Mahabharata 7.68: aṣṭaṣaṣṭhitamo'dhyāyaḥ
Mahābhārata 7.68
- Language
- Sanskrit
aṣṭaṣaṣṭhitamo'dhyāyaḥ
7.68.1
saṃjaya uvāca |
hate sudakṣiṇe rājanvīre caiva śrutāyudhe |
javenābhyadravanpārthaṃ kupitāḥ sainikāstava || 1 ||
7.68.2
abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo'tha vasātayaḥ |
abhyavarṣaṃstato rājañśaravarṣairdhanaṃjayam || 2 ||
7.68.3
teṣāṃ ṣaṣṭiśatānāryānprāmathnātpāṇḍavaḥ śaraiḥ |
te sma bhītāḥ palāyanta vyāghrātkṣudramṛgā iva || 3 ||
7.68.4
te nivṛtya punaḥ pārthaṃ sarvataḥ paryavārayan |
raṇe sapatnānnighnantaṃ jigīṣantanparānyudhi || 4 ||
7.68.5
teṣāmāpatatāṃ tūrṇaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ |
śirāṃsi pātayāmāsa bāhūṃścaiva dhanaṃjayaḥ || 5 ||
7.68.6
śirobhiḥ patitaistatra bhūmirāsīnnirantarā |
abhracchāyeva caivāsīddhvāṅkṣagṛdhravaḍairyudhi || 6 ||
7.68.7
teṣu tūtsādyamāneṣu krodhāmarṣasamanvitau |
śrutāyuścācyutāyuśca dhanaṃjayamayudhyatām || 7 ||
7.68.8
balinau spardhinau vīrau kulajau bāhuśālinau |
tāvenaṃ śaravarṣāṇi savyadakṣiṇamasyatām || 8 ||
7.68.9
tvarāyuktau mahārāja prārthayānau mahadyaśaḥ |
arjunasya vadhaprepsū putrārthe tava dhanvinau || 9 ||
7.68.10
tāvarjunaṃ sahasreṇa patriṇāṃ nataparvaṇām |
pūrayāmāsatuḥ kruddhau taḍāgaṃ jaladau yathā || 10 ||
7.68.11
śrutāyuśca tataḥ kruddhastomareṇa dhanaṃjayam |
ājaghāna rathaśreṣṭhaḥ pītena niśitena ca || 11 ||
7.68.12
so'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ |
ājagāma paraṃ mohaṃ mohayankeśavaṃ raṇe || 12 ||
7.68.13
etasminneva kāle tu so'cyutāyurmahārathaḥ |
śūlena bhṛśatīkṣṇena tāḍayāmāsa pāṇḍavam || 13 ||
7.68.14
kṣate kṣāraṃ sa hi dadau pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
pārtho'pi bhṛśasaṃviddho dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ || 14 ||
7.68.15
tataḥ sarvasya sainyasya tāvakasya viśāṃ pate |
siṃhanādo mahānāsīddhataṃ matvā dhanaṃjayam || 15 ||
7.68.16
kṛṣṇaśca bhṛśasaṃtapto dṛṣṭvā pārthaṃ vicetasam |
āśvāsayatsuhṛdyābhirvāgbhistatra dhanaṃjayam || 16 ||
7.68.17
tatastau rathināṃ śreṣṭhau labdhalakṣau dhanaṃjayam |
vāsudevaṃ ca vārṣṇeyaṃ śaravarṣaiḥ samantataḥ || 17 ||
7.68.18
sacakrakūbararathaṃ sāśvadhvajapatākinam |
adṛśyaṃ cakraturyuddhe tadadbhutamivābhavat || 18 ||
7.68.19
pratyāśvastastu bībhatsuḥ śanakairiva bhārata |
pretarājapuraṃ prāpya punaḥ pratyāgato yathā || 19 ||
7.68.20
saṃchannaṃ śarajālena rathaṃ dṛṣṭvā sakeśavam |
śatrū cābhimukhau dṛṣṭvā dīpyamānāvivānalau || 20 ||
7.68.21
prāduścakre tataḥ pārthaḥ śākramastraṃ mahārathaḥ |
tasmādāsansahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām || 21 ||
7.68.22
te jaghnustau maheṣvāsau tābhyāṃ sṛṣṭāṃśca sāyakān |
vicerurākāśagatāḥ pārthabāṇavidāritāḥ || 22 ||
7.68.23
pratihatya śarāṃstūrṇaṃ śaravegena pāṇḍavaḥ |
pratasthe tatra tatraiva yodhayanvai mahārathān || 23 ||
7.68.24
