Mahabharata 7.69: ekona saptatitamo'dhyāyaḥ
Mahābhārata 7.69
- Language
- Sanskrit
ekona saptatitamo'dhyāyaḥ
7.69.1
saṃjaya uvāca |
tataḥ praviṣṭe kaunteye sindhurājajighāṃsayā |
droṇānīkaṃ vinirbhidya bhojānīkaṃ ca dustaram || 1 ||
7.69.2
kāmbojasya ca dāyāde hate rājansudakṣiṇe |
śrutāyudhe ca vikrānte nihate savyasācinā || 2 ||
7.69.3
vipradruteṣvanīkeṣu vidhvasteṣu samantataḥ |
prabhagnaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā putraste droṇamabhyayāt || 3 ||
7.69.4
tvarannekarathenaiva sametya droṇamabravīt |
gataḥ sa puruṣavyāghraḥ pramathyemāṃ mahācamūm || 4 ||
7.69.5
atra buddhyā samīkṣasva kiṃ nu kāryamanantaram |
arjunasya vighātāya dāruṇe'smiñjanakṣaye || 5 ||
7.69.6
yathā sa puruṣavyāghro na hanyeta jayadrathaḥ |
tathā vidhatsva bhadraṃ te tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ || 6 ||
7.69.7
asau dhanaṃjayāgnirhi kopamārutacoditaḥ |
senākakṣaṃ dahati me vahniḥ kakṣamivotthitaḥ || 7 ||
7.69.8
atikrānte hi kaunteye bhittvā sainyaṃ paraṃtapa |
jayadrathasya goptāraḥ saṃśayaṃ paramaṃ gatāḥ || 8 ||
7.69.9
sthirā buddhirnarendrāṇāmāsīdbrahmavidāṃ vara |
nātikramiṣyati droṇaṃ jātu jīvandhanaṃjayaḥ || 9 ||
7.69.10
so'sau pārtho vyatikrānto miṣataste mahādyute |
sarvaṃ hyadyāturaṃ manye naitadasti balaṃ mama || 10 ||
7.69.11
jānāmi tvāṃ mahābhāga pāṇḍavānāṃ hite ratam |
tathā muhyāmi ca brahmankāryavattāṃ vicintayan || 11 ||
7.69.12
yathāśakti ca te brahmanvartaye vṛttimuttamām |
prīṇāmi ca yathāśakti tacca tvaṃ nāvabudhyase || 12 ||
7.69.13
asmānna tvaṃ sadā bhaktānicchasyamitavikrama |
pāṇḍavānsatataṃ prīṇāsyasmākaṃ vipriye ratān || 13 ||
7.69.14
asmānevopajīvaṃstvamasmākaṃ vipriye rataḥ |
na hyahaṃ tvāṃ vijānāmi madhudigdhamiva kṣuram || 14 ||
7.69.15
nādāsyaccedvaraṃ mahyaṃ bhavānpāṇḍavanigrahe |
nāvārayiṣyaṃ gacchantamahaṃ sindhupatiṃ gṛhān || 15 ||
7.69.16
mayā tvāśaṃsamānena tvattastrāṇamabuddhinā |
āśvāsitaḥ sindhupatirmohāddattaśca mṛtyave || 16 ||
7.69.17
yamadaṃṣṭrāntaraṃ prāpto mucyetāpi hi mānavaḥ |
nārjunasya vaśaṃ prāpto mucyetājau jayadrathaḥ || 17 ||
7.69.18
sa tathā kuru śoṇāśva yathā rakṣyeta saindhavaḥ |
mama cārtapralāpānāṃ mā krudhaḥ pāhi saindhavam || 18 ||
7.69.19
droṇa uvāca |
nābhyasūyāmi te vācamaśvatthāmnāsi me samaḥ |
satyaṃ tu te pravakṣyāmi tajjuṣasva viśāṃ pate || 19 ||
7.69.20
sārathiḥ pravaraḥ kṛṣṇaḥ śīghrāścāsya hayottamāḥ |
alpaṃ ca vivaraṃ kṛtvā tūrṇaṃ yāti dhanaṃjayaḥ || 20 ||
7.69.21
kiṃ nu paśyasi bāṇaughānkrośamātre kirīṭinaḥ |
paścādrathasya patitānkṣiptāñśīghraṃ hi gacchataḥ || 21 ||
7.69.22
na cāhaṃ śīghrayāne'dya samartho vayasānvitaḥ |
senāmukhe ca pārthānāmetadbalamupasthitam || 22 ||
7.69.23
yudhiṣṭhiraśca me grāhyo miṣatāṃ sarvadhanvinām |
evaṃ mayā pratijñātaṃ kṣatramadhye mahābhuja || 23 ||
7.69.24
dhanaṃjayena cotsṛṣṭo vartate pramukhe mama |
tasmādvyūhamukhaṃ hitvā nāhaṃ yāsyāmi phalgunam || 24 ||
7.69.25
tulyābhijanakarmāṇaṃ śatrumekaṃ sahāyavān |
gatvā yodhaya mā bhaistvaṃ tvaṃ hyasya jagataḥ patiḥ || 25 ||
7.69.26
rājā śūraḥ kṛtī dakṣo vairamutpādya pāṇḍavaiḥ |
