattigaṇaiśca pattayaḥ || 73 ||
7.31.74
rathairdvipā dviradavarairmahāhayā hayairnarā vararathibhiśca vājinaḥ |
nirastajihvādaśanekṣaṇāḥ kṣitau kṣayaṃ gatāḥ pramathitavarmabhūṣaṇāḥ || 74 ||
7.31.75
tathā parairbahukaraṇairvarāyudhairhatā gatāḥ pratibhayadarśanāḥ kṣitim |
vipothitā hayagajapādatāḍitā bhṛśākulā rathakhuranemibhirhatāḥ || 75 ||
7.31.76
pramodane śvāpadapakṣirakṣasāṃ janakṣaye vartati tatra dāruṇe |
mahābalāste kupitāḥ parasparaṃ niṣūdayantaḥ pravicerurojasā || 76 ||
7.31.77
tato bale bhṛśalulite parasparaṃ nirīkṣamāṇe rudhiraughasaṃplute |
divākare'staṃgirimāsthite śanairubhe prayāte śibirāya bhārata || 77 ||
Commentaries (5)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (2)
- Southern recension — Sanskrit
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
Linked texts (1)
- Bhāratamañjarī — Kṣemendra, Sanskrit