Mahabharata 7.74: catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ
Mahābhārata 7.74
- Language
- Sanskrit
catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ
7.74.1
saṃjaya uvāca |
parivartamāne tvāditye tatra sūryasya raśmibhiḥ |
rajasā kīryamāṇāśca mandībhūtāśca sainikāḥ || 1 ||
7.74.2
tiṣṭhatāṃ yudhyamānānāṃ punarāvartatāmapi |
bhajyatāṃ jayatāṃ caiva jagāma tadahaḥ śanaiḥ || 2 ||
7.74.3
tathā teṣu viṣakteṣu sainyeṣu jayagṛddhiṣu |
arjuno vāsudevaśca saindhavāyaiva jagmatuḥ || 3 ||
7.74.4
rathamārgapramāṇaṃ tu kaunteyo niśitaiḥ śaraiḥ |
cakāra tatra panthānaṃ yayau yena janārdanaḥ || 4 ||
7.74.5
yatra yatra ratho yāti pāṇḍavasya mahātmanaḥ |
tatra tatraiva dīryante senāstava viśāṃ pate || 5 ||
7.74.6
rathaśikṣāṃ tu dāśārho darśayāmāsa vīryavān |
uttamādhamamadhyāni maṇḍalāni vidarśayan || 6 ||
7.74.7
te tu nāmāṅkitāḥ pītāḥ kālajvalanasaṃnibhāḥ |
snāyunaddhāḥ suparvāṇaḥ pṛthavo dīrghagāminaḥ || 7 ||
7.74.8
vaiṇavāyasmayaśarāḥ svāyatā vividhānanāḥ |
rudhiraṃ patagaiḥ sārdhaṃ prāṇināṃ papurāhave || 8 ||
7.74.9
rathasthitaḥ krośamātre yānasyatyarjunaḥ śarān |
rathe krośamatikrānte tasya te ghnanti śātravān || 9 ||
7.74.10
tārkṣyamārutaraṃhobhirvājibhiḥ sādhuvāhibhiḥ |
tathāgacchaddhṛṣīkeśaḥ kṛtsnaṃ vismāpayañjagat || 10 ||
7.74.11
na tathā gacchati rathastapanasya viśāṃ pate |
nendrasya na ca rudrasya nāpi vaiśravaṇasya ca || 11 ||
7.74.12
nānyasya samare rājangatapūrvastathā rathaḥ |
yathā yayāvarjunasya manobhiprāyaśīghragaḥ || 12 ||
7.74.13
praviśya tu raṇe rājankeśavaḥ paravīrahā |
senāmadhye hayāṃstūrṇaṃ codayāmāsa bhārata || 13 ||
7.74.14
tatastasya rathaughasya madhyaṃ prāpya hayottamāḥ |
kṛcchreṇa rathamūhustaṃ kṣutpipāsāśramānvitāḥ || 14 ||
7.74.15
kṣatāśca bahubhiḥ śastrairyuddhaśauṇḍairanekaśaḥ |
maṇḍalāni vicitrāṇi viceruste muhurmuhuḥ || 15 ||
7.74.16
hatānāṃ vājināgānāṃ rathānāṃ ca naraiḥ saha |
upariṣṭādatikrāntāḥ śailābhānāṃ sahasraśaḥ || 16 ||
7.74.17
etasminnantare vīrāvāvantyau bhrātarau nṛpa |
sahasenau samārchetāṃ pāṇḍavaṃ klāntavāhanam || 17 ||
7.74.18
tāvarjunaṃ catuḥṣaṣṭyā saptatyā ca janārdanam |
śarāṇāṃ ca śatenāśvānavidhyetāṃ mudānvitau || 18 ||
7.74.19
tāvarjuno mahārāja navabhirnataparvabhiḥ |
ājaghāna raṇe kruddho marmajño marmabhedibhiḥ || 19 ||
7.74.20
tatastau tu śaraugheṇa bībhatsuṃ sahakeśavam |
ācchādayetāṃ saṃrabdhau siṃhanādaṃ ca nedatuḥ || 20 ||
