Mahabharata 7.67: saptaṣaṣṭhitamo'dhyāyaḥ
Mahābhārata 7.67
- Language
- Sanskrit
saptaṣaṣṭhitamo'dhyāyaḥ
7.67.1
saṃjaya uvāca |
saṃniruddhastu taiḥ pārtho mahābalaparākramaḥ |
drutaṃ samanuyātaśca droṇena rathināṃ varaḥ || 1 ||
7.67.2
kiranniṣugaṇāṃstīkṣṇānsvaraśmīniva bhāskaraḥ |
tāpayāmāsa tatsainyaṃ dehaṃ vyādhigaṇo yathā || 2 ||
7.67.3
aśvo viddho dhvajaśchinnaḥ sārohaḥ patito gajaḥ |
chatrāṇi cāpaviddhāni rathāścakrairvinā kṛtāḥ || 3 ||
7.67.4
vidrutāni ca sainyāni śarārtāni samantataḥ |
ityāsīttumulaṃ yuddhaṃ na prājñāyata kiṃcana || 4 ||
7.67.5
teṣāmāyacchatāṃ saṃkhye parasparamajihmagaiḥ |
arjuno dhvajinīṃ rājannabhīkṣṇaṃ samakampayat || 5 ||
7.67.6
satyāṃ cikīrṣamāṇastu pratijñāṃ satyasaṃgaraḥ |
abhyadravadrathaśreṣṭhaṃ śoṇāśvaṃ śvetavāhanaḥ || 6 ||
7.67.7
taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā marmabhidbhirajihmagaiḥ |
antevāsinamācāryo maheṣvāsaṃ samardayat || 7 ||
7.67.8
taṃ tūrṇamiva bībhatsuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
abhyadhāvadiṣūnasyanniṣuvegavighātakān || 8 ||
7.67.9
tasyāśu kṣipato bhallānbhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ |
pratyavidhyadameyātmā brahmāstraṃ samudīrayan || 9 ||
7.67.10
tadadbhutamapaśyāma droṇasyācāryakaṃ yudhi |
yatamāno yuvā nainaṃ pratyavidhyadyadarjunaḥ || 10 ||
7.67.11
kṣaranniva mahāmegho vāridhārāḥ sahasraśaḥ |
droṇameghaḥ pārthaśailaṃ vavarṣa śaravṛṣṭibhiḥ || 11 ||
7.67.12
arjunaḥ śaravarṣaṃ tadbrahmāstreṇaiva māriṣa |
pratijagrāha tejasvī bāṇairbāṇānviśātayan || 12 ||
7.67.13
droṇastu pañcaviṃśatyā śvetavāhanamārdayat |
vāsudevaṃ ca saptatyā bāhvorurasi cāśugaiḥ || 13 ||
7.67.14
pārthastu prahasandhīmānācāryaṃ sa śaraughiṇam |
visṛjantaṃ śitānbāṇānavārayata taṃ yudhi || 14 ||
7.67.15
atha tau vadhyamānau tu droṇena rathasattamau |
āvarjayetāṃ durdharṣaṃ yugāntāgnimivotthitam || 15 ||
7.67.16
varjayanniśitānbāṇāndroṇacāpaviniḥsṛtān |
kirīṭamālī kaunteyo bhojānīkaṃ nyapātayat || 16 ||
7.67.17
so'ntarā kṛtavarmāṇaṃ kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam |
abhyayādvarjayandroṇaṃ mainākamiva parvatam || 17 ||
7.67.18
tato bhojo naravyāghraṃ duḥsahaḥ kurusattama |
avidhyattūrṇamavyagro daśabhiḥ kaṅkapatribhiḥ || 18 ||
7.67.19
tamarjunaḥ śitenājau rājanvivyādha patriṇā |
punaścānyaistribhirbāṇairmohayanniva sātvatam || 19 ||
7.67.20
bhojastu prahasanpārthaṃ vāsudevaṃ ca mādhavam |
ekaikaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samārpayat || 20 ||
7.67.21
tasyārjuno dhanuśchittvā vivyādhainaṃ trisaptabhiḥ |
śarairagniśikhākāraiḥ kruddhāśīviṣasaṃnibhaiḥ || 21 ||
7.67.22
athānyaddhanurādāya kṛtavarmā mahārathaḥ |
pañcabhiḥ sāyakaistūrṇaṃ vivyādhorasi bhārata || 22 ||
7.67.23
punaśca niśitairbāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha pañcabhiḥ |
taṃ pārtho navabhirbāṇairājaghāna stanāntare || 23 ||
7.67.24