vīra svayaṃ prayāhyāśu yatra yāto dhanaṃjayaḥ || 26 ||
7.69.27
duryodhana uvāca |
kathaṃ tvāmapyatikrāntaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
dhanaṃjayo mayā śakya ācārya pratibādhitum || 27 ||
7.69.28
api śakyo raṇe jetuṃ vajrahastaḥ puraṃdaraḥ |
nārjunaḥ samare śakyo jetuṃ parapuraṃjayaḥ || 28 ||
7.69.29
yena bhojaśca hārdikyo bhavāṃśca tridaśopamaḥ |
astrapratāpena jitau śrutāyuśca nibarhitaḥ || 29 ||
7.69.30
sudakṣiṇaśca nihataḥ sa ca rājā śrutāyudhaḥ |
śrutāyuścācyutāyuśca mlecchāśca śataśo hatāḥ || 30 ||
7.69.31
taṃ kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe dahantamahitānbahūn |
pratiyotsyāmi durdharṣaṃ tanme śaṃsāstrakovida || 31 ||
7.69.32
kṣamaṃ cenmanyase yuddhaṃ mama tenādya śādhi mām |
paravānasmi bhavati preṣyakṛdrakṣa me yaśaḥ || 32 ||
7.69.33
droṇa uvāca |
satyaṃ vadasi kauravya durādharṣo dhanaṃjayaḥ |
ahaṃ tu tatkariṣyāmi yathainaṃ prasahiṣyasi || 33 ||
7.69.34
adbhutaṃ cādya paśyantu loke sarvadhanurdharāḥ |
viṣaktaṃ tvayi kaunteyaṃ vāsudevasya paśyataḥ || 34 ||
7.69.35
eṣa te kavacaṃ rājaṃstathā badhnāmi kāñcanam |
yathā na bāṇā nāstrāṇi viṣahiṣyanti te raṇe || 35 ||
7.69.36
yadi tvāṃ sāsurasurāḥ sayakṣoragarākṣasāḥ |
yodhayanti trayo lokāḥ sanarā nāsti te bhayam || 36 ||
7.69.37
na kṛṣṇo na ca kaunteyo na cānyaḥ śastrabhṛdraṇe |
śarānarpayituṃ kaścitkavace tava śakṣyati || 37 ||
7.69.38
sa tvaṃ kavacamāsthāya kruddhamadya raṇe'rjunam |
tvaramāṇaḥ svayaṃ yāhi na cāsau tvāṃ sahiṣyate || 38 ||
7.69.39
saṃjaya uvāca |
evamuktvā tvarandroṇaḥ spṛṣṭvāmbho varma bhāsvaram |
ābabandhādbhutatamaṃ japanmantraṃ yathāvidhi || 39 ||
7.69.40
raṇe tasminsumahati vijayāya sutasya te |
visismāpayiṣurlokaṃ vidyayā brahmavittamaḥ || 40 ||
7.69.41
droṇa uvāca |
karotu svasti te brahmā svasti cāpi dvijātayaḥ |
sarīsṛpāśca ye śreṣṭhāstebhyaste svasti bhārata || 41 ||
7.69.42
yayātirnahuṣaścaiva dhundhumāro bhagīrathaḥ |
tubhyaṃ rājarṣayaḥ sarve svasti kurvantu sarvaśaḥ || 42 ||
7.69.43
svasti te'stvekapādebhyo bahupādebhya eva ca |
svastyastvapādakebhyaśca nityaṃ tava mahāraṇe || 43 ||
7.69.44
svāhā svadhā śacī caiva svasti kurvantu te sadā |
lakṣmīrarundhatī caiva kurutāṃ svasti te'nagha || 44 ||
7.69.45
asito devalaścaiva viśvāmitrastathāṅgirāḥ |
vasiṣṭhaḥ kaśyapaścaiva svasti kurvantu te nṛpa || 45 ||
7.69.46
dhātā vidhātā lokeśo diśaśca sadigīśvarāḥ |
svasti te'dya prayacchantu kārttikeyaśca ṣaṇmukhaḥ || 46 ||
7.69.47
vivasvānbhagavānsvasti karotu tava sarvaśaḥ |
diggajāścaiva catvāraḥ kṣitiḥ khaṃ gaganaṃ grahāḥ || 47 ||
7.69.48
adhastāddharaṇīṃ yo'sau sadā dhārayate nṛpa |
sa śeṣaḥ pannagaśreṣṭhaḥ svasti tubhyaṃ prayacchatu || 48 ||
7.69.49
gāndhāre yudhi vikramya nirjitāḥ surasattamāḥ |
purā vṛtreṇa daityena bhinnadehāḥ sahasraśaḥ || 49 ||
7.69.50
hṛtatejobalāḥ sarve tadā sendrā divaukasaḥ |
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmurvṛtrādbhītā mahāsurāt || 50 ||
7.69.51
devā ūcuḥ |
pramarditānāṃ vṛtreṇa devānāṃ devasattama |
gatirbhava suraśreṣṭha trāhi no mahato bhayāt || 51 ||
7.69.52
droṇa uvāca |