tau ca phalgunabāṇaughairvibāhuśirasau kṛtau |
vasudhāmanvapadyetāṃ vātanunnāviva drumau || 24 ||
7.68.25
śrutāyuṣaśca nidhanaṃ vadhaścaivācyutāyuṣaḥ |
lokavismāpanamabhūtsamudrasyeva śoṣaṇam || 25 ||
7.68.26
tayoḥ padānugānhatvā punaḥ pañcaśatānrathān |
abhyagādbhāratīṃ senāṃ nighnanpārtho varānvarān || 26 ||
7.68.27
śrutāyuṣaṃ ca nihataṃ prekṣya caivācyutāyuṣam |
ayutāyuśca saṃkruddho dīrghāyuścaiva bhārata || 27 ||
7.68.28
putrau tayornaraśreṣṭhau kaunteyaṃ pratijagmatuḥ |
kirantau vividhānbāṇānpitṛvyasanakarśitau || 28 ||
7.68.29
tāvarjuno muhūrtena śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ |
preṣayatparamakruddho yamasya sadanaṃ prati || 29 ||
7.68.30
loḍayantamanīkāni dvipaṃ padmasaro yathā |
nāśaknuvanvārayituṃ pārthaṃ kṣatriyapuṃgavāḥ || 30 ||
7.68.31
aṅgāstu gajavāreṇa pāṇḍavaṃ paryavārayan |
kruddhāḥ sahasraśo rājañśikṣitā hastisādinaḥ || 31 ||
7.68.32
duryodhanasamādiṣṭāḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ |
prācyāśca dākṣiṇātyāśca kaliṅgapramukhā nṛpāḥ || 32 ||
7.68.33
teṣāmāpatatāṃ śīghraṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ |
nicakarta śirāṃsyugrau bāhūnapi subhūṣaṇān || 33 ||
7.68.34
taiḥ śirobhirmahī kīrṇā bāhubhiśca sahāṅgadaiḥ |
babhau kanakapāṣāṇā bhujagairiva saṃvṛtā || 34 ||
7.68.35
bāhavo viśikhaiśchinnāḥ śirāṃsyunmathitāni ca |
cyavamānānyadṛśyanta drumebhya iva pakṣiṇaḥ || 35 ||
7.68.36
śaraiḥ sahasraśo viddhā dvipāḥ prasrutaśoṇitāḥ |
vyadṛśyantādrayaḥ kāle gairikāmbusravā iva || 36 ||
7.68.37
nihatāḥ śerate smānye bībhatsorniśitaiḥ śaraiḥ |
gajapṛṣṭhagatā mlecchā nānāvikṛtadarśanāḥ || 37 ||
7.68.38
nānāveṣadharā rājannānāśastraughasaṃvṛtāḥ |
rudhireṇānuliptāṅgā bhānti citraiḥ śarairhatāḥ || 38 ||
7.68.39
śoṇitaṃ nirvamanti sma dvipāḥ pārthaśarāhatāḥ |
sahasraśaśchinnagātrāḥ sārohāḥ sapadānugāḥ || 39 ||
7.68.40
cukruśuśca nipetuśca babhramuścāpare diśaḥ |
bhṛśaṃ trastāśca bahudhā svānena mamṛdurgajāḥ |
sāntarāyudhikā mattā dvipāstīkṣṇaviṣopamāḥ || 40 ||
7.68.41
vidantyasuramāyāṃ ye sughorā ghoracakṣuṣaḥ |
yavanāḥ pāradāścaiva śakāśca sunikaiḥ saha || 41 ||
7.68.42
goyoniprabhavā mlecchāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ |
dārvābhisārā daradāḥ puṇḍrāśca saha bāhlikaiḥ || 42 ||
7.68.43
na te sma śakyāḥ saṃkhyātuṃ vrātāḥ śatasahasraśaḥ |
vṛṣṭistathāvidhā hyāsīcchalabhānāmivāyatiḥ || 43 ||
7.68.44
abhracchāyāmiva śaraiḥ sainye kṛtvā dhanaṃjayaḥ |
muṇḍārdhamuṇḍajaṭilānaśucīñjaṭilānanān |
mlecchānaśātayatsarvānsametānastramāyayā || 44 ||
7.68.45
śaraiśca śataśo viddhāste saṃghāḥ saṃghacāriṇaḥ |
prādravanta raṇe bhītā girigahvaravāsinaḥ || 45 ||
7.68.46
gajāśvasādimlecchānāṃ patitānāṃ śataiḥ śaraiḥ |
vaḍāḥ kaṅkā vṛkā bhūmāvapibanrudhiraṃ mudā || 46 ||
7.68.47
pattyaśvarathanāgaiśca pracchannakṛtasaṃkramām |
śaravarṣaplavāṃ ghorāṃ keśaśaivalaśāḍvalām |
prāvartayannadīmugrāṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm || 47 ||
7.68.48
śirastrāṇakṣudramatsyāṃ yugānte kālasaṃbhṛtām |
akarodgajasaṃbādhāṃ nadīmuttaraśoṇitām |
dehebhyo rājaputrāṇāṃ nāgāśvarathasādinām || 48 ||
7.68.49
yathā sthalaṃ ca nimnaṃ ca na syādvarṣati vāsave |
tathāsītpṛthivī sarvā śoṇitena pariplutā || 49 ||
7.68.50
ṣaṭsahasrānvarānvīrānpunardaśaśatānvarān |
prāhiṇonmṛtyulokāya kṣatriyānkṣatriyarṣabhaḥ || 50 ||
7.68.51
śaraiḥ sahasraśo viddhā vidhivatkalpitā dvipāḥ |
śerate bhūmimāsādya śailā vajrahatā iva || 51 ||
7.68.52
sa vājirathamātaṅgānnighnanvyacaradarjunaḥ |
prabhinna iva mātaṅgo mṛdnannaḍavanaṃ yathā || 52 ||
7.68.53
bhūridrumalatāgulmaṃ śuṣkendhanatṛṇolapam |
nirdahedanalo'raṇyaṃ yathā vāyusamīritaḥ || 53 ||
7.68.54
sainyāraṇyaṃ tava tathā kṛṣṇānilasamīritaḥ |
śarārciradahatkruddhaḥ pāṇḍavāgnirdhanaṃjayaḥ || 54 ||
7.68.55
śūnyānkurvanrathopasthānmānavaiḥ saṃstaranmahīm |
prānṛtyadiva saṃbādhe cāpahasto dhanaṃjayaḥ || 55 ||
7.68.56
vajrakalpaiḥ śarairbhūmiṃ kurvannuttaraśoṇitām |
prāviśadbhāratīṃ senāṃ saṃkruddho vai dhanaṃjayaḥ |
taṃ śrutāyustathāmbaṣṭho vrajamānaṃ nyavārayat || 56 ||
7.68.57
tasyārjunaḥ śaraistīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ |
nyapātayaddhayāñśīghraṃ yatamānasya māriṣa |
dhanuścāsyāparaiśchittvā śaraiḥ pārtho vicakrame || 57 ||
7.68.58
ambaṣṭhastu gadāṃ gṛhya krodhaparyākulekṣaṇaḥ |
āsasāda raṇe pārthaṃ keśavaṃ ca mahāratham || 58 ||
7.68.59
tataḥ sa prahasanvīro gadāmudyamya bhārata |
rathamāvārya gadayā keśavaṃ samatāḍayat || 59 ||
7.68.60
gadayā tāḍitaṃ dṛṣṭvā keśavaṃ paravīrahā |
arjuno bhṛśasaṃkruddhaḥ so'mbaṣṭhaṃ prati bhārata || 60 ||
7.68.61
tataḥ śarairhemapuṅkhaiḥ sagadaṃ rathināṃ varam |
chādayāmāsa samare meghaḥ sūryamivoditam || 61 ||
7.68.62
tato'paraiḥ śaraiścāpi gadāṃ tasya mahātmanaḥ |
acūrṇayattadā pārthastadadbhutamivābhavat || 62 ||
7.68.63
atha tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gṛhyānyāṃ mahatīṃ gadām |
arjunaṃ vāsudevaṃ ca punaḥ punaratāḍayat || 63 ||
7.68.64
tasyārjunaḥ kṣuraprābhyāṃ sagadāvudyatau bhujau |
cicchedendradhvajākārau śiraścānyena patriṇā || 64 ||
7.68.65
sa papāta hato rājanvasudhāmanunādayan |
indradhvaja ivotsṛṣṭo yantranirmuktabandhanaḥ || 65 ||
7.68.66
rathānīkāvagāḍhaśca vāraṇāśvaśatairvṛtaḥ |
so'dṛśyata tadā pārtho ghanaiḥ sūrya ivāvṛtaḥ || 66 ||
Commentaries (5)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
Linked texts (4)
- Political History of Ancient India, from the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty — Hemchandra Raychaudhuri, English
- Tribes in Ancient India — Bimala Churn Law, English
- Social and Rural Economy of Northern India, cir. 600 B.C.–200 A.D. — Atindranath Bose, English
- Cunningham's Ancient Geography of India — Alexander Cunningham & Surendranath Majumdar Sastri, English