viṣaktaṃ dṛśya kaunteyaṃ kṛtavarmarathaṃ prati |
cintayāmāsa vārṣṇeyo na naḥ kālātyayo bhavet || 24 ||
7.67.25
tataḥ kṛṣṇo'bravītpārthaṃ kṛtavarmaṇi mā dayām |
kurusāṃbandhikaṃ kṛtvā pramathyainaṃ viśātaya || 25 ||
7.67.26
tataḥ sa kṛtavarmāṇaṃ mohayitvārjunaḥ śaraiḥ |
abhyagājjavanairaśvaiḥ kāmbojānāmanīkinīm || 26 ||
7.67.27
amarṣitastu hārdikhyaḥ praviṣṭe śvetavāhane |
vidhunvansaśaraṃ cāpaṃ pāñcālyābhyāṃ samāgataḥ || 27 ||
7.67.28
cakrarakṣau tu pāñcālyāvarjunasya padānugau |
paryavārayadāyāntau kṛtavarmā ratheṣubhiḥ || 28 ||
7.67.29
tāvavidhyattato bhojaḥ sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ |
tribhireva yudhāmanyuṃ caturbhiścottamaujasam || 29 ||
7.67.30
tāvapyenaṃ vivyadhaturdaśabhirdaśabhiḥ śaraiḥ |
saṃcicchidaturapyasya dhvajaṃ kārmukameva ca || 30 ||
7.67.31
athānyaddhanurādāya hārdikyaḥ krodhamūrchitaḥ |
kṛtvā vidhanuṣau vīrau śaravarṣairavākirat || 31 ||
7.67.32
tāvanye dhanuṣī sajye kṛtvā bhojaṃ vijaghnatuḥ |
tenāntareṇa bībhatsurviveśāmitravāhinīm || 32 ||
7.67.33
na lebhāte tu tau dvāraṃ vāritau kṛtavarmaṇā |
dhārtarāṣṭreṣvanīkeṣu yatamānau nararṣabhau || 33 ||
7.67.34
anīkānyardayanyuddhe tvaritaḥ śvetavāhanaḥ |
nāvadhītkṛtavarmāṇaṃ prāptamapyarisūdanaḥ || 34 ||
7.67.35
taṃ dṛṣṭvā tu tathāyāntaṃ śūro rājā śrutāyudhaḥ |
abhyadravatsusaṃkruddho vidhunvāno mahaddhanuḥ || 35 ||
7.67.36
sa pārthaṃ tribhirānarchatsaptatyā ca janārdanam |
kṣurapreṇa sutīkṣṇena pārthaketumatāḍayat || 36 ||
7.67.37
tamarjuno navatyā tu śarāṇāṃ nataparvaṇām |
ājaghāna bhṛśaṃ kruddhastottrairiva mahādvipam || 37 ||
7.67.38
sa tanna mamṛṣe rājanpāṇḍaveyasya vikramam |
athainaṃ saptasaptatyā nārācānāṃ samārpayat || 38 ||
7.67.39
tasyārjuno dhanuśchittvā śarāvāpaṃ nikṛtya ca |
ājaghānorasi kruddhaḥ saptabhirnataparvabhiḥ || 39 ||
7.67.40
athānyaddhanurādāya sa rājā krodhamūrchitaḥ |
vāsaviṃ navabhirbāṇairbāhvorurasi cārpayat || 40 ||
7.67.41
tato'rjunaḥ smayanneva śrutāyudhamariṃdamaḥ |
śarairanekasāhasraiḥ pīḍayāmāsa bhārata || 41 ||
7.67.42
aśvāṃścāsyāvadhīttūrṇaṃ sārathiṃ ca mahārathaḥ |
vivyādha cainaṃ saptatyā nārācānāṃ mahābalaḥ || 42 ||
7.67.43
hatāśvaṃ rathamutsṛjya sa tu rājā śrutāyudhaḥ |
abhyadravadraṇe pārthaṃ gadāmudyamya vīryavān || 43 ||
7.67.44
varuṇasyātmajo vīraḥ sa tu rājā śrutāyudhaḥ |
parṇāśā jananī yasya śītatoyā mahānadī || 44 ||
7.67.45
tasya mātābravīdvākyaṃ varuṇaṃ putrakāraṇāt |
avadhyo'yaṃ bhavelloke śatrūṇāṃ tanayo mama || 45 ||
7.67.46
varuṇastvabravītprīto dadāmyasmai varaṃ hitam |
divyamastraṃ sutaste'yaṃ yenāvadhyo bhaviṣyati || 46 ||
7.67.47
nāsti cāpyamaratvaṃ vai manuṣyasya kathaṃcana |
sarveṇāvaśyamartavyaṃ jātena saritāṃ vare || 47 ||
7.67.48
durdharṣastveṣa śatrūṇāṃ raṇeṣu bhavitā sadā |
astrasyāsya prabhāvādvai vyetu te mānaso jvaraḥ || 48 ||
7.67.49
ityuktvā varuṇaḥ prādādgadāṃ mantrapuraskṛtām |
yāmāsādya durādharṣaḥ sarvaloke śrutāyudhaḥ || 49 ||
7.67.50
uvāca cainaṃ bhagavānpunareva jaleśvaraḥ |
ayudhyati na moktavyā sā tvayyeva patediti || 50 ||
7.67.51
sa tayā vīraghātinyā janārdanamatāḍayat |
pratijagrāha tāṃ kṛṣṇaḥ pīnenāṃsena vīryavān || 51 ||
7.67.52
nākampayata śauriṃ sā vindhyaṃ girimivānilaḥ |
pratyabhyayāttaṃ viproḍhā kṛtyeva duradhiṣṭhitā || 52 ||
7.67.53
jaghāna cāsthitaṃ vīraṃ śrutāyudhamamarṣaṇam |
hatvā śrutāyudhaṃ vīraṃ jagatīmanvapadyata || 53 ||
7.67.54
hāhākāro mahāṃstatra sainyānāṃ samajāyata |
svenāstreṇa hataṃ dṛṣṭvā śrutāyudhamariṃdamam || 54 ||
7.67.55
ayudhyamānāya hi sā keśavāya narādhipa |
kṣiptā śrutāyudhenātha tasmāttamavadhīdgadā || 55 ||
7.67.56
yathoktaṃ varuṇenājau tathā sa nidhanaṃ gataḥ |
vyasuścāpyapatadbhūmau prekṣatāṃ sarvadhanvinām || 56 ||
7.67.57
patamānastu sa babhau parṇāśāyāḥ priyaḥ sutaḥ |
saṃbhagna iva vātena bahuśākho vanaspatiḥ || 57 ||
7.67.58
tataḥ sarvāṇi sainyāni senāmukhyāśca sarvaśaḥ |
prādravanta hataṃ dṛṣṭvā śrutāyudhamariṃdamam || 58 ||
7.67.59
tatha kāmbojarājasya putraḥ śūraḥ sudakṣiṇaḥ |
abhyayājjavanairaśvaiḥ phalgunaṃ śatrusūdanam || 59 ||
7.67.60
tasya pārthaḥ śarānsapta preṣayāmāsa bhārata |
te taṃ śūraṃ vinirbhidya prāviśandharaṇītalam || 60 ||
7.67.61
so'tividdhaḥ śaraistīkṣṇairgāṇḍīvapreṣitairmṛdhe |
arjunaṃ prativivyādha daśabhiḥ kaṅkapatribhiḥ || 61 ||
7.67.62
vāsudevaṃ tribhirviddhvā punaḥ pārthaṃ ca pañcabhiḥ |
tasya pārtho dhanuśchittvā ketuṃ ciccheda māriṣa || 62 ||
7.67.63
bhallābhyāṃ bhṛśatīkṣṇābhyāṃ taṃ ca vivyādha pāṇḍavaḥ |
sa tu pārthaṃ tribhirviddhvā siṃhanādamathānadat || 63 ||
7.67.64
sarvapāraśavīṃ caiva śaktiṃ śūraḥ sudakṣiṇaḥ |
saghaṇṭāṃ prāhiṇodghorāṃ kruddho gāṇḍīvadhanvane || 64 ||
7.67.65
sā jvalantī maholkeva tamāsādya mahāratham |
savisphuliṅgā nirbhidya nipapāta mahītale || 65 ||
7.67.66
taṃ caturdaśabhiḥ pārtho nārācaiḥ kaṅkapatribhiḥ |
sāśvadhvajadhanuḥsūtaṃ vivyādhācintyavikramaḥ |
rathaṃ cānyaiḥ subahubhiścakre viśakalaṃ śaraiḥ || 66 ||
7.67.67
sudakṣiṇaṃ tu kāmbojaṃ moghasaṃkalpavikramam |
bibheda hṛdi bāṇena pṛthudhāreṇa pāṇḍavaḥ || 67 ||
7.67.68
sa bhinnamarmā srastāṅgaḥ prabhraṣṭamukuṭāṅgadaḥ |
papātābhimukhaḥ śūro yantramukta iva dhvajaḥ || 68 ||
7.67.69
gireḥ śikharajaḥ śrīmānsuśākhaḥ supratiṣṭhitaḥ |
nirbhagna iva vātena karṇikāro himātyaye || 69 ||
7.67.70
śete sma nihato bhūmau kāmbojāstaraṇocitaḥ |
sudarśanīyastāmrākṣaḥ karṇinā sa sudakṣiṇaḥ |
putraḥ kāmbojarājasya pārthena vinipātitaḥ || 70 ||
7.67.71
tataḥ sarvāṇi sainyāni vyadravanta sutasya te |
hataṃ śrutāyudhaṃ dṛṣṭvā kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam || 71 ||
Commentaries (5)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
Linked texts (2)
- Social and Rural Economy of Northern India, cir. 600 B.C.–200 A.D. — Atindranath Bose, English
- The Great Epic of India: Its Character and Origin — E. W. Hopkins, English