atha pārśve sthitaṃ viṣṇuṃ śakrādīṃśca surottamān |
prāha tathyamidaṃ vākyaṃ viṣaṇṇānsurasattamān || 52 ||
7.69.53
rakṣyā me satataṃ devāḥ sahendrāḥ sadvijātayaḥ |
tvaṣṭuḥ sudurdharaṃ tejo yena vṛtro vinirmitaḥ || 53 ||
7.69.54
tvaṣṭrā purā tapastaptvā varṣāyutaśataṃ tadā |
vṛtro vinirmito devāḥ prāpyānujñāṃ maheśvarāt || 54 ||
7.69.55
sa tasyaiva prasādādvai hanyādeva ripurbalī |
nāgatvā śaṃkarasthānaṃ bhagavāndṛśyate haraḥ || 55 ||
7.69.56
dṛṣṭvā haniṣyatha ripuṃ kṣipraṃ gacchata mandaram |
yatrāste tapasāṃ yonirdakṣayajñavināśanaḥ |
pinākī sarvabhūteśo bhaganetranipātanaḥ || 56 ||
7.69.57
te gatvā sahitā devā brahmaṇā saha mandaram |
apaśyaṃstejasāṃ rāśiṃ sūryakoṭisamaprabham || 57 ||
7.69.58
so'bravītsvāgataṃ devā brūta kiṃ karavāṇyaham |
amoghaṃ darśanaṃ mahyaṃ kāmaprāptirato'stu vaḥ || 58 ||
7.69.59
evamuktāstu te sarve pratyūcustaṃ divaukasaḥ |
tejo hṛtaṃ no vṛtreṇa gatirbhava divaukasām || 59 ||
7.69.60
mūrtīrīkṣaṣva no deva prahārairjarjarīkṛtāḥ |
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ sma gatirbhava maheśvara || 60 ||
7.69.61
maheśvara uvāca |
viditaṃ me yathā devāḥ kṛtyeyaṃ sumahābalā |
tvaṣṭustejobhavā ghorā durnivāryākṛtātmabhiḥ || 61 ||
7.69.62
avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ sāhyaṃ sarvadivaukasām |
mamedaṃ gātrajaṃ śakra kavacaṃ gṛhya bhāsvaram |
badhānānena mantreṇa mānasena sureśvara || 62 ||
7.69.63
droṇa uvāca |
ityuktvā varadaḥ prādādvarma tanmantrameva ca |
sa tena varmaṇā guptaḥ prāyādvṛtracamūṃ prati || 63 ||
7.69.64
nānāvidhaiśca śastraughaiḥ pātyamānairmahāraṇe |
na saṃdhiḥ śakyate bhettuṃ varmabandhasya tasya tu || 64 ||
7.69.65
tato jaghāna samare vṛtraṃ devapatiḥ svayam |
taṃ ca matramayaṃ bandhaṃ varma cāṅgirase dadau || 65 ||
7.69.66
aṅgirāḥ prāha putrasya mantrajñasya bṛhaspateḥ |
bṛhaspatirathovāca agniveśyāya dhīmate || 66 ||
7.69.67
agniveśyo mama prādāttena badhnāmi varma te |
tavādya deharakṣārthaṃ mantreṇa nṛpasattama || 67 ||
7.69.68
saṃjaya uvāca |
evamuktvā tato droṇastava putraṃ mahādyutiḥ |
punareva vacaḥ prāha śanairācāryapuṃgavaḥ || 68 ||
7.69.69
brahmasūtreṇa badhnāmi kavacaṃ tava pārthiva |
hiraṇyagarbheṇa yathā baddhaṃ viṣṇoḥ purā raṇe || 69 ||
7.69.70
yathā ca brahmaṇā baddhaṃ saṃgrāme tārakāmaye |
śakrasya kavacaṃ divyaṃ tathā badhnāmyahaṃ tava || 70 ||
7.69.71
baddhvā tu kavacaṃ tasya mantreṇa vidhipūrvakam |
preṣayāmāsa rājānaṃ yuddhāya mahate dvijaḥ || 71 ||
7.69.72
sa saṃnaddho mahābāhurācāryeṇa mahātmanā |
rathānāṃ ca sahasreṇa trigartānāṃ prahāriṇām || 72 ||
7.69.73
tathā dantisahasreṇa mattānāṃ vīryaśālinām |
aśvānāmayutenaiva tathānyaiśca mahārathaiḥ || 73 ||
7.69.74
vṛtaḥ prāyānmahābāhurarjunasya rathaṃ prati |
nānāvāditraghoṣeṇa yathā vairocanistathā || 74 ||
7.69.75
tataḥ śabdo mahānāsītsainyānāṃ tava bhārata |
agādhaṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā samudramiva kauravam || 75 ||
Commentaries (5)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
Discussed in (1)
- A History of Indian Medical Literature — Meulenbeld 1999, English