Mahabharata 7.64: catuḥ ṣaṣṭhitamo'dhyāyaḥ
Mahābhārata 7.64
- Language
- Sanskrit
catuḥ ṣaṣṭhitamo'dhyāyaḥ
7.64.1
saṃjaya uvāca |
tato vyūḍheṣvanīkeṣu samutkruṣṭeṣu māriṣa |
tāḍyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣu nadatsu ca || 1 ||
7.64.2
anīkānāṃ ca saṃhrāde vāditrāṇāṃ ca nisvane |
pradhmāpiteṣu śaṅkheṣu saṃnāde lomaharṣaṇe || 2 ||
7.64.3
abhihārayatsu śanakairbharateṣu yuyutsuṣu |
raudre muhūrte saṃprāpte savyasācī vyadṛśyata || 3 ||
7.64.4
vaḍānāṃ vāyasānāṃ ca purastātsavyasācinaḥ |
bahulāni sahasrāṇi prākrīḍaṃstatra bhārata || 4 ||
7.64.5
mṛgāśca ghorasaṃnādāḥ śivāścāśivadarśanāḥ |
dakṣiṇena prayātānāmasmākaṃ prāṇadaṃstathā || 5 ||
7.64.6
sanirghātā jvalantyaśca peturulkāḥ samantataḥ |
cacāla ca mahī kṛtsnā bhaye ghore samutthite || 6 ||
7.64.7
viṣvagvātāḥ sanirghātā rūkṣāḥ śarkaravarṣiṇaḥ |
vavurāyāti kaunteye saṃgrāme samupasthite || 7 ||
7.64.8
nākulistu śatānīko dhṛṣṭadyumnaśca pārṣataḥ |
pāṇḍavānāmanīkāni prājñau tau vyūhatustadā || 8 ||
7.64.9
tato rathasahasreṇa dviradānāṃ śatena ca |
tribhiraśvasahasraiśca padātīnāṃ śataiḥ śataiḥ || 9 ||
7.64.10
adhyardhamātre dhanuṣāṃ sahasre tanayastava |
agrataḥ sarvasainyānāṃ sthitvā durmarṣaṇo'bravīt || 10 ||
7.64.11
adya gāṇḍīvadhanvānaṃ tapantaṃ yuddhadurmadam |
ahamāvārayiṣyāmi veleva makarālayam || 11 ||
7.64.12
adya paśyantu saṃgrāme dhanaṃjayamamarṣaṇam |
viṣaktaṃ mayi durdharṣamaśmakūṭamivāśmani || 12 ||
7.64.13
evaṃ bruvanmahārāja mahātmā sa mahāmatiḥ |
maheṣvāsairvṛto rājanmaheṣvāso vyavasthitaḥ || 13 ||
7.64.14
tato'ntaka iva kruddhaḥ savajra iva vāsavaḥ |
daṇḍapāṇirivāsahyo mṛtyuḥ kālena coditaḥ || 14 ||
7.64.15
śūlapāṇirivākṣobhyo varuṇaḥ pāśavāniva |
yugāntāgnirivārciṣmānpradhakṣyanvai punaḥ prajāḥ || 15 ||
7.64.16
krodhāmarṣabaloddhūto nivātakavacāntakaḥ |
jayo jetā sthitaḥ satye pārayiṣyanmahāvratam || 16 ||
7.64.17
āmuktakavacaḥ khaḍgī jāmbūnadakirīṭabhṛt |
śubhravarmāmbaradharaḥ svaṅgadī cārukuṇḍalī || 17 ||
7.64.18
rathapravaramāsthāya naro nārāyaṇānugaḥ |
vidhunvangāṇḍivaṃ saṃkhye babhau sūrya ivoditaḥ || 18 ||
7.64.19
so'grānīkasya mahata iṣupāte dhanaṃjayaḥ |
vyavasthāpya rathaṃ sajjaṃ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān || 19 ||
7.64.20
atha kṛṣṇo'pyasaṃbhrāntaḥ pārthena saha māriṣa |
prādhmāpayatpāñcajanyaṃ śaṅkhapravaramojasā || 20 ||
7.64.21