7.74.21
tayostu dhanuṣī citre bhallābhyāṃ śvetavāhanaḥ |
ciccheda samare tūrṇaṃ dhvajau ca kanakojjvalau || 21 ||
7.74.22
athānye dhanuṣī rājanpragṛhya samare tadā |
pāṇḍavaṃ bhṛśasaṃkruddhāvardayāmāsatuḥ śaraiḥ || 22 ||
7.74.23
tayostu bhṛśasaṃkruddhaḥ śarābhyāṃ pāṇḍunandanaḥ |
ciccheda dhanuṣī tūrṇaṃ bhūya eva dhanaṃjayaḥ || 23 ||
7.74.24
tathānyairviśikhaistūrṇaṃ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ |
jaghānāśvānsapadātāṃstathobhau pārṣṇisārathī || 24 ||
7.74.25
jyeṣṭhasya ca śiraḥ kāyātkṣurapreṇa nyakṛntata |
sa papāta hataḥ pṛthvyāṃ vātarugṇa iva drumaḥ || 25 ||
7.74.26
vindaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā anuvindaḥ pratāpavān |
hatāśvaṃ rathamutsṛjya gadāṃ gṛhya mahābalaḥ || 26 ||
7.74.27
abhyadravata saṃgrāme bhrāturvadhamanusmaran |
gadayā gadināṃ śreṣṭho nṛtyanniva mahārathaḥ || 27 ||
7.74.28
anuvindastu gadayā lalāṭe madhusūdanam |
spṛṣṭvā nākampayatkruddho mainākamiva parvatam || 28 ||
7.74.29
tasyārjunaḥ śaraiḥ ṣaḍbhirgrīvāṃ pādau bhujau śiraḥ |
nicakarta sa saṃchinnaḥ papātādricayo yathā || 29 ||
7.74.30
tatastau nihatau dṛṣṭvā tayo rājanpadānugāḥ |
abhyadravanta saṃkruddhāḥ kirantaḥ śataśaḥ śarān || 30 ||
7.74.31
tānarjunaḥ śaraistūrṇaṃ nihatya bharatarṣabha |
vyarocata yathā vahnirdāvaṃ dagdhvā himātyaye || 31 ||
7.74.32
tayoḥ senāmatikramya kṛcchrānniryāddhanaṃjayaḥ |
vibabhau jaladānbhittvā divākara ivoditaḥ || 32 ||
7.74.33
taṃ dṛṣṭvā kuravastrastāḥ prahṛṣṭāścābhavanpunaḥ |
abhyavarṣaṃstadā pārthaṃ samantādbharatarṣabha || 33 ||
7.74.34
śrāntaṃ cainaṃ samālakṣya jñātvā dūre ca saindhavam |
siṃhanādena mahatā sarvataḥ paryavārayan || 34 ||
7.74.35
tāṃstu dṛṣṭvā susaṃrabdhānutsmayanpuruṣarṣabhaḥ |
śanakairiva dāśārhamarjuno vākyamabravīt || 35 ||
7.74.36
śarārditāśca glānāśca hayā dūre ca saindhavaḥ |
kimihānantaraṃ kāryaṃ jyāyiṣṭhaṃ tava rocate || 36 ||
7.74.37
brūhi kṛṣṇa yathātattvaṃ tvaṃ hi prājñatamaḥ sadā |
bhavannetrā raṇe śatrūnvijeṣyantīha pāṇḍavāḥ || 37 ||
7.74.38
mama tvanantaraṃ kṛtyaṃ yadvai tatsaṃnibodha me |
hayānvimucya hi sukhaṃ viśalyānkuru mādhava || 38 ||
7.74.39
evamuktastu pārthena keśavaḥ pratyuvāca tam |
mamāpyetanmataṃ pārtha yadidaṃ te prabhāṣitam || 39 ||
7.74.40
arjuna uvāca |
ahamāvārayiṣyāmi sarvasainyāni keśava |
tvamapyatra yathānyāyaṃ kuru kāryamanantaram || 40 ||
7.74.41
saṃjaya uvāca |
