Mahabharata 7.48: aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
Mahābhārata 7.48
- Language
- Sanskrit
aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ
7.48.1
saṃjaya uvāca |
viṣṇoḥ svasānandikaraḥ sa viṣṇvāyudhabhūṣitaḥ |
rarājātirathaḥ saṃkhye janārdana ivāparaḥ || 1 ||
7.48.2
mārutoddhūtakeśāntamudyatārivarāyudham |
vapuḥ samīkṣya pṛthvīśā duḥsamīkṣyaṃ surairapi || 2 ||
7.48.3
taccakraṃ bhṛśamudvignāḥ saṃcicchiduranekadhā |
mahārathastataḥ kārṣṇiḥ saṃjagrāha mahāgadām || 3 ||
7.48.4
vidhanuḥsyandanāsistairvicakraścāribhiḥ kṛtaḥ |
abhimanyurgadāpāṇiraśvatthāmānamādravat || 4 ||
7.48.5
sa gadāmudyatāṃ dṛṣṭvā jvalantīmaśanīmiva |
apākrāmadrathopasthādvikramāṃstrīnnararṣabhaḥ || 5 ||
7.48.6
tasyāśvāngadayā hatvā tathobhau pārṣṇisārathī |
śarācitāṅgaḥ saubhadraḥ śvāvidvatpratyadṛśyata || 6 ||
7.48.7
tataḥ subaladāyādaṃ kālakeyamapothayat |
jaghāna cāsyānucarāngāndhārānsaptasaptatim || 7 ||
7.48.8
punarbrahmavasātīyāñjaghāna rathino daśa |
kekayānāṃ rathānsapta hatvā ca daśa kuñjarān |
dauḥśāsanirathaṃ sāśvaṃ gadayā samapothayat || 8 ||
7.48.9
tato dauḥśāsaniḥ kruddho gadāmudyamya māriṣa |
abhidudrāva saubhadraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt || 9 ||
7.48.10
tāvudyatagadau vīrāvanyonyavadhakāṅkṣiṇau |
bhrātṛvyau saṃprajahrāte pureva tryambakāntakau || 10 ||
7.48.11
tāvanyonyaṃ gadāgrābhyāṃ saṃhatya patitau kṣitau |
indradhvajāvivotsṛṣṭau raṇamadhye paraṃtapau || 11 ||
7.48.12
dauḥśāsanirathotthāya kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ |
prottiṣṭhamānaṃ saubhadraṃ gadayā mūrdhnyatāḍayat || 12 ||
7.48.13
gadāvegena mahatā vyāyāmena ca mohitaḥ |
vicetā nyapatadbhūmau saubhadraḥ paravīrahā |
evaṃ vinihato rājanneko bahubhirāhave || 13 ||
7.48.14
kṣobhayitvā camūṃ sarvāṃ nalinīmiva kuñjaraḥ |
aśobhata hato vīro vyādhairvanagajo yathā || 14 ||
7.48.15
taṃ tathā patitaṃ śūraṃ tāvakāḥ paryavārayan |
dāvaṃ dagdhvā yathā śāntaṃ pāvakaṃ śiśirātyaye || 15 ||
7.48.16
vimṛdya taruśṛṅgāṇi saṃnivṛttamivānilam |
astaṃ gatamivādityaṃ taptvā bhāratavāhinīm || 16 ||
7.48.17
upaplutaṃ yathā somaṃ saṃśuṣkamiva sāgaram |
pūrṇacandrābhavadanaṃ kākapakṣavṛtākṣakam || 17 ||
7.48.18
taṃ bhūmau patitaṃ dṛṣṭvā tāvakāste mahārathāḥ |
mudā paramayā yuktāścukruśuḥ siṃhavanmuhuḥ || 18 ||
7.48.19
āsītparamako harṣastāvakānāṃ viśāṃ pate |
itareṣāṃ tu vīrāṇāṃ netrebhyaḥ prāpatajjalam || 19 ||
7.48.20
abhikrośanti bhūtāni antarikṣe viśāṃ pate |
dṛṣṭvā nipatitaṃ vīraṃ cyutaṃ candramivāmbarāt || 20 ||
7.48.21
droṇakarṇamukhaiḥ ṣaḍbhirdhārtarāṣṭrairmahārathaiḥ |
eko'yaṃ nihataḥ śete naiṣa dharmo mato hi naḥ || 21 ||
7.48.22
tasmiṃstu nihate vīre bahvaśobhata medinī |
dyauryathā pūrṇacandreṇa nakṣatragaṇamālinī || 22 ||
7.48.23
rukmapuṅkhaiśca saṃpūrṇā rudhiraughapariplutā |
uttamāṅgaiśca vīrāṇāṃ bhrājamānaiḥ sakuṇḍalaiḥ || 23 ||
7.48.24
vicitraiśca paristomaiḥ patākābhiśca saṃvṛtā |
cāmaraiśca kuthābhiśca praviddhaiścāmbarottamaiḥ || 24 ||
7.48.25
rathāśvanaranāgānāmalaṃkāraiśca suprabhaiḥ |
khaḍgaiśca niśitaiḥ pītairnirmuktairbhujagairiva || 25 ||
7.48.26
cāpaiśca viśikhaiśchinnaiḥ śaktyṛṣṭiprāsakampanaiḥ |
vividhairāyudhaiścānyaiḥ saṃvṛtā bhūraśobhata || 26 ||
7.48.27
vājibhiścāpi nirjīvaiḥ svapadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ |
sārohairviṣamā bhūmiḥ saubhadreṇa nipātitaiḥ || 27 ||
7.48.28
sāṅkuśaiḥ samahāmātraiḥ savarmāyudhaketubhiḥ |
parvatairiva vidhvastairviśikhonmathitairgajaiḥ || 28 ||
7.48.29
pṛthivyāmanukīrṇaiśca vyaśvasārathiyodhibhiḥ |
hradairiva prakṣubhitairhatanāgai rathottamaiḥ || 29 ||
7.48.30
padātisaṃghaiśca hatairvividhāyudhabhūṣaṇaiḥ |
bhīrūṇāṃ trāsajananī ghorarūpābhavanmahī || 30 ||
7.48.31
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau candrārkasadṛśadyutim |
tāvakānāṃ parā prītiḥ pāṇḍūnāṃ cābhavadvyathā || 31 ||
7.48.32
abhimanyau hate rājañśiśuke'prāptayauvane |
saṃprādravaccamūḥ sarvā dharmarājasya paśyataḥ || 32 ||
7.48.33
dīryamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā saubhadre vinipātite |
ajātaśatruḥ svānvīrānidaṃ vacanamabravīt || 33 ||
7.48.34
svargameṣa gataḥ śūro yo hato naparāṅmukhaḥ |
saṃstambhayata mā bhaiṣṭa vijeṣyāmo raṇe ripūn || 34 ||
7.48.35
ityevaṃ sa mahātejā duḥkhitebhyo mahādyutiḥ |
dharmarājo yudhāṃ śreṣṭho bruvanduḥkhamapānudat || 35 ||
7.48.36
yuddhe hyāśīviṣākārānrājaputrānraṇe bahūn |
pūrvaṃ nihatya saṃgrāme paścādārjuniranvagāt || 36 ||
7.48.37
hatvā daśasahasrāṇi kausalyaṃ ca mahāratham |
kṛṣṇārjunasamaḥ kārṣṇiḥ śakrasadma gato dhruvam || 37 ||
7.48.38
rathāśvanaramātaṅgānvinihatya sahasraśaḥ |
avitṛptaḥ sa saṃgrāmādaśocyaḥ puṇyakarmakṛt || 38 ||
7.48.39
vayaṃ tu pravaraṃ hatvā teṣāṃ taiḥ śarapīḍitāḥ |
niveśāyābhyupāyāma sāyāhne rudhirokṣitāḥ || 39 ||
7.48.40
nirīkṣamāṇāstu vayaṃ pare cāyodhanaṃ śanaiḥ |
apayātā mahārāja glāniṃ prāptā vicetasaḥ || 40 ||
7.48.41
tato niśāyā divasasya cāśivaḥ śivārutaḥ saṃdhiravartatādbhutaḥ |
kuśeśayāpīḍanibhe divākare vilambamāne'stamupetya parvatam || 41 ||
7.48.42
varāsiśaktyṛṣṭivarūthacarmaṇāṃ vibhūṣaṇānāṃ ca samākṣipanprabhām |
divaṃ ca bhūmiṃ ca samānayanniva priyāṃ tanuṃ bhānurupaiti pāvakam || 42 ||
7.48.43
mahābhrakūṭācalaśṛṅgasaṃnibhairgajairanekairiva vajrapātitaiḥ |
savaijayantyaṅkuśavarmayantṛbhirnipātitairniṣṭanatīva gauścitā || 43 ||
7.48.44
hateśvaraiścūrṇitapattyupaskarairhatāśvasūtairvipatākaketubhiḥ |
mahārathairbhūḥ śuśubhe vicūrṇitaiḥ purairivāmitrahatairnarādhipa || 44 ||
7.48.45
rathāśvavṛndaiḥ sahasādibhirhataiḥ praviddhabhāṇḍābharaṇaiḥ pṛthagvidhaiḥ |
nirastajihvādaśanāntralocanairdharā babhau ghoravirūpadarśanā || 45 ||
7.48.46
praviddhavarmābharaṇā varāyudhā vipannahastyaśvarathānugā narāḥ |
mahārhaśayyāstaraṇocitāḥ sadā kṣitāvanāthā iva śerate hatāḥ || 46 ||
7.48.47
atīva hṛṣṭāḥ śvasṛgālavāyasā baḍāḥ suparṇāśca vṛkāstarakṣavaḥ |
vayāṃsyasṛkpānyatha rakṣasāṃ gaṇāḥ piśācasaṃghāśca sudāruṇā raṇe || 47 ||
7.48.48
tvaco vinirbhidya pibanvasāmasṛktathaiva majjāṃ piśitāni cāśnuvan |
vapāṃ vilumpanti hasanti gānti ca prakarṣamāṇāḥ kuṇapānyanekaśaḥ || 48 ||
7.48.49
śarīrasaṃghāṭavahā asṛgjalā rathoḍupā kuñjaraśailasaṃkaṭā |
manuṣyaśīrṣopalamāṃsakardamā praviddhanānāvidhaśastramālinī || 49 ||
7.48.50
mahābhayā vaitaraṇīva dustarā pravartitā yodhavaraistadā nadī |
uvāha madhyena raṇājiraṃ bhṛśaṃ bhayāvahā jīvamṛtapravāhinī || 50 ||
7.48.51
pibanti cāśnanti ca yatra durdṛśāḥ piśācasaṃghā vividhāḥ subhairavāḥ |
sunanditāḥ prāṇabhṛtāṃ bhayaṃkarāḥ samānabhakṣāḥ śvasṛgālapakṣiṇaḥ || 51 ||
7.48.52
tathā tadāyodhanamugradarśanaṃ niśāmukhe pitṛpatirāṣṭrasaṃnibham |
nirīkṣamāṇāḥ śanakairjahurnarāḥ samutthitāruṇḍakulopasaṃkulam || 52 ||
7.48.53
apetavidhvastamahārhabhūṣaṇaṃ nipātitaṃ śakrasamaṃ mahāratham |
raṇe'bhimanyuṃ dadṛśustadā janā vyapoḍhahavyaṃ sadasīva pāvakam || 53 ||
Commentaries (5)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (2)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Southern recension — Sanskrit