tayoḥ śaṅkhapraṇādena tava sainye viśāṃ pate |
āsansaṃhṛṣṭaromāṇaḥ kampitā gatacetasaḥ || 21 ||
7.64.22
yathā trasanti bhūtāni sarvāṇyaśaninisvanāt |
tathā śaṅkhapraṇādena vitresustava sainikāḥ || 22 ||
7.64.23
prasusruvuḥ śakṛnmūtraṃ vāhanāni ca sarvaśaḥ |
evaṃ savāhanaṃ sarvamāvignamabhavadbalam || 23 ||
7.64.24
vyaṣīdanta narā rājañśaṅkhaśabdena māriṣa |
visaṃjñāścābhavankecitkecidrājanvitatrasuḥ || 24 ||
7.64.25
tataḥ kapirmahānādaṃ saha bhūtairdhvajālayaiḥ |
akarodvyāditāsyaśca bhīṣayaṃstava sainikān || 25 ||
7.64.26
tataḥ śaṅkhāśca bheryaśca mṛdaṅgāścānakaiḥ saha |
punarevābhyahanyanta tava sainyapraharṣaṇāḥ || 26 ||
7.64.27
nānāvāditrasaṃhrādaiḥ kṣveḍitāsphoṭitākulaiḥ |
siṃhanādaiḥ savāditraiḥ samāhūtairmahārathaiḥ || 27 ||
7.64.28
tasminsutumule śabde bhīrūṇāṃ bhayavardhane |
atīva hṛṣṭo dāśārhamabravītpākaśāsaniḥ || 28 ||
7.64.29
codayāśvānhṛṣīkeśa yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥ |
etadbhittvā gajānīkaṃ pravekṣyāmyarivāhinīm || 29 ||
7.64.30
evamukto mahābāhuḥ keśavaḥ savyasācinā |
acodayaddhayāṃstatra yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥ || 30 ||
7.64.31
sa saṃprahārastumulaḥ saṃpravṛttaḥ sudāruṇaḥ |
ekasya ca bahūnāṃ ca rathanāganarakṣayaḥ || 31 ||
7.64.32
tataḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān |
parānavākiratpārthaḥ parvatāniva nīradaḥ || 32 ||
7.64.33
te cāpi rathinaḥ sarve tvaritāḥ kṛtahastavat |
avākiranbāṇajālaistataḥ kṛṣṇadhanaṃjayau || 33 ||
7.64.34
tataḥ kruddho mahābāhurvāryamāṇaḥ parairyudhi |
śirāṃsi rathināṃ pārthaḥ kāyebhyo'pāharaccharaiḥ || 34 ||
7.64.35
udbhrāntanayanairvaktraiḥ saṃdaṣṭoṣṭhapuṭaiḥ śubhaiḥ |
sakuṇḍalaśirastrāṇairvasudhā samakīryata || 35 ||
7.64.36
puṇḍarīkavanānīva vidhvastāni samantataḥ |
vinikīrṇāni yodhānāṃ vadanāni cakāśire || 36 ||
7.64.37
tapanīyavicitrāṇi siktāni rudhireṇa ca |
adṛśyanta yathā rājanmeghasaṃghāḥ savidyutaḥ || 37 ||
7.64.38
śirasāṃ patatāṃ rājañśabdo'bhūtpṛthivītale |
kālena paripakvānāṃ tālānāṃ patatāmiva || 38 ||
7.64.39
tataḥ kabandhaḥ kaścittu dhanurālambya tiṣṭhati |
kaścitkhaḍgaṃ viniṣkṛṣya bhujenodyamya tiṣṭhati || 39 ||
7.64.40
nājānanta śirāṃsyurvyāṃ patitāni nararṣabhāḥ |
amṛṣyamāṇāḥ kaunteyaṃ saṃgrāme jayagṛddhinaḥ || 40 ||
7.64.41
hayānāmuttamāṅgaiśca hastihastaiśca medinī |
bāhubhiśca śirobhiśca vīrāṇāṃ samakīryata || 41 ||
7.64.42
ayaṃ pārthaḥ kutaḥ pārtha eṣa pārtha iti prabho |
tava sainyeṣu yodhānāṃ pārthabhūtamivābhavat || 42 ||
7.64.43
anyonyamapi cājaghnurātmānamapi cāpare |
pārthabhūtamamanyanta jagatkālena mohitāḥ || 43 ||
7.64.44
niṣṭanantaḥ sarudhirā visaṃjñā gāḍhavedanāḥ |
śayānā bahavo vīrāḥ kīrtayantaḥ suhṛjjanam || 44 ||
7.64.45
sabhiṇḍipālāḥ saprāsāḥ saśaktyṛṣṭiparaśvadhāḥ |
saniryūhāḥ sanistriṃśāḥ saśarāsanatomarāḥ || 45 ||
7.64.46
sabāṇavarmābharaṇāḥ sagadāḥ sāṅgadā raṇe |
mahābhujagasaṃkāśā bāhavaḥ parighopamāḥ || 46 ||
7.64.47
udveṣṭanti viceṣṭanti saṃveṣṭanti ca sarvaśaḥ |
vegaṃ kurvanti saṃrabdhā nikṛttāḥ parameṣubhiḥ || 47 ||
7.64.48
yo yaḥ sma samare pārthaṃ pratisaṃrabhate naraḥ |
tasya tasyāntako bāṇaḥ śarīramupasarpati || 48 ||
7.64.49
nṛtyato rathamārgeṣu dhanurvyāyacchatastathā |
na kaścittatra pārthasya dadarśāntaramaṇvapi || 49 ||
7.64.50
yattasya ghaṭamānasya kṣipraṃ vikṣipataḥ śarān |
lāghavātpāṇḍuputrasya vyasmayanta pare janāḥ || 50 ||
7.64.51
hastinaṃ hastiyantāramaśvamāśvikameva ca |
abhinatphalguno bāṇai rathinaṃ ca sasārathim || 51 ||
7.64.52
āvartamānamāvṛttaṃ yudhyamānaṃ ca pāṇḍavaḥ |
pramukhe tiṣṭhamānaṃ ca na kaṃcinna nihanti saḥ || 52 ||
7.64.53
yathodayanvai gagane sūryo hanti mahattamaḥ |
tathārjuno gajānīkamavadhītkaṅkapatribhiḥ || 53 ||
7.64.54
hastibhiḥ patitairbhinnaistava sainyamadṛśyata |
antakāle yathā bhūmirvinikīrṇairmahīdharaiḥ || 54 ||
7.64.55
yathā madhyaṃdine sūryo duṣprekṣyaḥ prāṇibhiḥ sadā |
tathā dhanaṃjayaḥ kruddho duṣprekṣyo yudhi śatrubhiḥ || 55 ||
7.64.56
tattathā tava putrasya sainyaṃ yudhi paraṃtapa |
prabhagnaṃ drutamāvignamatīva śarapīḍitam || 56 ||
7.64.57
māruteneva mahatā meghānīkaṃ vidhūyatā |
prakālyamānaṃ tatsainyaṃ nāśakatprativīkṣitum || 57 ||
7.64.58
pratodaiścāpakoṭībhirhuṃkāraiḥ sādhuvāhitaiḥ |
kaśāpārṣṇyabhighātaiśca vāgbhirugrābhireva ca || 58 ||
7.64.59
codayanto hayāṃstūrṇaṃ palāyante sma tāvakāḥ |
sādino rathinaścaiva pattayaścārjunārditāḥ || 59 ||
7.64.60
pārṣṇyaṅguṣṭhāṅkuśairnāgāṃścodayantastathāpare |
śaraiḥ saṃmohitāścānye tamevābhimukhā yayau |
tava yodhā hatotsāhā vibhrāntamanasastadā || 60 ||
Commentaries (5)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
Discussed in (2)
- A History of Indian Medical Literature — Meulenbeld 1999, English
- Studies in the Geography of Ancient and Medieval India — Sircar 1960, English