so'vatīrya rathopasthādasaṃbhrānto dhanaṃjayaḥ |
gāṇḍīvaṃ dhanurādāya tasthau giririvācalaḥ || 41 ||
7.74.42
tamabhyadhāvankrośantaḥ kṣatriyā jayakāṅkṣiṇaḥ |
idaṃ chidramiti jñātvā dharaṇīsthaṃ dhanaṃjayam || 42 ||
7.74.43
tamekaṃ rathavaṃśena mahatā paryavārayan |
vikarṣantaśca cāpāni visṛjantaśca sāyakān || 43 ||
7.74.44
astrāṇi ca vicitrāṇi kruddhāstatra vyadarśayan |
chādayantaḥ śaraiḥ pārthaṃ meghā iva divākaram || 44 ||
7.74.45
abhyadravanta vegena kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham |
rathasiṃhaṃ rathodārāḥ siṃhaṃ mattā iva dvipāḥ || 45 ||
7.74.46
tatra pārthasya bhujayormahadbalamadṛśyata |
yatkruddho bahulāḥ senāḥ sarvataḥ samavārayat || 46 ||
7.74.47
astrairastrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato vibhuḥ |
iṣubhirbahubhistūrṇaṃ sarvāneva samāvṛṇot || 47 ||
7.74.48
tatrāntarikṣe bāṇānāṃ pragāḍhānāṃ viśāṃ pate |
saṃgharṣeṇa mahārciṣmānpāvakaḥ samajāyata || 48 ||
7.74.49
tatra tatra maheṣvāsaiḥ śvasadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ |
hayairnāgaiśca saṃbhinnairnadadbhiścārikarśanaiḥ || 49 ||
7.74.50
saṃrabdhaiścāribhirvīraiḥ prārthayadbhirjayaṃ mṛdhe |
ekasthairbahubhiḥ kruddhairūṣmeva samajāyata || 50 ||
7.74.51
śarormiṇaṃ dhvajāvartaṃ nāganakraṃ duratyayam |
padātimatsyakalilaṃ śaṅkhadundubhinisvanam || 51 ||
7.74.52
asaṃkhyeyamapāraṃ ca rajo''bhīlamatīva ca |
uṣṇīṣakamaṭhacchannaṃ patākāphenamālinam || 52 ||
7.74.53
rathasāgaramakṣobhyaṃ mātaṅgāṅgaśilācitam |
velābhūtastadā pārthaḥ patribhiḥ samavārayat || 53 ||
7.74.54
tato janārdanaḥ saṃkhye priyaṃ puruṣasattamam |
asaṃbhrānto mahābāhurarjunaṃ vākyamabravīt || 54 ||
7.74.55
udapānamihāśvānāṃ nālamasti raṇe'rjuna |
parīpsante jalaṃ ceme peyaṃ na tvavagāhanam || 55 ||
7.74.56
idamastītyasaṃbhrānto bruvannastreṇa medinīm |
abhihatyārjunaścakre vājipānaṃ saraḥ śubham || 56 ||
7.74.57
śaravaṃśaṃ śarasthūṇaṃ śarācchādanamadbhutam |
śaraveśmākarotpārthastvaṣṭevādbhutakarmakṛt || 57 ||
7.74.58
tataḥ prahasya govindaḥ sādhu sādhvityathābravīt |
śaraveśmani pārthena kṛte tasminmahāraṇe || 58 ||
Commentaries (5)
- Bhāratabhāvadīpa — Nīlakaṇṭha Caturdhara 1650, Sanskrit
- Jñānadīpikā — Devabodha, Sanskrit
- Lakṣaślokālaṅkāra — Vādirāja, Sanskrit
- Mahābhārataṭīkā — Nīlakaṇṭha Dīkṣita, Sanskrit
- Lakṣābharaṇa — Vādirāja Sūri, Sanskrit
Other recensions (1)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit